به گزارش خبرگزاری تسنیم از شهرکرد، بارندگی‌های اخیر در چهارمحال و بختیاری بار دیگر یک تناقض مهم را آشکار کرد؛ در استانی که از ظرفیت‌های قابل توجه منابع آب سطحی و زیرزمینی برخوردار است، بارش شدید باران می‌تواند به اختلال در تأمین آب شرب برخی مناطق منجر شود.

گل‌آلود شدن چشمه کوهرنگ در سال 1401 و بروز دوباره مشکل کدورت منابع تأمین آب در دوآب صمصامی در آبان‌ماه 1405، این پرسش را پیش روی مسئولان قرار می‌دهد که چرا بارندگی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تغذیه منابع آبی، گاهی به عاملی برای اختلال در دسترسی مردم به آب آشامیدنی تبدیل می‌شود؟

واقعیت این است که مسئله را نباید صرفاً در طبیعت یا شدت بارش‌ها جست‌وجو کرد. بارندگی شدید یک پدیده طبیعی است، اما تبدیل آن به بحران تأمین آب شرب، بیش از هر چیز به میزان آمادگی زیرساخت‌ها و نحوه مدیریت منابع آب بستگی دارد. مسئله اصلی این نیست که چرا باران می‌بارد و آب چشمه گل‌آلود می‌شود؛ بلکه مسئله این است که چرا با وقوع چنین اتفاقی، تأمین آب شرب مردم تا این اندازه آسیب‌پذیر می‌شود؟

برای درک این مسئله باید به ویژگی‌های زمین‌شناسی استان توجه کرد. بخش‌هایی از چهارمحال و بختیاری دارای ساختارهای آهکی و سامانه‌های آبخوان کارستی هستند.

در این ساختارها، آب از طریق درزه‌ها، شکاف‌ها، مجراها و حفره‌های موجود در سنگ‌های آهکی به لایه‌های زیرزمینی نفوذ می‌کند و پس از طی مسیرهای زیرزمینی، در قالب چشمه‌ها از زمین خارج می‌شود.

اهمیت مطالعات دقیق هیدروژئولوژیک و شناسایی محدوده واقعی تغذیه چشمه‌ها

تفاوت مهم آبخوان‌های کارستی با بسیاری از ساختارهای متخلخل معمولی، وجود مسیرهای نسبتاً سریع انتقال آب است. در برخی شرایط، آب باران و روان‌آب‌های سطحی می‌توانند از طریق شکاف‌ها و مجاری به درون سامانه آب زیرزمینی راه پیدا کنند. این مسیرها گاهی فرصت کافی برای ته‌نشینی طبیعی ذرات و کاهش کدورت فراهم نمی‌کنند.

از سوی دیگر، بارش‌های شدید می‌توانند خاک، رسوبات سطحی و مواد معلق را وارد مسیرهای تغذیه آبخوان کنند. حتی رسوبات قدیمی که در مجاری زیرزمینی انباشته شده‌اند، ممکن است بر اثر تغییرات جریان و دبی آب دوباره به حرکت درآمده و همراه آب به سمت خروجی چشمه منتقل شوند. نتیجه این فرایند می‌تواند افزایش ناگهانی کدورت آب باشد؛ اتفاقی که در سامانه‌های کارستی، از نظر علمی شناخته‌شده است.

بنابراین، گل‌آلود شدن آب چشمه الزاماً به معنای ورود مستقیم گل از سطح زمین به دهانه چشمه نیست؛ بلکه ممکن است حاصل فرایندهای پیچیده‌ای در کل حوضه تغذیه و مسیرهای زیرزمینی باشد. همین موضوع اهمیت مطالعات دقیق هیدروژئولوژیک و شناسایی محدوده واقعی تغذیه چشمه‌ها را دوچندان می‌کند.

اما مسئله مهم‌تر، پیامدهای این ویژگی طبیعی در مدیریت تأمین آب شرب است. تجربه چشمه کوهرنگ نشان داد که چگونه اختلال در یک منبع مهم می‌تواند زندگی روزمره شهروندان را تحت تأثیر قرار دهد.

در مردادماه 1401، پس از بارندگی‌های شدید و وقوع سیلاب در شهرستان کوهرنگ، کدورت چشمه افزایش یافت و این منبع از مدار تأمین آب خارج شد. در آن مقطع، حدود 60 درصد از ظرفیت تأمین آب شهرکرد تحت تأثیر قرار گرفت و کار به آبرسانی سیار و استفاده از منابع جایگزین رسید.

حذف کامل اثرات طبیعی بارندگی واقع‌بینانه نیست

تکرار مشکل کدورت چشمه کوهرنگ در سال 1402 نیز نشان داد که این مسئله صرفاً یک اتفاق مقطعی نبوده است. هرچند ایجاد خطوط پدافندی در ادامه، امکان جبران بخشی از کمبود آب را فراهم کرد، اما تجربه اخیر دوآب صمصامی بار دیگر ضعف‌های موجود در تأمین آب مناطق وابسته به چشمه‌های طبیعی را نمایان ساخت.

در این منطقه، با افزایش کدورت چشمه اصلی، حتی چاه پدافندی 60 متری پیش‌بینی‌شده برای شرایط اضطراری نیز تحت تأثیر قرار گرفت و استفاده از هر دو منبع با محدودیت مواجه شد. به همین دلیل، آبرسانی با تانکر در دستور کار قرار گرفت.

اینجا باید به یک نکته مهم مدیریتی توجه کرد: داشتن منبع جایگزین لزوماً به معنای برخورداری از امنیت آبی نیست. اگر چاه پدافندی و چشمه اصلی هر دو در برابر یک مخاطره طبیعی آسیب‌پذیر باشند، نمی‌توان آن‌ها را دو منبع کاملاً مستقل و قابل اتکا دانست. تنوع‌بخشی واقعی به منابع آب باید با بررسی محدوده تغذیه، ویژگی‌های زمین‌شناسی و میزان تأثیرپذیری هر منبع از بارندگی انجام شود.

البته باید پذیرفت که بارش‌های بسیار سنگین، به‌ویژه زمانی که در مدت کوتاهی حجم زیادی از روان‌آب تولید می‌کنند، می‌توانند حتی زیرساخت‌های مجهز را نیز با چالش مواجه کنند.

انتظار حذف کامل اثرات طبیعی بارندگی واقع‌بینانه نیست؛ اما انتظار می‌رود مدیریت آب، برای چنین شرایطی از پیش برنامه داشته باشد. تفاوت مدیریت بحران با مدیریت پیشگیرانه دقیقاً در همین نقطه مشخص می‌شود.

در گام نخست، ضروری است منابع تأمین آب شرب استان به سامانه‌های پایش مستمر کدورت مجهز شوند. نصب تجهیزات اندازه‌گیری و انتقال برخط اطلاعات در خروجی چشمه‌ها و نقاط حساس شبکه می‌تواند تغییرات کیفیت آب را پیش از ورود به شبکه توزیع مشخص کند.

در این شرایط، مسئولان به‌جای مواجهه با یک بحران ناگهانی، فرصت تصمیم‌گیری برای تغییر مسیر برداشت، استفاده از منابع جایگزین یا توقف موقت ورود آب نامناسب به شبکه را خواهند داشت.

ضرورت ایجاد ظرفیت کافی برای ذخیره آب سالم در مناطق وابسته به چشمه‌ها

از سوی دیگر، ایجاد ظرفیت کافی برای ذخیره آب سالم در مناطق وابسته به چشمه‌ها اهمیت زیادی دارد. مخازن ذخیره اضطراری باید متناسب با جمعیت تحت پوشش و مدت احتمالی اختلال در منابع طراحی شوند تا در فاصله زمانی لازم برای بازگشت کیفیت آب، مردم با قطعی مواجه نشوند. همچنین باید امکان استفاده سریع از منابع جایگزین، خطوط انتقال پدافندی و تجهیزات تصفیه قابل حمل فراهم باشد.

البته صرف نصب تجهیزات کلرزنی نمی‌تواند پاسخگوی افزایش شدید کدورت باشد. ذرات معلق می‌توانند کارایی فرایند گندزدایی را کاهش دهند و از این جهت، زلال‌سازی، انعقاد و لخته‌سازی و فیلتراسیون باید متناسب با ویژگی‌های آب خام و دامنه تغییرات کدورت طراحی شوند. سلامت آب شرب موضوعی نیست که بتوان درباره آن با اتکا به ظاهر آب یا صرفاً یک مرحله گندزدایی تصمیم گرفت.

در بلندمدت نیز راهکار اساسی، شناخت دقیق حوضه‌های آبریز و محدوده‌های تغذیه چشمه‌هاست. لازم است برای منابع مهم استان، مطالعات هیدروژئولوژیک با استفاده از بررسی‌های زمین‌شناسی، پایش دبی و کیفیت آب، مطالعات ایزوتوپی و در صورت نیاز آزمون‌های ردیابی انجام شود تا مسیرهای ورود آب، رسوب و آلاینده‌ها شناسایی شوند.

حفاظت از چشمه نباید صرفاً به حصارکشی اطراف محل خروج آب محدود شود؛ زیرا محدوده‌ای که کیفیت آب چشمه را تحت تأثیر قرار می‌دهد، ممکن است کیلومترها از محل خروج آن فاصله داشته باشد.

در این مسیر، شرکت آب و فاضلاب باید مسئولیت پایش، تصفیه، تأمین منابع جایگزین و تدوین برنامه اضطراری را برعهده داشته باشد. شرکت آب منطقه‌ای نیز باید مطالعات آبخوان‌ها و حوضه‌های تغذیه را تکمیل و اطلاعات لازم را در اختیار دستگاه‌های مسئول قرار دهد.

منابع طبیعی باید در کاهش فرسایش خاک، حفاظت از پوشش گیاهی و مدیریت عرصه‌های حساس نقش‌آفرینی کند و مدیریت بحران نیز هماهنگی دستگاه‌ها و آمادگی برای تأمین آب در شرایط اضطراری را به‌صورت عملیاتی دنبال کند.

هیچ بارندگی قابل پیش‌بینی نباید مردم را بدون آب شرب مطمئن باقی بگذارد

سازمان جهانی بهداشت در رویکرد «برنامه ایمنی آب» تأکید می‌کند که سلامت و پایداری تأمین آب باید از محدوده آبگیر و منبع تا تصفیه‌خانه و نقطه مصرف مورد ارزیابی و مدیریت قرار گیرد.

این رویکرد می‌تواند مبنای مناسبی برای تدوین برنامه اختصاصی حفاظت از منابع آب شرب در استان باشد؛ برنامه‌ای که مخاطرات احتمالی را از پیش شناسایی کند و برای هرکدام مسئولیت، تجهیزات، زمان‌بندی و اقدام اصلاحی مشخصی داشته باشد.

چهارمحال و بختیاری برای برخورداری از امنیت پایدار آب شرب، بیش از آنکه به تکرار عنوان استان برخوردار از منابع آبی نیاز داشته باشد، به زیرساخت‌های مقاوم و مدیریت هوشمندانه این منابع احتیاج دارد. ارزش واقعی منابع آب زمانی مشخص می‌شود که مردم در روزهای کم‌بارش و پربارش، هر دو به آب سالم و پایدار دسترسی داشته باشند.

باران نه تهدید است و نه باید به بحرانی تکرارشونده تبدیل شود؛ باران فرصتی برای احیای منابع آبی است، اما بهره‌برداری ایمن از این فرصت، به دانش، برنامه‌ریزی و زیرساخت نیاز دارد.

وقت آن رسیده است که مدیریت آب استان از واکنش به کدورت چشمه‌ها و اعزام تانکرهای آبرسان، به سمت پیش‌بینی مخاطرات، حفاظت از حوضه‌های تغذیه و تاب‌آورسازی شبکه‌های تأمین آب حرکت کند. معیار موفقیت نیز روشن است: هیچ بارندگی قابل پیش‌بینی نباید مردم یک منطقه را بدون آب شرب مطمئن باقی بگذارد.

یادداشت از مائده‌سادات موسوی، خبرنگار و فعال رسانه

انتهای پیام/7540