وقتی اسطوره به صحنه می‌آید، اما حماسه غایب است

به گزارش خبرگزاری تسنیم، بازگشت اسطوره‌های ایرانی به صحنه تئاتر، در شرایطی که نشانه‌های هویت تاریخی و ملی در فضای عمومی جامعه دوباره برجسته شده‌اند، صرفاً یک اتفاق هنری نیست. هم‌زمانی اجرای نمایش‌هایی با موضوع آرش، سیاوش، کوروش و فریدون، پرسشی فراتر از کیفیت اجرا و بازیگری را پیش می‌کشد. پرسش این است که آیا بازگشت به شخصیت‌های اسطوره‌ای به معنای بازگشت به جهان فکری و حماسی آن‌هاست؟ یا ممکن است نام قهرمانان تاریخی بر آثاری قرار بگیرد که در بازنمایی خود، اساساً از منطق حماسه فاصله گرفته‌اند؟ این پرسش در محفلی با موضوع «حماسه‌خوانی بر خوان صحنه» در حوزه هنری برگزار شد. در این نشست امین اشرفی، تهیه‌کننده و سیدحسین شهرستانی، شاهنامه‌پژوه و جامعه‌شناس هر کدام به بیان ارائه دیدگاه‌های خود پرداختند.

بازگشت به اسطوره

شهرستانی برای فهم هم‌زمانی این آثار ابتدا از فضای اجتماعی و سیاسی ایران آغاز کرد. به اعتقاد وی، بازگشت به اسطوره و تاریخ باستان را باید در متن تحولات هویتی جامعه ایرانی فهمید؛ تحولی که در سویه‌های مختلف فضای عمومی، از شعر و مداحی تا ادبیات سیاسی و تولیدات هنری، خود را نشان داده است.

به تعبیر شهرستانی در شرایطی که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، برای صورت‌بندی تقابل ایران و غرب به سابقه تمدنی این مواجهه ارجاع می‌دهد، نوعی احضار تاریخ تمدنی نیز در فضای سیاسی شکل گرفته است. در مقابل، در فضای داخلی ایران نیز ادبیات باستان‌گرا و رجوع به نشانه‌های هویت تاریخی برجسته شده است. شهرستانی این وضعیت را صرفاً محصول سیاست‌گذاری فرهنگی نمی‌داند بلکه آن را واکنشی طبیعی به شرایطی می‌بیند که جامعه ایرانی در آن قرار گرفته است.

به اعتقاد وی، هم‌زمان نوعی ملی‌گرایی عمومی نیز در حال ظهور است که نه کاملاً در صورت‌بندی باستان‌گرایانه و ضدجمهوری اسلامی جای می‌گیرد و نه تماماً در ادبیات ملی‌گرایی ادغام‌شده در گفتمان انقلاب اسلامی‌ست. از این منظر، نمایش‌های تاریخی و حماسی را باید در بستر شکل‌گیری یک فضای عمومی تازه بررسی کرد. فضایی که در آن اسطوره‌ها دوباره به موضوع توجه اجتماعی تبدیل شده‌اند و مسئله اصلی شهرستانی در چگونگی مواجهه با آن‌ها قرار می‌گیرد. به این خاطر وی تأکید دارد که می‌توان آثاری با نام آرش و سیاوش تولید کرد، اما این نام‌گذاری به‌خودی‌خود به معنای خلق یک اثر حماسی نیست.

برای مثال، شهرستانی از نمایش «آرش» شروع کرد که از نگاه وی، در میان آثار مورد بحث از حیث طرح داستانی موقعیت بهتری داشت. با این وجود، این تئاتر با مسئله‌ای بنیادین روبه‌رو بود که باید در قالب فاصله گرفتن از بافت حماسی اسطوره مورد توجه قرار گیرد.

شهرستانی معتقد است داستان آرش، حتی اگر روایت مشخص آن در شاهنامه نیامده باشد، درون جهان حماسی شاهنامه قرار می‌گیرد و باید با توجه به همین پیوند فهمیده شود. مسئله آنجاست که اثر، این داستان را از بافت حماسی خود جدا می‌کند و در مسیر دیگری به کار می‌گیرد.

این نقد استاد دانشگاه حتی در تحلیل نمایش «سیاوش» نیز متبلور است. شهرستانی تشریح کرد سیاوش در شاهنامه شخصیتی است که با پناه بردن به سرزمین دشمن و تعهد به اصول جوانمردی، او را از پذیرش خشونت ناروا بازمی‌دارد. وی در ادامه آن توضیح داد که شبیه به داستان سیاوش، می‌توانیم نمونه آن را در ماجرای گروگان‌های افراسیاب مشاهده کنیم، جایی که کیکاووس قصد دارد برخلاف موازین، سر گروگان‌ها را از تن جدا کند اما رستم با این تصمیم همراه نمی‌شود.

از نگاه شهرستانی، این صحنه نشان می‌دهد که حماسه در شاهنامه را نباید با جنگ‌طلبی و کشتار یکسان گرفت. حماسه واجد نوعی اخلاق پهلوانی و فتوت است که حتی در مواجهه با دشمن نیز حدودی برای کنش قهرمان تعیین می‌کند. به تعبیر وی،  «شاهنامه درست است، حماسه است، ولی دیگر بکش‌بکش نیست. حماسه جوانمردانه است، فتوت است.». از این نقطه نیز، شهرستانی معتقد است نمایش «سیاوش» این جوانمردی را به روایتی ضدجنگ تبدیل می‌کند و به جای آنکه منطق اخلاقی و پهلوانی شاهنامه را بازنمایی کند، آن را در چارچوب یک موضع‌گیری سیاسی معاصر قرار می‌دهد. به این ترتیب، تفاوت میان پرهیز از خشونت ناروا و نفی منطق حماسه از میان می‌رود.

همین مسئله در نقد «پسران فریدون» به شکلی دیگر دیده می‌شود. در این زمینه شهرستانی گفت نمایش در پرداخت شخصیت ایرج که از کشتن برادران خودداری می‌کند، تا حدی موفق است؛ اما در شخصیت‌پردازی منوچهر و روایت انتقام، دچار گسست می‌شود. در «کوروش» نیز بلاتکلیفی در تعیین جایگاه دشمن داخلی و خارجی و نسبت پارس‌ها و مادها، ساختار داستانی را دچار آشفتگی کرده است.

تفاوت دو دیدگاه

اختلاف دیدگاه شهرستانی و اشرفی درباره کیفیت آثار، یکی از بخش‌های مهم این نشست است. اشرفی معتقد است «کوروش» از نظر اصول تئاتری و پیشبرد قصه از طریق درام، جایگاه قابل دفاع‌تری دارد؛ در مقابل، «آرش» بیش از هر چیز بر شکوه بصری و تأثیرگذاری صحنه تکیه کرده است.

شهرستانی نیز در پاسخ میان تزئینات نمایشی و قدرت داستان تمایز می‌گذارد. از نظر وی، استفاده از امکانات بصری و اجرایی به‌خودی‌خود ایرادی ندارد، به شرط آنکه این امکانات بر پایه یک ساختار داستانی قدرتمند قرار گرفته باشند. او در همین زمینه تأکید می‌کند اگر طرح داستانی‌ات قوی باشد، تزئیناتت هم زیاد باشد مسئله‌ای نیست. اگر تزئینات قرار است چیزی را که نداری پنهان کند، تزئین جنایت است.

این تعبیر، صرفاً نقدی به جلوه‌های بصری نیست بلکه به نسبت میان صورت و محتوای اثر اشاره دارد. در چنین خوانشی، شکوه صحنه نمی‌تواند جای خالی منطق روایی و اندیشه هنری را پر کند. شهرستانی همچنین معتقد است بخشی از زرق‌وبرق‌های اضافی در برخی اجراها، به جای تقویت تجربه نمایشی، اصل اثر را زیر سایه خود قرار می‌دهد.

اشرفی نیز با تأیید نظر شهرستانی هم‌زمانی تولید چند نمایش پرهزینه، بدون وجود ساختاری پایدار برای حمایت از هنرمندان و تولید آثار، نمی‌تواند به شکل‌گیری یک جریان فرهنگی مداوم منجر شود. از نظر وی، به جای تمرکز منابع در چند پروژه بزرگ، می‌توان با توزیع بودجه در یک دوره چندساله امکان تولید مستمر آثار کوچک‌تر و متنوع‌تر را فراهم کرد.

او همچنین درباره نسبت سرمایه‌گذاری و محتوای آثار گفت معلوم است آن کسی که این عدد را می‌دهد حتماً دنبال چیز دیگری هم هست که تو باید آن را برایش لحاظ کنی و محتوا را از آن دربیاوری. از نگاه اشرفی، مسئله اصلی فقدان سازوکار روشن برای حمایت از هنری است که قرار است حامل یک پیام فرهنگی و اجتماعی باشد؛ در شرایطی که تئاتر خصوصی نیز به‌تدریج بر سیاست‌گذاری و حتی سالن‌های دولتی اثر گذاشته است.

در این راستا، شهرستانی مسأله مذکور را با مفهوم اقتصاد سیاسی هنر گسترش ‌داد. به اعتقاد وی، اعداد و ارقام بزرگ اقتصادی می‌توانند داوری فنی درباره یک اثر را تحت تأثیر قرار دهند؛ همان‌طور که در حراج تهران، قیمت‌گذاری نجومی ممکن است ارزیابی هنری اثر را به حاشیه ببرد. وی با اشاره به تجربه حراج‌ها و دیگر حوزه‌های هنری، از شکل‌گیری نوعی نمایش تجمل در تولیدات هنری انتقاد می‌کند؛ نمایشی که باید نسبت آن با طبقه اجتماعی مخاطب و پیامی که اثر مدعی انتقال آن است، مورد توجه قرار گیرد.

در این میان، شهرستانی بر ضرورت برنامه‌ریزی بلندمدت نیز تأکید کرد. وی معتقد است تولید اثر هنری را نمی‌توان صرفاً با واکنش سریع به تحولات سیاسی و اجتماعی پیش برد. تئاتر و سینما برای رسیدن به کیفیت نیازمند زمان، شناخت و طراحی دقیق هستند و کار در بازه زمانی یک ماهه یا دو ماهه شکل نخواهد گرفت.

انتهای پیام/