خبرگزاری تسنیم؛ معرفی اسلام به جهان، تنها با ترجمه متون و بیان آموزه‌های دینی محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند گفت‌وگویی عمیق با اندیشه‌ها و مکاتب فکری دیگر است. علامه طباطبایی از جمله متفکرانی بود که با درک این ضرورت، از ظرفیت‌های فلسفه، عرفان و معارف قرآنی تشیع برای ورود به عرصه گفت‌وگوی جهانی بهره گرفت.

گفت‌وگوها و تعاملات علمی ایشان با اندیشمندان غربی، نمونه‌ای برجسته از این رویکرد است؛ تعامل فکری‌ای که زمینه آشنایی عمیق‌تر اندیشمندان غربی با ابعاد معنوی و معرفتی اسلام شیعی را فراهم کرد. علامه در این گفت‌وگوها نه از موضع انفعال در برابر فلسفه غرب، بلکه با اتکا به مبانی مستقل حکمت اسلامی حضور یافت و امکان تعامل برابر میان دو سنت فکری را نشان داد.

اهمیت این روش در آن است که علامه، اسلام را از حصار روایت‌های شرق‌شناسانه خارج کرد و نشان داد که سنت اسلامی نه‌تنها موضوع مطالعه دیگران، بلکه خود صاحب دستگاهی زنده و پویا برای تولید اندیشه و پاسخ‌گویی به پرسش‌های جهان معاصر است.

میراث علامه طباطبایی، فراتر از آثار مکتوب و گفت‌وگوهای تاریخی او، الگویی برای حضور فعال و مستقل اندیشه اسلامی در عرصه بین‌المللی است؛ الگویی که همچنان می‌تواند مبنای تعامل حوزه‌های علمیه با جریان‌های فکری جهان قرار گیرد.

حجت الاسلام دکتر رضا ملایی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی(ره)، در گفت‌و‌گو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم به تشریح نقش گفت‌وگویی علامه طباطبایی در این موضوع پراخته که مشروح آن تقدیم مخاطبان محترم می‌شود.

تأکید بر روش گفت‌وگویی علامه طباطبایی و تعامل با جریان‌های فکری مختلف

علامه طباطبایی شخصیتی است که با جریان‌های مختلفی که در دوران ایشان در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی و در عرصه‌های گوناگون فضای اجتماعی را دستخوش تغییر می‌کردند، وارد تعامل و گفت‌وگو می‌شد. شاید یکی از تفاوت‌های بزرگ علامه طباطبایی با دیگران را بتوان در همین مسئله جست‌وجو کرد.

ایشان متفکری در میدان بود و تلاش داشت ارتباط میان گفتمان‌های گوناگون بازتاب‌یافته در فضای جامعه را برقرار کند. از منظری دیگر، علامه طباطبایی شخصیتی میان‌فرهنگی بود که می‌کوشید میان فرهنگ‌های مختلف پُل ارتباطی ایجاد کند.

البته علامه طباطبایی با وجود آنکه با فرهنگ‌های رقیب و دیگریِ خود وارد گفت‌وگو می‌شد، از پایگاه دینی و گفتمانی خویش خارج نمی‌شد. ایشان در فرایند گفت‌وگو، پایگاه دینی خود را با خوانشی جدید بازخوانی می‌کرد تا بتواند با جریان‌های رقیب یا جریان‌های نو و جدیدی که وارد فضای ایران می‌شدند، ارتباط برقرار کرده و میان فرهنگ دینی و فرهنگ‌های رقیب پُلی بزند.

گفت‌وگوی علامه طباطبایی و هانری کربن؛ تعامل سنت دینی با فلسفه اروپایی

یکی از فصل‌های مهم گفت‌وگوهای علامه طباطبایی، تعاملات علمی و فکری ایشان با هانری کربن، به‌عنوان یک فیلسوف اروپایی، است، که حدود دو دهه، میان علامه طباطبایی و آقای کربن ادامه داشت.

آقای کربن به‌عنوان یک پدیدارشناس و فردی که در جست‌وجوی معنا بود، اراده کرده بود اسلام را بدون واسطه روایت شرق‌شناسان بشناسد. با وجود این، علامه طباطبایی در این گفت‌وگوها از قرآن، حدیث، حکمت صدرایی، عرفان ابن‌عربی و کلام اسلامی بهره می‌گرفت و به‌مثابه یک حکیم متأله، میان برهان، عرفان و قرآن جمع می‌کرد.

این گفت و گوها در قالب آثاری منتشر شده اند. کتاب «شیعه» با عنوان فرعی «مذاکرات و مکاتبات علامه طباطبایی با هانری کربن» است که به دور نخست گفت‌وگوهای علامه طباطبایی و آقای کربن مربوط می‌شود. این کتاب توسط آقایان خسروشاهی و احمدی میانجی تنظیم شده و از دستاوردهای همین گفت‌وگوها به شمار می‌رود.

فاز دوم گفت‌وگوهای علامه طباطبایی و هانری کوربن، تحت عنوان کتاب «رسالت تشیع در دنیای امروز» با عنوان فرعی  «گفت‌وگویی دیگر با هانری کربن» منتشر شده است. اگرچه متأسفانه بخش قابل‌توجهی از این گفت‌وگوها ضبط نشده و در نتیجه به نگارش درنیامده و از دسترس خارج شده است.

آشنایی عمیق‌تر اروپای غربی با اسلام شیعی؛ دستاورد گفت‌وگوهای علامه و کربن

یکی از نتایج این گفت‌وگوها، آشنایی عمیق‌تر اروپای غربی با اسلام است. آقای کربن در جریان گفت‌وگو با علامه طباطبایی با فهمی عمیق از اسلام ایرانی، به تعبیر خود ایشان، با اسلام شیعی مواجه می‌شود و این آثار و دریافت‌های فکری را به اروپای غربی منتقل می‌کند. در نتیجه، جامعه اروپای غربی با اسلام شیعی و ایرانی آشنایی جدی‌تری پیدا می‌کند.

متفکرانی که از اروپای غربی، متأثر از اندیشه‌های کربن، آن فهم عمیق و معنوی از اسلام را با خود همراه داشتند. این مسئله را باید از نتایج فعالیت‌های فکری آقای کربن و گفت‌وگوهای او با علامه طباطبایی دانست.

در سال 1357 میشل فوکو به ایران سفر کرد و فهم او از اسلام، متأثر از بحث هایی بود که آقای کربن در فرانسه درباره اسلام معرفی کرده بود. کربن از طریق گفت‌وگو با علامه طباطبایی به فهمی عمیق از اسلام دست پیدا کرد و این فهم را در فرانسه نشر می داد. افرادی که از فرانسه به مطالعه ایران می‌پرداختند، متأثر از همین شناخت، اسلام را مورد مطالعه قرار می‌دادند.

تأثیر اندیشه‌های کربن بر برداشت میشل فوکو از انقلاب اسلامی

آقای فوکو آثاری درباره ایران دارد. یکی از این آثار، مصاحبه‌ای است که با خبرنگاران روزنامه «لیبراسیون»، خانم کلر بری یر و خبرنگار دیگری از همین روزنامه، انجام داده است، که در کتاب «ایران؛ روح یک جهان بی‌روح» منتشر شده است. فوکو در این مصاحبه از مفهومی با عنوان «معنویت سیاسی» سخن به میان می‌آورد. این همان مفهومی است که او از آقای کربن دریافت کرده است.

فوکو در کتاب دیگری که مجموعه سخنان، نشست‌ها، گفت‌وگوها و برخی یادداشت‌های او درباره ایران را در بر می‌گیرد، با عنوان «ایرانیان چه رؤیایی در سر دارند؟» نیز متأثر از همین بحث معنویت سیاسی اسلام است.

فوکو با طرح مساله «معنویت سیاسی اسلامی» به این نکته اشاره می‌کند، که کسانی که در ایران منادی انقلاب هستند، خواهان یک تغییر وجودی و دگرگونی باطنی هستند. انقلابیون از آن جهت مطالبه‌گر تغییرات سیاسی در جامعه هستند که در هستی خود دچار تغییر شده‌اند و خواستار تحقق یک تحول وجودی هستند.

این نوع نگاه فوکو به انقلاب ایران، کم‌وبیش متأثر از همان فهمی است که آقای کربن در پی گفت‌وگو با علامه طباطبایی، در فرانسه و اروپای غربی بازتاب داده بود.

نقد روایت شرق‌شناسان از اسلام و ارائه تصویری متفاوت از تشیع

یکی دیگر از نتایج که این گفت‌وگوها به همراه داشته، ارائه تصویری متفاوت از اسلام در اروپای غربی است. اهمیت این دستاورد حتی از نکته‌ای که پیش‌تر بیان کردم، بیشتر است.

نوع شناختی که در اروپای غربی از اسلام وجود داشته، عمدتاً از طریق مستشرقان حاصل شده است. روایت شرق‌شناسان از اسلام نیز بیشتر بر شناخت اسلام از دریچه تسنن استوار بوده و روایت شیعی از اسلام را وانهاده یا به حاشیه رانده‌اند.

در واقع، مقصود او این بود که اسلام را خارج از چارچوب مطالعات شرق‌شناسانه و مستقل از معرفی‌ای که شرق‌شناسان از اسلام به اروپا ارائه کرده‌اند، بشناسد. او می‌خواست به‌صورت مستقیم، بلاواسطه و به تعبیر دیگر، با رویکردی پدیدارشناسانه و فنومنولوژیک، اسلام را فرا بگیرد. به همین دلیل، با علامه طباطبایی به گفت‌وگو نشست.

روایتی که آقای کربن از اسلام برای اروپای غربی ارائه کرد، با روایت شرق‌شناسان تفاوتی اساسی داشت. البته او به همین مسئله اکتفا نکرد، بلکه جریان شرق‌شناسی و روش‌هایی را که عموماً مستشرقان برای شناخت اسلام از آن‌ها الهام می‌گرفتند، مورد نقد قرار داد.

او روش‌های علمی پوزیتیویستی را که در مطالعات شرق‌شناسانه برای فهم اسلام به کار گرفته می‌شد، نقد می‌کرد و در واقع، بر این نکته تأکید داشت که اسلام راستین از طریق فهم‌های پدیدارشناسانه قابل شناخت است. از همین رو، او نوعی فهم پدیدارشناسانه از اسلام را به جامعه اروپایی ارائه کرد.

حتی امروزه نیز بخشی از مسلمانان در اروپا که به روایت عمیقاً معنوی از اسلام گرایش پیدا می‌کنند، متأثر از فعالیت‌ها و آثاری هستند که آقای کربن ارائه کرده است و بخشی از مهاجرت‌ها از جهان اروپایی به ایران صورت می گیرد، از سوی افرادی است که در جست‌وجوی معنای عمیق جهان و اساساً در پی یافتن معنای جهان و زندگی هستند.

«اصول فلسفه و روش رئالیسم»؛ گفت‌وگوی علامه با فلسفه مدرن غرب و اندیشه‌های چپ

کار دیگری که علامه طباطبایی انجام داد، مجموعه گفت‌وگوهایی است که ایشان با فلسفه مدرن غرب و اندیشه‌های چپِ تجدد داشت. این گفت‌وگوها در کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» منعکس شده و بازتاب یافته است.

کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» در سال 1953 میلادی منتشر شده که معادل سال 1337 شمسی است.

فضای ایران در آن دوره، فضایی بود که آشنایی با اندیشه‌های مدرن در آن به‌تدریج در حال گسترش بود.

گسترش فلسفه غرب در ایران؛ از «سیر حکمت در اروپا» تا اندیشه‌های دکارت و کانت

طی این سال ها فضایی در ایران شکل گرفته بود، و در فرایند طرح دولت پهلوی برای مدرن‌سازی ایران، ترجمه‌هایی از آثار فیلسوفان غربی وارد فضای گفتمانی ایران می‌شد و تألیفاتی نیز درباره فلسفه غرب در کشور انتشار می‌یافت.

کتاب «سیر حکمت در اروپا» یکی از نخستین آثار در این زمینه بود. این کتاب مروری بر دوره‌ای از فلسفه غرب، به‌ویژه فلسفه‌های مدرن، از دکارت تا کانت و هگل و نیچه، و همچنین دوره پیش از نیچه و تا حدودی پس از او بود که توسط آقای محمدعلی فروغی تألیف و منتشر شد.

ایشان همچنین کتاب دیگری از آثار فیلسوفان غربی، با عنوان «گفتار در روش دکارت»، را ترجمه کرد. البته پیش از ترجمه آقای فروغی، ترجمه‌های دیگری نیز از این کتاب صورت گرفته بود، اما ترجمه فروغی در ایران گسترش پیدا کرد و مورد توجه قرار گرفت.این مرحله از مواجهه ایران با مدرنیزاسیون، مرحله‌ای عمیق‌تر بود؛ زیرا در این مرحله، اندیشه‌ها و مبانی فکری تمدن غرب در سطح مباحث عمیق فلسفی وارد فضای فکری کشور شده بود.

پاسخ علامه طباطبایی به فلسفه غرب؛ بازخوانی و بالندگی سنت فلسفه اسلامی

علامه طباطبایی در برابر گسترش فلسفه غرب در ایران واکنش نشان داد و بار دیگر روش مواجهه ایشان، روش گفت‌وگو بود. فلسفه‌های غربی در این دوره دچار یک شیفت پارادایمی یا تغییر جهت بزرگ شده بودند؛ به این معنا که از فلسفه‌های هستی‌شناسانه به سمت فلسفه‌های معرفت‌شناسانه حرکت کرده بودند. بخش عمده‌ای از فلسفه کانت، فلسفه معرفت است و مسئله اصلی فیلسوفان غربی در این دوره نیز مسئله معرفت به شمار می‌رفت.

علامه طباطبایی در دوره‌ای که با این اندیشه ها آشنا شد و با آن‌ها مواجهه پیدا کرد، به سنت فلسفه اسلامی بازگشت و مباحث معرفت‌شناسی موجود در این سنت را با خوانشی جدیدتر ارائه کرد و زمینه بالندگی و گسترش آن‌ها را فراهم آورد.

کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» در واقع گفت‌وگوی فلسفه اسلامی با فلسفه غرب است و جدی‌ترین تأثیر این گفت‌وگو در شش مقاله نخست این کتاب نمود پیدا کرده است.

شش مقاله ابتدایی این کتاب، مقالات معرفت‌شناسانه علامه طباطبایی است که در آن‌ها با فلسفه معرفت غربی وارد گفت‌وگو می‌شود. ایشان در این مقالات با جریان تجربه‌گرایی و جریان عقل‌گرایی به گفت و گو می نشیند و سپس با بازخوانی سنت فلسفه اسلامی، به بالندگی این سنت کمک می‌کند.

متاثر از این گفت و گوها علامه طباطبایی تبویب مباحث فلسفه اسلامی را نیز تغییر می‌دهد. اصول فلسفه و روش رئالیسم با مباحث معرفت‌شناسانه آغاز می‌شود؛ برخلاف دیگر آثار فلسفی ایشان یعنی کتاب‌های «بدایة الحکمة» و «نهایة الحکمة» ، با مباحث هستی‌شناسانه آغاز می‌شوند.

مواجهه علامه طباطبایی با اندیشه‌های مدرن و جریان چپ در ایران

از سوی دیگر ایران از ناحیه شمال و غرب با جهانی مجاور بود که حامل اندیشه‌های مدرن به شمار می‌رفت و به دلیل همین مجاورت جغرافیایی، اندیشه‌های مدرن به‌تدریج وارد ایران می‌شدند. به‌ویژه اندیشه چپِ تجدد، یعنی تفکرات مارکسیستی، در حال ورود به فضای فکری و اجتماعی کشور بود.

مرزهای شمالی ایران به منطقه‌ای جغرافیایی منتهی می‌شد که با اتحاد جماهیر شوروی مجاورت داشت؛ کشوری که اساساً ایدئولوژی حاکم بر آن، ایدئولوژی مارکسیستی بود. به دلیل همین مجاورت، این اندیشه‌ها از ناحیه شمال و تا حدودی از ناحیه غرب وارد فضای گفتمانی ایران می‌شدند و به مراکز فکری کشور، از جمله تهران و قم، راه پیدا می‌کردند.

علامه طباطبایی در مواجهه با این اندیشه ها نیز به گفت و گو نشست و برخی از آثار علامه طباطبایی را می‌توان نوعی گفت‌وگو با این جریان فکری به شمار آورد.

مقاله ششم «اصول فلسفه و روش رئالیسم»؛ زمینه‌سازی برای گفت‌وگو با اندیشه اجتماعی چپ

علامه طباطبایی در همین کتاب، بنیادهای گفت‌وگو با جریان تفکر اجتماعی چپ را نیز پایه‌گذاری می‌کند. این مسئله به‌ویژه در مقاله ششم کتاب، با عنوان «ادراکات اعتباری»، قابل مشاهده است؛ هرچند ثمرات این مباحث را علامه طباطبایی در آثار دیگری دنبال و ارائه می‌کند.

بنابراین، کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» را باید حاصل گفت‌وگوی علامه طباطبایی با دو جریان فکری دانست: از یک سو، فیلسوفان مدرن غربی و از سوی دیگر، متفکران جریان چپ.

تفسیر آیه 200 سوره آل‌عمران؛ بازخوانی اندیشه اجتماعی اسلام در مواجهه با مارکسیسم

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، هنگامی که به تفسیر آیه 200 سوره آل‌عمران می‌رسد، بیشترین شرح و بسط را در میان آیات قرآن به این آیه اختصاص می‌دهد.

آیه شریفه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» از جمله آیاتی است که علامه حدود 70 صفحه درباره آن بحث می‌کند و در ذیل آن، اندیشه اجتماعی اسلام را تبیین می‌کند. در واقع، تفسیر علامه طباطبایی ذیل این آیه را می‌توان مانیفست اندیشه اجتماعی اسلام دانست.

آنچه در اینجا اتفاق می‌افتد، بازخوانی سنت دینی و استخراج و ارائه اندیشه اجتماعی از درون این سنت است؛ رویکردی که در گفت‌وگو با اندیشه‌های مارکسیستی شکل می‌گیرد؛ اندیشه‌هایی که در آن دوره، فضای فکری و اجتماعی را تحت تأثیر خود قرار داده بودند.

علامه طباطبایی؛ متفکری پایبند به گفتمان دینی و گشوده به گفت‌وگو با دیگران

علامه طباطبایی شخصیتی است که اگرچه در پایگاه گفتمان دینی خود قرار دارد و از آن خارج نمی‌شود، اما متن دین را در مواجهه با آرای متفاوت، بازخوانی می‌کند و آن را به سخن درمی‌آورد.

این رویکرد را می‌توان در عرصه‌های مختلف فعالیت فکری علامه مشاهده کرد؛ از جمله در گفت‌وگو با متفکرانی که از اروپا به ایران مهاجرت کرده بودند تا لایه‌های عمیق اسلام را فرا بگیرند، در تعامل با فیلسوفان غربی، در مواجهه با جریان‌هایی که عرصه اجتماعی ایران را تحت تأثیر قرار داده بودند، مانند جریان چپ تجدد، و همچنین در گفت‌وگو با مفسران اهل سنت.

«تاریخ فلسفه غرب» برتراند راسل؛ روایتی اروپا‌محور از تاریخ اندیشه

آقای راسل کتابی دارد که آن را در سال 1945 میلادی منتشر کرده است. عنوان این کتاب «تاریخ فلسفه غرب» (History of Western Philosophy) است. 8 سال پس از انتشار این کتاب، علامه طباطبایی اثر «اصول فلسفه و روش رئالیسم» را منتشر می‌کند؛ یعنی در سال 1953 میلادی، برابر با سال 1337 شمسی.

راسل در کتاب «تاریخ فلسفه غرب»، دوره‌های فلسفه غرب را به سه بخش تقسیم می‌کند. نخست؛ دوره فلسفه باستان، دوم؛ دوره فلسفه کاتولیکی:  و سوم؛ دوره فلسفه مدرن.

نقد روایت اروپا‌محور از تاریخ فلسفه

نکته مهم در کاری که راسل انجام می‌دهد، این است که تاریخ فلسفه و تاریخ اندیشه را به‌عنوان تاریخ فلسفه غرب معرفی می‌کند و تقریباً همه متفکرانی را که در حوزه فلسفه به اندیشه‌ورزی، گفتن و نوشتن مشغول بوده‌اند، در چارچوب متفکران غربی صورت‌بندی می‌کند.

او هیچ روایت مستقلی از متفکران آفریقا، چین، هند، ایران، روسیه یا دیگر نقاط جهان ارائه نمی‌دهد. این همان رویکردی است که می‌توان آن را نوعی روایت اروپا‌محورانه از تاریخ فلسفه دانست.

البته یک مقطع تاریخی وجود دارد که راسل نمی‌تواند آن را نادیده بگیرد. راسل در بخش مربوط به فلسفه کاتولیکی، ذیل همین بحث، حدود 11 صفحه را به موضوع «تفکر فیلسوفان مسلمان و فرهنگ اسلامی» اختصاص می‌دهد.

در این بخش، از یک فیلسوف در ایران به نام بوعلی و از فیلسوفی در اسپانیا به نام ابن‌رشد نام می‌برد؛ اما در نهایت، این دو فیلسوف را نیز ذیل بحث فلسفه کاتولیکی قرار می‌دهد و بحث مستقلی درباره اندیشه و جایگاه فلسفی آن‌ها ارائه نمی‌کند.

علامه طباطبایی و شکستن انحصار اروپا‌محور در تاریخ فلسفه

تصویری که راسل از تاریخ فلسفه ارائه می‌کند، تصویری اروپایی است؛ گویی جهانی که بیرون از اروپا قرار دارد، فاقد تاریخ است؛ فلسفه ندارد و صاحب فکر و اندیشه نیست. بحث درباره مدینه، سیاست، حکومت، شهر و دیگر موضوعاتی که فیلسوفان درباره آن‌ها اندیشه‌ورزی می‌کردند، مختص نگرش‌های اروپایی است. این همان کاری است که آقای راسل انجام می‌دهد.

8 سال پس از انتشار اثر راسل، علامه طباطبایی کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» را می‌نویسد. این کتاب، منظومه‌ای مدون و تقریباً کامل از تفکر فلسفی است که از مباحث معرفت‌شناسانه تا مباحث هستی‌شناسانه را در بر می‌گیرد.

علامه در این اثر، امکان فلسفیدن، امکان برخورداری از تاریخ، امکان بودن و امکان شدن در بیرون از چارچوب تفکر اروپایی را مطرح می‌کند؛ در حالی که هم‌زمان با فلسفه اروپایی نیز به مذاکره و گفت‌وگو می‌پردازد.

به بیان دیگر، علامه طباطبایی اساساً فلسفه‌ای را طراحی می‌کند که بیرون از گفتمان اروپایی قرار دارد و امکانی را برای ایستادن در خارج از این گفتمان فراهم می‌آورد تا بتوان از موضعی مستقل با فلسفه اروپایی گفت‌وگو کرد. ایشان این انگاره را که تاریخ فلسفه، صرفاً تاریخی اروپایی است، باطل می‌کند و از بیرون جهان اروپایی، سخن گفتن با فیلسوفان اروپایی را آغاز می‌کند؛ تا جایی که اکنون نمی‌توان تاریخ فلسفه را بدون در نظر گرفتن علامه طباطبایی روایت کرد.

این دستاورد، صرفاً متعلق به ایران نیست؛ بلکه امکان بودن و اندیشیدن در بیرون از جهان غرب را برای آمریکای لاتین، آفریقا و دیگر نقاطی که می‌خواهند در چارچوب گفتمان بومی خود فکر و اندیشه‌ورزی کنند، فراهم می‌آورد.

خبرنگار: علیرضا سهلانی

انتهای پیام/