معرفی مقاله| مدیریت استراتژیک آتش بس
- اخبار ویژه نامهها
- اخبار حوزه و روحانیت
- 25 آبان 1405 - 10:16
به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، «بازخوانی مدیریت استراتژیک آتش بس در پرتو قاعده نفی سبیل؛ از فقه جزئی تا مدیریت کلان میدان، دیپلماسی و رسانه» عنوان مقاله ای است که حجت الاسلام احمد حق جو، دانش پژوه سطح 4 رشته فقه حکومت، به رشته تحریر درآورده و تبیینی درباره آتش بس است.
از احکام عقد تا مدیریت استراتژیک
این نوشتار از آتش بس اینگونه یاد کرده که در مسائل فقه جهاد، «آتش بس» یا همان «مهادنه» تنها یک توقف موقت در درگیری های نظامی نیست، بلکه مرحله ای حساس از مدیریت تقابل است که می تواند مسیر پیروزی یا شکست را در بلندمدت تغییر دهد.
در این پژوهش، با حرکت از نگاه صرفاً جزئی نگر به نگاهی کلان، بر این فرض است که مدیریت استراتژیک آتش بس باید بر پایه یک قاعده کلیدی بنا شود: «حفظ برتری مسلمانان و جلوگیری از هرگونه تسلط (سبیل) دشمن». مدیریت دوران آتش بس در سه محور مدیریت زمان و اعلام (محور نظامی-استراتژیک)، مدیریت مذاکرات و تبادل پیام (محور دیپلماسی)، مدیریت روایتگری و رسانه (محور جنگ نرم) ترسیم می شود که هر یک از آن ها مستلزم برخورداری از «قدرت برتر» یا «حالت تسلط» از سوی مسلمانان است.
قاعده نفی سبیل و ضرورت حفظ اقتدار
برای تبیین اینکه چرا مدیریت استراتژیک آتش بس باید لزوماً بر پایه «برتری مسلمانان» باشد، نمی توان تنها به ملاحظات سیاسی یا مصلحت اندیشی های گذرا تکیه کرد؛ بلکه باید به قواعد کلان فقهی بازگشت. در این میان، «قاعده نفی سبیل» به عنوان یکی از قدرتمندترین و بنیادین ترین قواعد در مواجهه با دشمن، نقش تعیین کننده ای در تبیین مشروعیت مدیریت آتش بس ایفا می کند.
قاعده نفی سبیل بر پایه آیه شریفه «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» بنا شده است. در تحلیل فقهی و تفسیری این آیه، واژه «سبیل» به معنای راه، مسیر و به ویژه «راه تسلط و چیرگی» است. بر اساس این قاعده، در عالم تشریع، قانون گذاری و مدیریت، هیچ حکمی یا وضعیتی نباید به گونه ای باشد که راه و فرصتی برای برتری، سلطه و چیرگی کفار بر مسلمانان فراهم آورد.
نویسنده با اشاره به اینکه یکی از دقیق ترین تجلی های این قاعده در مباحث فقه مهادنه، بحث پیرامون «شرط خیار نقض» در قراردادهای مهادنه (آتش بس) است، به درس خارج رهبر شهید اشاره می کند که ایشان با نگاهی استراتژیک، به این آیه (وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا) استناد کرده و استدلالی بدیع ارائه می دهند. ایشان با بررسی مسئله اینکه آیا می توان برای دشمن حق «خیار نقض» (یعنی حق شکستن قرارداد توسط دشمن) تعیین کرد یا خیر، می فرمایند: بعید نیست که برای دشمن نتوان خیار نقض تعیین کرد؛ زیرا این امر سبب سلطه و چیرگی کفار بر مسلمانان می شود.
علاوه بر قاعده نفی سبیل، آیه 35 سوره محمد، مبنایی دیگر برای ضرورت حفظ قدرت برتر مسلمانان در دوران آتش بس ارائه می دهد: «فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ؛ پس سست نشوید و به صلح دعوت نکنید در حالی که شما برتر هستید».
این آیه، پیوند میان «صلح/آتش بس» و «برتری/استعلاء» را برقرار می کند. از منظر این آیه، صلح و آرامش نباید از روی ضعف، سستی یا از دست رفتن اقتدار باشد. در واقع، قرآن کریم هر آنچه را که سبب «وهن» (سستی و ضعف) مسلمانان در برابر دشمنان شود، نهی کرده است.
تحلیل روایی
در ادامه پژوهش در کنار آیات قرآن کریم، به سنت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) اشاره می شود که آن نیز بر ضرورت حفظ برتری مسلمانان تأکید ورزیده است. روایت نبوی مشهور «الاسلام یعلو و لایعلی علیه» (اسلام برتری می یابد و بر آن چیره نمی شوند) یکی از کلیدی ترین مستندات در این باب است.
نکته حائز اهمیت در تحلیل این روایت، بحث در مورد «مقام روایت» است. برخی از فقها و محققان بزرگ، از حیث سندی و محتوایی، این روایت را مورد پذیرش قرار داده و استدلال می کنند که این سخن، صرفاً یک «خبر» (گزارش از یک واقعه تاریخی) نیست، بلکه در مقام «تشریع» است. تفاوت میان خبر و تشریع در اینجا حیاتی است؛ اگر این روایت در مقام تشریع باشد، یعنی بیانگر یک «قاعده قانونی و شرعی» است که بر تمام رفتارها و مدیریت های مسلمانان حاکم است.
نویسنده در نهایت نتیجه می گیرد که مدیریت آتش بس نباید به مثابه یک «توقف اجباری» یا «پذیرش وضعیت موجود» نگریسته شود؛ بلکه باید به عنوان یک «مرحله از مدیریت تقابل» با هدف حفظ و تقویت موازنه قدرت تعریف گردد.
مدیریت نظامی، مدیریت دیپلماسی و مدیریت رسانه ای از نکات دیگری است شکه در این نوشتار به آن اشاره شده و باید از فیلتر «عدم تسلط دشمن» عبور کند.
خبرنگار: بابک شکورزاده
انتهای پیام/