جمع عقل و نقل

خبرگزاری تسنیم ـ علیرضا سبزی*؛ علم کلام اسلامی در قرن چهاردهم بر سر دوراهی ایستاده بود: از یک سو، جریان‌های عقل‌گرا با تکیه صرف بر استدلال، از متن دینی فاصله می‌گرفتند؛ از سوی دیگر، جریان‌های نقل گرا با بسنده‌کردن به ظاهر روایات، راه را بر پرسش‌های نسل جدید می‌بستند. سهم اصلی علامه سید محمدحسین طباطبایی در پیشبرد مباحث کلامی، نه احیای دوباره کلام، بلکه گذار از «دفاع» به «نظام‌سازی» بود؛ او کلام را از پاسخ‌های موردی به یک منظومه منسجم تبدیل کرد. این نکته وقتی روشن تر می‌شود که المیزان را در کنار تفاسیر پیش از آن بگذاریم؛ جایی که علامه عملاً نشان می‌دهد چطور می‌شود از دل خود آیات، یک نظام اعتقادی بیرون کشید.

تفسیر قرآن به قرآن؛ نخستین گام روشی

نخستین گام، در روش برداشته شد. علامه به جای تکیه بر روایات منقطع یا استدلال صرف، خود قرآن را مفسر قرآن کرد و آیات را در شبکه معنایی یکدیگر فهمید. این نوآوری که بعدها به «تفسیر قرآن به قرآن» شهرت یافت، پایه کلام او شد: عقاید دینی نه از بیرون تحمیل می‌شدند و نه به استدلال خشک سپرده می‌شدند، بلکه از متن خود وحی استخراج می شدند.

جمع عقل و نقل

دومین سهم، بازگرداندن عقل به جایگاه خود بود اما نه به معنای عقل‌گرایی افراطی. علامه در المیزان نشان داد عقل و وحی دو منبع هم راستا هستند، نه رقیب. این نگاه، راه را برای پاسخ به شبهات نسل جدید باز کرد؛ نسلی که دیگر با زبان تکفیر قانع نمی شد.

توحید و معاد در یک منظومه

در حوزه محتوا، علامه، توحید را نه فقط یک عقیده، بلکه نظام معنایی هستی تبیین کرد: توحید ذاتی، صفاتی و افعالی، همه در یک منظومه منسجم. در حوزه معاد نیز با ترکیب استدلال عقلی و آیات قرآنی، از جسمانی بودن معاد دفاع کرد؛ موضوعی که در آن زمان محل مناقشه بود.

پاسخ کلامی به مارکسیسم

این نظام‌سازی به فضای آکادمیک محدود نماند. در سال‌هایی که موج مارکسیسم در ایران اوج گرفته بود، علامه با همکاری شهید مرتضی مطهری جلسات هفتگی برگزار کرد و حاصل آن، کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» بود؛ پاسخی کلامی-فلسفی به ماتریالیسم که به عربی ترجمه شد و مأخذ بسیاری از آثار بعدی قرار گرفت.

میراث و پیوند با امروز

ثمره این روش، در شاگردان او دیده می‌شود؛ از مطهری تا عبدالله جوادی آملی و محمدتقی مصباح یزدی. اما اهمیت این میراث فقط تاریخی نیست. امروز شکل تهدیدهای فکری تغییر کرده؛ از فضای مجازی تا جریان های الحادی نوظهور. آنچه همچنان کارآمد است، همان الگوی علامه است: پاسخ تخصصی و سازمان یافته، به زبان نسل جدید، و بدون تعطیل کردن پرسش ها. بزرگداشت علامه طباطبایی اگر به بازخوانی همین روش بینجامد، نه فقط گرامیداشت یک نام، می‌تواند کلام اسلامی را در برابر پرسش های امروز هم کارآمد نگه دارد.

*پژوهشگر علم کلام

انتهای پیام/