ادیسه؛ روایت جنگ با ادبیات جدید و نگاه تمدنی!

خبرگزاری تسنیم، گروه فرهنگی _ محمدباقر صنیعی منش: «ادیسه» کریستوفر نولان یک فیلم اسطوره‌ای و حماسیِ امروزی و فلسفی است به‌خاطر پیام آن درباره جنگ که با آن به‌صورت تنگانگی در ارتباط‌ایم و نگاه آن به انتخاب، سرنوشت و امکان بازگشت و حتی نظم جدید تمدنی.

جنگ پدیده‌ای که امروز بیش از هر وقت دیگر در جهان شاهد دیدن آن هستیم. از کشورهای منطقه گرفته تا اوراسیا و در نهایت خودمان که به تازگی دو جنگ دیگر را تجربه کردیم. اما شاید بازهم نمایش جنگ دلیل کافی برای امروزی و فلسفی بودن این فیلم اسطوره‌ای و تاریخی نولان نباشد بلکه باید نگاه نولان و فیلم تلخش درباره جنگ و نمایش اشتباهات اخلاقی و سیاسی جنگ‌افروزان که منجر به نابودی تمدن‌ها، شهرها و زندگی‌ها می‌شود و همچنین بازسازی و ترمیم تمدن را دلیل مفتکرانه بودن فیلم تازه کریستوفر نولان دانست.

در نظر داشته باشیم که صورت‌بندی فلسفی و سیاسی ضدجنگ، به‌ویژه در نقد جنگ‌های دولت‌محور و امپریالیستی، از دستاوردهای مهم اندیشه مدرن است.

ادیسه بی‌شک یک فیلم هوشمندانه است که تأکیدش بر اشتباهات و افسوس‌های قهرمانی است که از کرده خود در فتح تروا و کشتار مردم آن و به خاک و خون کشیدن این شهر پشیمان است. این پشیمانی به جذابیت و پیچیدگی روان‌پریشانه دیدنی در فیلم نمایان شده است و تماشاگر نه تنها با قهرمان فیلم در سفر عینی یا همان آفاقی همراه می‌شود بلکه در سفر درونی و انفسی اودیسیوس نیز پیچ‌وتاب می‌خورد. ادیسه فیلم پیچیده‌ای است و باید آن را با دقت بیشتری نسبت به دیگر فیلم‌های قهرمانی و حماسی نولان مانند «سه‌گانه بتمن» دید. 

اینجا دیگر با قهرمانی صرفاً پیروز و فاتح روبه‌رو نیستیم؛ بلکه با قهرمانی مواجهیم که باید بار اخلاقی پیروزی خود را نیز بر دوش بکشد.

فیلم درباره جنگ است اما نه هر جنگی؛ بلکه جنگ‌هایی که بنیان آن بر آتش افروزی و تباهی و ویرانی است. تباهی و عبثی که باعث می‌شود براحتی یک تمدن به ویرانه تبدیل شود. از این جهت فیلم برای نهادهای جنگ طلب امروز دنیا مانند آمریکا که برای کشور ما ایران نیز آتش جنگ آوردند و شهرهای زیادی را آسیب زدند و کودکان فراوانی را کشتند، حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. 

ادیسه را اگرچه نمی‌توان واکنش حتمی کارگردانی مانند نولان که دانکرک (یک فیلم جنگی سلطنتی بریتانیایی تمام عیار) را به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران دانست اما نمی‌توان از پیامدها و ارتباط موضوعی و مفهومی که این فیلم با جنگ علیه ما دارد انکار کرد. فیلم درباره بازگشت به خانه بعد از جنگ است اما با پشیمانی و تأدیب چنانچه هریک از مهلکه‌های سفر اودیسیوس نیز یک تنبیه و عذابی برای پاک‌سازی این قهرمان اسطوره‌ای است. اما بازگشت و تأدیبی که بهمراه خود بازسازی تمدنی و ترمیم را نیز بدنبال دارد.

فیلم صراحتاً در پی بازسازی تمدنی غربی است چنانچه دیالوگ‌های آخر فیلم بر این مهم تأکید دارد. ادیسه نولان به خوبی و با کیفیت هرچه تمام‌تر این سفر پرآشوب و فلسفی را نمایان کرده است. سفری از دل سیاهی و تباهی به سوی نور و روشنایی برای آینده‌ای دیگر برای تمدن غرب!

از این جهت فیلم یک ادبیات جدید درباره جنگ را به میان آورده است. ادبیات فیلم نولان آن هم درست در میانه دو جنگ ابرقدرت دنیا علیه ایران، به وضوح  با این جنگ می‌تواند ارتباط برقرار کند: بعد از جنگی چنین که پیامدهای منفی آن بر تمدن غرب به روشنی بار شده است، باید تاوان آن را پرداخت و تنبیه شد اما تمدن را بار دیگر می‌سازیم چراکه به تعبیر اودیسیوس روشنایی فردا بر تمدن ما دوباره خواهد تابید.

اما آنچه باعث شده این فیلم حماسی و جنگی شبیه به فیلم‌های رایج هالیوودی نشود، رئالیسیتی و انسان‌گرایی او است. نولان اصرار بر بیان اشتباه و تأکید بر حتی گناهی بزرگ بر دوش اودیسیوس و همرزمان او دارد؛ گناهی که یک تمدن را به نابودی کشانده است اما قهرمان و همراهانش قرار است تا از دل این سیاهی و تباهی اندوه‌بار رو به سوی تمدنی روشن‌تر در غرب حرکت کنند. این جملات پایانی خود ادیسه در سکانس کشتی است که همراه پنه‌لوپه با بازی آن هاتاوی بیان می‌کند درحالی که کشتی روبه‌سوی غروب و غرب درحرکت است و او می‌گوید که باید اشتباهات را جبران کرد و روشنایی دوباره بر تمدن ما خواهد تابید. 

این اشارات ایدئولوژیک در این فیلم دیدنی نولان است که آن را مهم و پیام‌محور می‌کند. فیلم نولان البته در عین حال یک فیلم وفادار به اسطوره هومر و داستان ادیسه و تروی است و یک اقتباس حرفه‌ای و ناب هالیوودی است. اینکه او توانسته از دل یک روایت اسطوره‌ای و اصطلاحاً تاریخی و ادبی آنهم با تم ضدجنگ، یک روایت فلسفی درباره جنگ، انتخاب‌، زندگی، تمدن و آینده داشته باشد و با تدوین و فیلمبرداری که امضای کارهای او است تماشاگر را با خود در طول 3 ساعت بی‌وقفه همراه کند، و در مارپیچ پریشانی سرگردان کند هنر او است.

حرف ادیسه این است که شاید همیشه نباید جنگید و آتش جنگ را به داخل شهر و کاشانه برد زیرا اهمیت تمدن و حفظ و بقای آن مهمتر از جنگ است. جنگ را می‌توان فردا نیز آغاز کرد اما اگر تمدن از بین برود چه می‌توان کرد؟ و از آن مهم‌تر اگر جنگیدید و ویرانی به بار آمد، باید منتظر تأدیب و سرزنش باشید اما اینها قرار نیست دلیلی باشد برای پریشانی ابدی و عدم بازگشت. بلکه باید بار دیگر بازگشت و خرابی‌ها را بازسازی کرد تا تمدن پابرجا بماند.

این منظر فیلم بی‌گمان با آنچه که امروز در دنیا خصوصاً آمریکا بر سر اعتراض به‌خاطر جنگ با ایران برقرار است ارتباط دارد. افکار عمومی و رسانه‌ها مدام رئیس جمهور آمریکا را بخاطر جنگ با ایران نکوهش می‌کنند و آن را عاملی برای نابودی تمدن خود می‌داند. اهمیت سیاسی ادیسه لزوماً در نیت سیاسی سازنده آن نیست، بلکه در امکان خوانش معاصر آن است. فیلمی که درباره ویرانی تمدن، مسئولیت فاتح و ضرورت بازگشت پس از جنگ سخن می‌گوید، خواه‌ناخواه در جهان امروز با تجربه جنگ‌های معاصر و پیامدهای آن وارد گفت‌وگو می‌شود.

فیلم و البته داستان ادیسه راه را برای بازگشت و توبه باز گذاشته و آن چیزی نیست جز برکنار زدن و نابودی بدخواهان و بداندیشان ایتاکا که در خانه او برای تصاحب همسرش شغال‌وار گردآمده‌اند. بازگشت او بعد از سال‌ها سرگردانی و تنبیه، حالا برای خانه و خانواده به عنوان امر مقدس و محترم و پس زدن آدم‌های بی‌خاصیتی که از جنگ فرار کرده‌اند! راهی است که اودیسیه را کاملا پاک می‌کند و حالا می‌توان بار دیگر تمدن را با قهرمان‌ از نو ساخت.

اما در همین نقطه، یک تناقض مهم در فیلم وجود دارد: ادیسه شاید ضدجنگ باشد، اما لزوماً ضدخشونت و قهرمان نیست. قهرمانی که به خاطر ویرانی تروا و پیامدهای جنگ پشیمان است، در بازگشت برای احیای نظم در ایتاکا بار دیگر به خشونت متوسل می‌شود. بنابراین مسئله فیلم نفی مطلق خشونت نیست، بلکه تمایز میان خشونت ویرانگر و خشونتی است که به نام بازگرداندن نظم سیاسی و تمدن مشروعیت پیدا می‌کند. 

بنابراین منظری که فیلم به جنگ و پیامدهای آن دارد، اخلاقی ـ سیاسی است؛ چنانچه در اوپنهایمر نیز چنین نگاهی وجود دارد: پشیمانی یک قهرمان پیروز و فاتح از دستاورد خود، درحالی‌که او را قهرمان می‌نامند و البته در اصل تقابل با رقیب، حفظ و بقای تمدنی تردیدی ندارد. در هر دو فیلم با قهرمانی مواجهیم که در نقطه‌ای از مسیر خود با پیامدهای اخلاقی قدرتی که به دست آورده روبه‌رو می‌شود. برخلاف آنچه شاید در نگاه اول به نظر برسد و تا اواخر فیلم احساس می‌شود که با یک اثر ضدقهرمان روبه‌رو هستیم، فیلم در نهایت مدافع قهرمان است؛ قهرمانی که می‌تواند پس از ارتکاب اشتباه، دوباره به خانه و تمدن بازگردد و نظم را احیا کند.

شاید بتوان این وضعیت را با مفهوم هوبریس در تراژدی یونان باستان توضیح داد؛ غرور و خودبزرگ‌بینی انسانی که از حدود قدرت خود عبور می‌کند و در نهایت باید پیامدهای آن را تحمل کند. اودیسیوس در این خوانش تنها یک جنگجوی پشیمان نیست، بلکه قهرمانی است که از حدود قدرت خود عبور کرده و حالا باید تاوان آن را بپردازد. سفر او فقط سفری جغرافیایی از تروا به ایتاکا نیست، بلکه سفری برای مواجهه با پیامدهای غرور و قدرت است.

از این منظر، ادیسه و اوپنهایمر به یکدیگر نزدیک می‌شوند؛ یکی نماینده غرور قهرمان اسطوره‌ای در فتح و غلبه بر دشمن و دیگری نماینده غرور انسان مدرن در تسلط بر طبیعت و قدرت تخریب است.

انتهای پیام/