به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، در دل اقلیم خشک و کم‌آب خراسان جنوبی، باغی تاریخی همچنان روایتگر نبوغ ایرانیان در معماری و مدیریت منابع آب است؛ باغی که در آن، قرن‌ها پیش از ورود برق و تجهیزات مکانیکی، آب با تکیه بر شیب طبیعی زمین و از طریق لوله‌های سفالی در مسیرهای زیرزمینی جریان می‌یافت و فواره‌هایی را به حرکت درمی‌آورد.

باغ تاریخی امیریه بیرجند، با وسعتی حدود 14 هکتار، یکی از مجموعه‌های ارزشمند تاریخی این شهر است که در کنار کوشک هشت‌ضلعی و بناهای متعلق به دوره قاجار، ظرفیت‌های کم‌نظیری در حوزه تاریخ مهندسی آب و معماری باغ ایرانی دارد؛ مجموعه‌ای که پس از سال‌ها کم‌رونقی، اکنون با برنامه‌های مرمتی و ورود سرمایه‌گذار بخش خصوصی در مسیر احیا قرار گرفته است.

در جریان تور رسانه‌ای دانشگاه بیرجند، که پایان هفته گذشته برگزار شد خبرنگاران از بخش‌های مختلف این مجموعه بازدید کردند و از نزدیک در جریان ویژگی‌های معماری، تأسیسات تاریخی آبرسانی و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای توسعه گردشگری آن قرار گرفتند.

هادی صالح‌پور، مدیر مجتمع فرهنگی‌رفاهی باغ امیریه دانشگاه بیرجند، در این بازدید با تشریح روند احیای این مجموعه اظهار داشت: باغ امیریه حدود 14 هکتار وسعت دارد و بخش‌هایی از بناهای تاریخی آن به دوره قاجار تعلق دارد، هرچند شواهد موجود در تأسیسات آبرسانی احتمال قدمت بیشتر برخی بخش‌های مجموعه را مطرح می‌کند و باغ امیریه پس از انقلاب در اختیار دانشگاه بیرجند قرار گرفت و در دوره‌های مختلف، بخش‌هایی از آن برای فعالیت‌های کشاورزی، خدماتی و پشتیبانی مورد استفاده قرار گرفت.

وی با اشاره به وضعیت نامناسب برخی قسمت‌های مجموعه در سال‌های گذشته گفت: تعدادی از فضاهای تاریخی به انبار تبدیل شده بود و بخش‌هایی از محوطه نیز به‌دلیل کمبود رسیدگی، از شرایط مطلوب فاصله گرفته بود و از سال 1398 اقدامات سامان‌دهی باغ آغاز شد و در مرحله نخست، حجم قابل توجهی از نخاله‌ها و مواد اضافی از محوطه خارج و زمینه برای احیای تدریجی مجموعه فراهم شد.

وی با اشاره به اقدامات مرمتی اخیر بیان کرد: سنگ‌فرش مسیرها، کاهگل‌کاری، آجرچینی و سامان‌دهی فضاهای تاریخی از جمله اقداماتی است که در ماه‌های اخیر انجام شده و عملیات بازسازی همچنان ادامه دارد.

کوشک هشت‌ضلعی؛ شاخص‌ترین بنای باغ امیریه

در میان بناهای تاریخی باغ امیریه، کوشک هشت‌ضلعی جایگاهی ویژه دارد؛ عمارتی که در بخش مرکزی مجموعه قرار گرفته و یکی از عناصر شاخص معماری آن به شمار می‌رود. صالح‌پور با اشاره به جایگاه کوشک در معماری باغ‌های ایرانی گفت: کوشک معمولاً در مرکز باغ و در میان فضای سبز ساخته می‌شد و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عناصر معماری و کارکردی مجموعه مورد استفاده قرار می‌گرفت و کوشک باغ امیریه نیز با طراحی هشت‌ضلعی در نقطه مرکزی مجموعه قرار دارد و ارتباط آن با مسیرهای آب و سایر بناها، بیانگر توجه معماران گذشته به هماهنگی میان معماری، طبیعت و جریان آب است.

به گفته وی، آب در باغ‌های ایرانی تنها یک عنصر برای آبیاری نبوده، بلکه در زیبایی بصری، ایجاد طراوت و شکل‌گیری ساختار معماری نیز نقشی اساسی داشته است.

راز انتقال آب و ایجاد فواره بدون استفاده از پمپ

اما شاید شگفت‌انگیزترین ویژگی باغ امیریه را باید در سامانه آبرسانی تاریخی آن جست‌وجو کرد؛ سازوکاری که نشان می‌دهد معماران و مهندسان ایرانی چگونه با شناخت دقیق ویژگی‌های طبیعی زمین، امکان انتقال آب و ایجاد فواره را بدون استفاده از تجهیزات مکانیکی فراهم می‌کردند. مدیر مجتمع فرهنگی‌رفاهی باغ امیریه در تشریح این فناوری اظهار داشت: در گذشته آب از محدوده عمارت اصلی به سمت کوشک و حوض‌های باغ هدایت می‌شد و این فرآیند بدون استفاده از پمپ و تجهیزات مکانیکی صورت می‌گرفت و سازندگان مجموعه با بهره‌گیری از شیب زمین و اختلاف ارتفاع، آب را از طریق لوله‌های سفالی زیرزمینی منتقل می‌کردند و فشار طبیعی ناشی از اختلاف ارتفاع، امکان جریان آب و ایجاد فواره را فراهم می‌ساخت.

وی افزود: زیرزمینی بودن این مسیرها علاوه بر انتقال آب، موجب کاهش میزان تبخیر در شرایط آب‌وهوایی گرم و خشک منطقه می‌شد؛ موضوعی که از شناخت گذشتگان نسبت به محدودیت منابع آبی و ضرورت مدیریت آن حکایت دارد.

صالح‌پور با اشاره به شناسایی بخش‌هایی از این تأسیسات در جریان عملیات مرمت گفت: در روند بازسازی، قسمت‌هایی از لوله‌های سفالی تاریخی شناسایی شد، اما نفوذ ریشه درختان به داخل مسیرها و هزینه بالای مرمت، بازسازی کامل این سامانه را با دشواری مواجه کرده است و بخشی از مسیر قدیمی برای نمایش و معرفی شیوه انتقال آب در گذشته حفظ شده تا بازدیدکنندگان بتوانند با این فناوری تاریخی آشنا شوند.

ردپای دوره زندیه در تأسیسات آبرسانی باغ

یکی از موضوعات قابل توجه درباره باغ امیریه، احتمال قدمت برخی از تأسیسات آبرسانی آن به دوره زندیه است؛ موضوعی که در صورت تأیید مطالعات تخصصی، بر اهمیت تاریخی و مهندسی این مجموعه خواهد افزود. صالح‌پور در این زمینه اظهار داشت: اگرچه بخش‌هایی از معماری باغ به دوره قاجار نسبت داده می‌شود، اما احتمال دارد برخی لوله‌های سفالی و تأسیسات انتقال آب متعلق به دوره زندیه باشند.

وی تأکید کرد: تعیین قدمت قطعی این تأسیسات نیازمند بررسی‌های تخصصی تاریخی و باستان‌شناسی است و نمی‌توان بدون انجام مطالعات علمی درباره زمان ساخت آن‌ها اظهارنظر قطعی کرد.

دو رشته قنات؛ یکی شیرین و دیگری شور

باغ امیریه علاوه بر سامانه آبرسانی سفالی، از دو رشته قنات با ویژگی‌های متفاوت نیز بهره می‌برد؛ منابعی که بخشی از زیرساخت سنتی تأمین آب این مجموعه را تشکیل می‌دهند. مدیر مجتمع فرهنگی‌رفاهی باغ امیریه با اشاره به این دو رشته قنات گفت: یکی از قنات‌ها دارای آب شیرین است و از محدوده خالق‌آباد سرچشمه می‌گیرد که آب آن پس از رسیدن به مظهر، برای فعالیت‌های کشاورزی و آبیاری مورد استفاده قرار می‌گیرد و  قنات دوم دارای آب شور است و از سمت فرودگاه امتداد پیدا می‌کند. این قنات پس از طی مسافتی حدود 20 کیلومتر، در محدوده باغ امیرآباد به سطح زمین می‌رسد.

صالح‌پور با اشاره به وضعیت مالکیت این منابع آبی تصریح کرد: قنات آب شیرین متعلق به دانشگاه بیرجند است، اما قنات دوم به‌طور کامل در مالکیت دانشگاه قرار ندارد. وجود این دو رشته قنات در کنار سامانه انتقال آب سفالی، باغ امیریه را به نمونه‌ای قابل توجه از شیوه‌های سنتی تأمین و مدیریت آب در منطقه‌ای تبدیل کرده که محدودیت منابع آبی همواره یکی از مهم‌ترین چالش‌های آن بوده است.

مرمت بناهای تاریخی با حفظ هویت معماری

در کنار احیای زیرساخت‌های آبرسانی و سامان‌دهی محوطه، مرمت اتاق‌ها و بناهای قدیمی نیز از دیگر محورهای برنامه بازسازی باغ امیریه است. صالح‌پور با اشاره به تغییر کاربری برخی فضاهای تاریخی در سال‌های گذشته اظهار داشت: تعدادی از اتاق‌ها پیش‌تر به‌عنوان انبار مورد استفاده قرار می‌گرفتند و اکنون با هدف بازگرداندن کاربری مناسب، عملیات مرمت و مقاوم‌سازی آن‌ها در حال انجام است و در مرحله نخست، استحکام‌بخشی بناها در دستور کار قرار گرفت و پس از آن، عملیات مرمت با استفاده از شیوه‌های متناسب با معماری سنتی دنبال شد.

مدیر مجتمع فرهنگی‌رفاهی باغ امیریه تأکید کرد: تلاش مجموعه بر این است که ضمن فراهم‌کردن امکانات لازم برای بهره‌برداری، ساختار و هویت تاریخی بناها حفظ شود و بخشی از این فضاها برای راه‌اندازی سفره‌خانه سنتی و ارائه خدمات فرهنگی و گردشگری آماده خواهد شد.

ورود سرمایه‌گذار بخش خصوصی به باغ امیریه

احیای باغ امیریه تنها به مرمت بناها و سامان‌دهی فضای سبز محدود نمی‌شود و برنامه‌هایی برای تبدیل این مجموعه به یکی از ظرفیت‌های گردشگری بیرجند نیز در دستور کار قرار گرفته است. صالح‌پور با اشاره به مشارکت بخش خصوصی در این طرح گفت: بخشی از مجموعه در قالب قراردادی چندساله برای سرمایه‌گذاری، مرمت و بهره‌برداری در اختیار بخش خصوصی قرار گرفته و هدف از این همکاری، استفاده از ظرفیت‌های تاریخی باغ، ایجاد امکانات گردشگری و بازگرداندن رونق به مجموعه است.

مدیر مجتمع فرهنگی‌رفاهی باغ امیریه ادامه داد: راه‌اندازی سفره‌خانه سنتی، ایجاد فضاهای فرهنگی و هنری و فراهم‌کردن امکانات اقامتی از جمله برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای توسعه این مجموعه است و ورود بخش خصوصی به معنای واگذاری مالکیت باغ نیست و مجموعه همچنان در مالکیت دانشگاه بیرجند باقی خواهد ماند.

صالح‌پور ابراز امیدواری کرد: با تکمیل عملیات مرمت و آماده‌سازی زیرساخت‌ها، باغ امیریه بتواند به مقصدی برای حضور گردشگران و علاقه‌مندان به میراث تاریخی و فرهنگی خراسان جنوبی تبدیل شود.

احیای باغ امیریه؛ فرصتی برای معرفی دانش تاریخی آب

باغ امیریه بیرجند را نمی‌توان صرفاً یک مجموعه تاریخی با وسعت 14 هکتار و چند بنای قدیمی دانست؛ ارزش اصلی این باغ در کنار معماری شاخص آن، به دانشی بازمی‌گردد که نسل‌های گذشته برای سازگاری با اقلیم خشک و مدیریت منابع محدود آب به کار گرفته‌اند.

کوشک هشت‌ضلعی، لوله‌های سفالی زیرزمینی، دو رشته قنات و شیوه انتقال آب بر اساس اختلاف ارتفاع، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های تاریخی و آموزشی را در این باغ گرد هم آورده است؛ ظرفیت‌هایی که می‌توانند در کنار کاربری گردشگری، به بستری برای معرفی تاریخ مهندسی آب و معماری ایرانی تبدیل شوند.

با این حال، توسعه امکانات رفاهی و گردشگری نباید به قیمت نادیده‌گرفتن ارزش‌های تاریخی این مجموعه تمام شود. مستندسازی مسیرهای آبرسانی، بررسی علمی قدمت تأسیسات، حفاظت از لوله‌های سفالی و مرمت اصولی بناها از جمله اقداماتی است که باید هم‌زمان با اجرای طرح‌های سرمایه‌گذاری مورد توجه قرار گیرد.

باغ امیریه اکنون در آستانه فصل تازه‌ای از حیات خود قرار دارد؛ فصلی که می‌تواند این مجموعه را از فضایی کم‌رونق به یکی از مقاصد گردشگری فرهنگی بیرجند تبدیل کند. اما موفقیت این احیا تنها با بازسازی دیوارها، سنگ‌فرش مسیرها و راه‌اندازی سفره‌خانه سنتی سنجیده نمی‌شود؛ ارزش واقعی زمانی آشکار خواهد شد که بازدیدکنندگان بتوانند در کنار بهره‌مندی از امکانات جدید، با داستان مهندسان و معمارانی آشنا شوند که قرن‌ها پیش، بدون برق و پمپ، آب را با تکیه بر دانش و طبیعت در دل کویر به جریان درمی‌آوردند.

باغ امیریه میراثی است که احیای آن باید فراتر از بازسازی کالبدی باشد؛ چراکه آنچه این باغ را متمایز می‌کند، تنها بناهای تاریخی نیست، بلکه دانش و نبوغی است که روزگاری از دل خاک و سفال، زندگی و طراوت می‌آفرید.

انتهای پیام/257