به نظر صاحب المیزان، هیچ جایگزینی برای دین در مدیریت جامعه وجود ندارد!
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 24 آبان 1405 - 15:11
به گزارش خبرگزاری تسنیم، دکتر سیدحسین شرف‌الدین جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) در گفتگویی به مناسبت سالگرد وفات علامه طباطبایی، به غایت دین و کارکردهای اجتماعی آن از منظر علامه اشاره کردند که مشروح آن در ادامه می‌آید؛
تسنیم: ضمن تشکر از فرصتی که در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار دادید، اگر اجازه بفرمایید بحث را از اینجا شروع کنیم که اساساً رویکرد جامعه‌شناختی به دین در مقایسه با سایر رویکردهای دین پژوهی چه ویژگی‌ها و مختصاتی دارد؟
بسم‌الله الرحمن الرحیم؛ پیش از هر چیز باید توجه داشت که جامعه‌شناسیِ دین، رویکردی برون‌دینی دارد به این معنا که به دین به‌مثابه یک پدیده اجتماعی، در موقعیت تاریخی و در مقام تحقق و عینیت یا دین انضمامی در مقابل انتزاعی توجه دارد. در این رویکرد البته معمولاً به مصداق مشخصی از دین توجه نمی‌شود. به بیان دیگر، جامعه شناسیِ‌دین، نه شناخت از دین که شناخت درباره دین است.
ویژگی‌های دیگری نیز همچون تحویل‌گرایی، تقلیل‌گرایی، کارکردگرایی، اکتفا به روش پوزیتیویستی، عاری بودن از دغدغه کشف حقیقت یا اثبات حقانیت دین، عینیت‌گرایی و عدم تعلق خاطر به موضوع یا ادعای ناهمدلی و بی طرفی، میل به تعمیم‌گرایی، تخصیص‌گرایی و بریدگی از رویکردهای فلسفی والهیاتی، همچنین پرهیز از تأملات شهودی و تجربیات زیستی ناشی از سلوک مؤمنانه، داشتن موضع عقلی انتقادی در موضوعات مورد مطالعه و... نیز برای جامعه‌شناسی دین ذکر شده است.
از سوی دیگر به تعبیر یکی از اندیشمندان، جامعه‌شناسی دین از جمله علومی است که نه تنها به موضوع خویش، اقبال و التفات مثبتی نداشته و ندارد که اتفاقاً همین نگرش منفی، خود از موجبات روی‌آوری برخی از متفکران دین‌پژوه به این حوزه بوده است، ضمن آن که باید توجه داشت جامعه‌شناسی دین نه از روی بی‌طرفی و همدلی، بلکه از موضعی انتقادی و توأم با بدگمانی نسبت به دین کار خود را شروع کرد.
در واقع اهمیت دین برای جامعه‌شناسان نه فی‌نفسه بلکه به تبع تأثیراتی بوده که بر حیات اجتماعی می‌گذارده یا از آن تأثیر می‌پذیرفته است. مخاطب دین اگر چه در ابتدا افرادند و تجلی نخستین آن در ایمان و تعلق خاطر فردی ظهور پیدا می‌کند اما متضمّن استعدادی بالا برای جریان‌یابی در کلیت زندگی و یافتن وجه اجتماعی است که البته این دگرگونی و صیرورت در جهت اجتماعی شدن حتی ممکن است به‌رغم خواست و تمایل پیروان و مروجان دین باشد .
در این میان، آنچه در غرب به وقوع پیوست افول جایگاه دین بوده و هست نه زوال و اضمحلال آن، ضمن آن که وقوع فرایند عرفی شدن در غرب خود به عنوان یک روند دوران‌ساز و برآیند مجموعه‌ای از تحولات خاموش، زمینه مطالعه دین را به عنوان یک واقعیت فرهنگی و گفتمانی مسلط و حتی یکی از رقبای ایدئولوژی و فلسفه نوظهور مطرح ساخت.
از سوی دیگر باید توجه داشت که دین از جمله واقعیاتی است که حتی در فردی‌ترین شکل دینداری نیز تأثیرات شناختی، احساسی و رفتاری خود را به طور غیرمستقیم برجامعه تحمیل کرده و ناخواسته در کلیت حیات جمعی به‌ویژه در عرصه‌هایی که عقلانیت ابزاری حضور کانونی و محوری ندارد، به جریان می‌اُفتد.
البته سکولار شدن یا عرفی شدن هم معانی مختلفی دارد که طبق برخی معانی، سکولاریسم تنها به کاهش و تنزل موقعیت دین در جامعه و سطوح نهادی و فرهنگی منجر شده و به بیان جامعه‌شناختی از موضع فرانهادی افول کرده و همچون نهادی در عرض سایر نهادها به تعامل غالباً دو سویه و در مواردی یکسویه ادامه حیات می‌دهد. همچنین طبق برخی تحلیل‌ها سکولاریسم، برخی از حوزه‌های ارتباطی انسان را به علم یا قرارداد اجتماعی از سلطه و نفوذ دین خارج ساخته، اما دین در سایر حوزه‌ها، نفوذ و تاثیر حداقلی خود را حفظ کرده است و لذا نمی‌توان گفت که جامعه غرب تحت‌تأثیر تحولات مختلف از جمله روند سکولاریزاسیون کاملاً از دین عاری شده و جامعه‌شناسان دین صرفاً از سر تفنن و کنجکاوی به موضوعی سنتی و موزه‌ای به نام دین روی آوردند.
به نظر می‌رسد که اتخاذ رویکرد جامعه‌شناختی به دین، فرع بر احراز جنبه اجتماعی‌داشتن دین و عینیت‌یابی آن در گستره‌ی اجتماع بوده است. نگاه و زاویه دید مرحوم علامه طباطبایی(ره) به این مقوله چگونه بوده است؟
در تعریف مرحوم علامه از دین که به مؤلفه‌های سه‌گانه شامل عقاید، احکام و اخلاق اشاره شده البته به طور ضمنی به بُعد اجتماعی دین نیز توجه شده است. دین‌پژوهانی همچون علامه طباطبایی از موضع درون‌دینی و با واکاوی ظرفیت‌های موجود متون دینی و معارف دینی به شناسایی ابعاد اجتماعی دین پرداخته‌اند و در این رابطه، رویکرد نظری، انتزاعی و استنباطی دارند و از سوی دیگر افرادی که از منظر جامعه‌شناختی به شناسایی این بُعد، قطع نظر از دعاوی موالیان در جامعه و تاریخ پرداخته‌اند، عمدتاً رویکرد برون دینی، تجربی(میدانی)و تاریخی دارند. این دو رویکرد با وجود برخی اشتراکات، تفاوت‌های جوهری با یکدیگر دارند.
به نظرم می‌رسد که اشاره به برخی از دیدگاه‌های مرحوم علامه در خصوص ابعاد اجتماعی دین(ادیان الهی) در این خصوص خالی از فایده نیست. ایشان در "المیزان" می نویسد: «حقیقت مطلب و آنچه که در آن شکی نیست، این است که تمدن و اصلاح حال دنیا و همچنین عبادت و اصلاح حال آخرت را وحی الهی به انبیای گذشته و امت‌های آنان آموخته و آنان را به انواع عبادات و وضع قوانین کلی‌ای که عقل سلیم نیز آن را درک می‌کند(مانند دستورات راجع به همزیستی صالح و اجتناب از ظلم و اسراف و اعانت ظالم و از این قبیل خیرات و شرور) هدایت کرده است و ریشه تمامی تجهیزات و وسایل تمدن امروز همین وحی‌ای است که به انبیای گذشته می شده؛ انبیا بودند که مردم را به اجتماع و تشکل جامعه دعوت نموده و آنان را به خیر و صلاح و اجتناب از شر و فحشاء و فساد واداشته اند و در این مسأله عادل بودن یا ستمگر بودنِ زمامداران آن روز جوامع بشری هیچ تأثیری نداشته است.( المیزان، ج7: 298)
یا در جای دیگر ایشان تأکید می‌کنند: تمامی احکام و قوانین صالح که در میان مردم جاری بوده و هست همه به وسیله انبیا(علیهم‌السلام) در بین آنان جریان یافته. آری عواطف و افکار بشر ممکن است او را به غذا و مسکن و نکاح و لباس صالح برای زندگی‌اش و خلاصه به جلب منافع و دفع مضار و مکاره هدایت بکند و اما معارف الهی و اخلاق فاضله و شرایعی که عمل به آن حافظ آن معارف و آن اخلاقیات است؛ اموری نیست که بتوان آن را از رشحات افکار بشر دانست، هر چند بشر نابغه و دارای افکار عالی اجتماعی هم باشد.(المیزان، ج7: 376)
حال این پرسش مطرح می‌شود که با توجه به تنوع تعاریف ارائه شده از دین، مرحوم علامه طباطبایی چه تعریفی از دین ارائه نموده‌اند؟
ارائه تعریفی جامع و مانع از حقیقت و ماهیت دین و قابل انطباق بر هر آنچه در بیرون به این نام شناخته می شود، به دلایل عدیده غیر ممکن اگر نگوییم محال است. وجود تعاریف متعدد و متنوع از دین در حوزه‌های مختلف دین‌پژوهی نیز شاهدی روشن بر پیچیدگی و صعوبت دست‌یابی به یک تعریف متفق‌علیه است. این تعدد و تنوع علاوه بر تعدد منظر مطالعه(کلامی، تاریخی، جامعه شناختی، روان شناختی، فلسفی و...)، ناظر به تنوع رویکرد(کارکردگرا، عقل‌گرا، شهودی و...) و همچنین صور و اشکال دین در مقام تحقق عینی و جلوه های خارجی آن است.
البته جامعه‌شناسان دین نیز همچون سایر حوزه های دین‌پژوهی همواره سعی کرده‌اند تا دین را با ذکر برخی قیود سلبی (دین چه چیزهایی نیست) یا قیود ایجابی تعریف کنند. مجموع تعاریف ارائه شده را می‌توان در یک دسته‌بندی کلی به دو نوع جوهری و کارکردی تقسیم بندی نمود. در این میان، ارائه‌دهندگان تعاریف جوهری، غالباً بر عناصری همچون مقدس، فراطبیعی، روحانی، فراانسانی، فراتجربی و امثال آن به عنوان عناصر و مولفه های اصلی دین اشاره کرده اند.
تعاریف چندگانه ارائه شده از سوی مرحوم علامه به‌رغم تفاوت‌های صوری و مفهومی، جزو تعاریف جوهری به شمار می‌روند در این تعاریف، بر چند مؤلفه به عنوان مولفه‌های اصلی دین تاکید شده است. در این تعاریف، گاه به منشاء و خاستگاه وحیانی و گاه علاوه بر منشاء به غایت و هدف دین و گاه به هردو به شکل توأمان اشاره شده است.
البته روشن است که این تعاریف، به بیان مصداقی ناظر به ادیان ابراهیمی و مشخصاً کامل‌ترین آنها یعنی اسلام اشاره دارند، به عنوان مثال، دین، مجموعه‌ای از عقاید و سلسله دستورات عملی و اخلاقی است که پیامبران از طرف خداوند برای راهنمایی و هدایت بشر آورده اند، چه آن که مشخصاً از نگاه مرحوم علامه، اعتقاد به این عقاید و انجام این دستورات، سبب سعادت و خوشبختی انسان در دو جهان است.( شیعه شناسی، بی تا: 21)
ایشان همچنین در جای دیگر در همین زمینه می‌نویسد: «دین مجموعه‌ای از باورها و عقاید، ارزش ها و قوانین اجتماعی، عبادی و معاملاتی است که از طریق وحی و نبوت به بشر رسیده است.»(المیزان، ج5: 423) البته در این تعریف بر دو عنصر اعتقاد به خدا به عنوان هدف و قواعد اخلاقی و حقوقی به مثابه برنامه حرکت و روش نیل به آن هدف تاکیدشده است.
برخی از تعاریف نیز دقیقاً به وجه کارکردی دین اشاره دارند. به عنوان مثال ایشان بیان می‌دارند:«دین درواقع، روش و برنامه عملی زندگی است و راهی است که انسان را به سرمنزل مقصود یعنی سعادت دنیا و آخرت می رساند. دین از نیروی عمومی و اقتضای کلی دستگاه آفرینش الهام و سرچشمه می‌گیرد.» ( بررسی های اسلامی، ص 35)
از نگاه مرحوم علامه طباطبایی، دین روش خاصی در زندگی است که صلاح دنیا را به گونه‌ای که موافق کمال اخروی و حیات دائمی حقیقی باشد، تامین می نماید به این خاطر که حیات انسان یک حیات متصل است و دو جنبه دنیوی و اخروی آن هرگز از یگدیگر جدا نمی شوند. عبارت ایشان در این باره ما را متوجه به اهمیت قضیه می‌کند: «دین عبارت است از روش خاصی در زندگی دنیا که هم صلاح زندگی دنیا را تامین می کند و هم در عین حال با کمال اخروی و زندگی دائمی و حقیقی در جوار خدای تعالی موافق است، ناگزیر چنین روشی باید در شریعتش قوانینی باشد که متعرض حال معاش به قدر احتیاج نیز باشد...» (المیزان، ج2: 194)
جناب آقای دکتر شرف‌الدین، عنصر ممیّزه و گوهری دین از دید علامه طباطبایی(ره) چیست؟
جامعه‌شناسان دین بسته به مبنای فکری، موضع اعتقادی و نوع تلقی‌شان از ابعاد، اهداف و کارکردهای دین در پاسخ به این سوال مواضع مختلفی دارند؛ برخی بر وجه رفتاری و آیینی یا بُعد مناسکی دین، برخی بر بُعد اخلاقی یا شریعتی، عده‌ای بر جنبه‌های عاطفی و شهودی و گروهی نیز بر جنبه اجتماعی یا سازمانی دین، تاکید کرده‌اند. البته روشن است که تاکید بر یک بُعد به معنای نادیدده انگاشتن سایر ابعاد نیست و در مقام تحقق و واقعیت نیز نمی‌توان این ابعاد را از هم تفکیک نمود.
در این میان، مرحوم علامه ضمن تاکید بر بُعد معرفتی و اعتقادی و دستورات اخلاقی به عنوان گوهر دین،از سایر ابعاد و مظاهر آن نیز با عطف توجه به نیازهای فردی و اجتماعی انسان و اهداف و غایات دین یعنی بسترسازی برای نیل انسان به سعادت دنیوی و اُخروی سخن گفته‌اند و از این رهگذر، به تحلیل و تبیین رابطه جهان‌بینی و ایدئولوژی پرداخته‌اند، چرا که هر جهان بینی، ایدئولوژی و سنت پردازی متناسب را به دنبال دارد.
به بیان دیگر، از دید مرحوم علامه، همه اجزای دین به‌رغم داشتن منطق درونی اصل و فرع، با یکدیگر پیوستگی اُرگانیک داشته و در راستای تامین اهداف و آرمان‌های مورد نظر نقش‌آفرینی می‌کنند. نقش زمینه‌ساز دین برای ساختن جامعه مطلوب به عنوان حیات طیّب و بستر رشد و تعالی انسان در این جهان، محور برجسته ای است که در جای جای "المیزان" و به هنگام بحث از دین و دنیا و کارکرد اجتماعی دین و... بدان توجه شده است.
ملاحظه دنیا و آخرت در تعامل مستقیم با یکدیگر و البته تاکید بر اهمیت و اولویت آخرت نسبت به دنیا و نقش تعیین‌کننده و تأثیر محرز حیات دنیوی بر سرنوشت اخروی، مهم‌ترین اصلی است که ضرورت دنیا‌سازی و جامعه‌سازی مطلوب را به اعتبار نقش مقدمی و تعیین‌کننده آن الزام می‌کند. طبعاً اهتمام به جامعه مستلزم بذل توجه به اجزای برپادارنده آن یعنی فرهنگ، سیاست، اقتصاد، علم، تکنولوژی و غیره است.
در واقع، اسلام دین زندگی در کلیت ابعاد و اضلاع آن است و آموزه‌های تکلیف‌آور روشنی برای موالیان خویش در پهنه فرهنگ، سیاست و اجتماع دارد. از نظر اسلام، مسیر تعالی و سعادت و نجات اخروی جز از طریق حضور مثبت در دنیا، تعامل و مؤانست پویا با طبیعت و مشارکت فعال در اجتماع انسان‌ها میسر نمی‌گردد. اسلام با ناموس طبیعت، فطرت بشر و منطق و اصول عقلانی منطبق است و از همه ظرفیت‌های لازم برای جاودانگی و پاسخ‌دهی به نیازهای فردی و اجتماعی انسان در همه سطوح و در همه اعصار برخوردار است.
در رابطه با تحلیل و تشریح نیاز انسان به دین اعم از نیازهای فردی یا اجتماعی، زاویه نگاه مرحوم علامه به این قضایا چگونه است؟
مرحوم علامه با طرح اصولی همچون وجود هدایت عمومی در متن هستی، هدایت تکوینی و تشریعی ویژه بشر، سعادت‌خواهی و کمال‌طلبی انسان، اجتماعی بودن زندگی او و نیاز زندگی اجتماعی به قانون برای تعیین وظایف و حقوق افراد در ارتباط با یکدیگر و در نتیجه رفع اختلافات و تزاحمات اجتناب ناپذیر زندگی، ناتوانی انسان از تدوین قانونی جامع و کامل و... بر ضرورت تدوین این قانون جامع و کامل از طریق وحی الهی به مقتضای اصل هدایت عامه و خاصه تاکید کرده است. این قانون جامع، همان دین است.
برای فهم استدلال مرحوم علامه از ضرورت نیاز جامعه به دین باید اجمالاً به نکاتی توجه داشت؛
نخست آنکه؛ انسان در ذات و سرشت خود سعادت‌خواه و کمال طلب است. براین اساس، هر کاری را که انجام می‌دهد یا ترک می‌کند به انگیزه دست‌یابی به سعادت و کمال مطلوب است؛ هر چند ممکن است در تشخیص سعادت و کمال حقیقی دچار خطا شود.
نکته دوم هم این که، انسان به مقتضای طبیعت و حس منفعت‌طلبی در پی بهره‌گیری از موجودات پیرامون خود از جمله انسان‌های دیگر است و بدین منظور می‌کوشد تا هر چیزی را در جهت تامین منافع و ارضای نیاز خود به خدمت گیرد که در اینجا باید به اصل استخدام اشاره کرد.
نکته سوم هم آن که، تمایل طبیعی پیشین(اصل استخدام)، انسان را به حیات اجتماعی سوق می‌دهد، چرا که بهره‌گیری از اندیشه و عمل دیگران بدون داشتن ارتباط با آنان در یک میدان تعاملی به نام جامعه،غیرممکن است. از سوی دیگر، حس استخدام امری همگانی است، و در نتیجه همه افراد نسبت به یکدیگر چنین احساسی دارند. لازمه این امر، پذیرش نوعی تعامل و تعاون در امور زندگی و حیات اجتماعی است، به ویژه آنکه افراد به تنهایی از عهده برآوردن نیازهای عدیده خود برنمی آیند.
نکته چهارم این که از آنجا که غریزه استخدام در همه افراد بشر وجود دارد، اصطکاک و برخورد منافع قهری و قابل پیش بینی خواهد بود.از طرفی، افراد بشر از نظر توانمندی‌های فکری، روحی و بدنی تفاوت‌های تکوینی دارند و قاعدتاً انسان‌هایی که از قدرت بیشتری برخوردارند، کمتر مایل به پذیرش عدالت اجتماعی و رعایت حقوق دیگران می شوند. شواهد تاریخی و واقعیت های جوامع بشری گواه این مدعاست و لذا بروز اختلاف در زندگی اجتماعی، امری اجتناب ناپذیر خواهد بود.
نکته پنجم این که؛ اگر اختلافاتی که در جامعه بشری رخ می‌دهد، مهار و کنترل نشود، حیات اجتماعی به مخاطره می‌افتد. از آنجا که حیات اجتماعی برای انسان ضرورت دارد، باید برای حل و رفع اختلافات آن چاره‌اندیشی کرد. برای حل و رفع اختلافات اجتماعی،داشتن قانون و برنامه جامع ضرورت اجتناب ناپذیر است.
نکته ششم هم اینکه؛ قانونی که برای زندگی اجتماعی بشر لازم است می‌تواند گونه‌های مختلفی داشته باشد. قانون مطلوب، قانونی است که علاوه بر توجه به توحید و ارزش های اخلاقی، حیات اخروی و سعادت و شقاوت ابدی انسان را علاوه بر مصالح و منافع این جهانی‌اش مورد اهتمام قرار دهد. از آنجا که آگاهی بشر از سعادت و شقاوت اُخروی ناچیز است، لذا از عهده تدوین چنین قوانینی که هم بتواند برای حل اختلافات در زندگی دنیوی بشر سودمند باشد، و هم سعادت اخروی او را تضمین کند، بر نمی‌آید. بنابراین، تنها قانون جامع آن است که سرچشمه الهی ووحیانی داشته باشد. (المیزان، ج2: 175-182؛ 189- 239)
در بحث از کارکردها یا آثار و نتایج اجتماعی دین ، ایشان چه نکات مهمی را مدنظر قرار می‌دهند؟!
به هر حال، نگاه کارکردی و توجه به آثار و پیامدهای خواسته و ناخواسته دین در جامعه در میان جامعه‌شناسان دین، امری غالب است، چه آنکه این رویکرد به خطا، علل و اسباب پیدایی دین و دینداری را نیز به کارکردها یا همان فواید و نتایج ارجاع داده است. روشن است که شناسایی کارکردها نمی تواند ما را از جست‌وجوی عوامل مؤثر یا منشأ ظهور و ایجاد دین و پیدایش دیانت در جامعه و در روح و جان مؤمنان بی‌نیاز کند و همان‌گونه که برخی از اندیشمندان متذکر شده‌اند، دین را نمی‌توان با ارجاع به کارکردها تبیین علّی نمود.
در هر حال،در آثار جامعه شناسان دین، از کارکردهای مختلفی برای دین فارغ از ابهامی که در تعریف دین و حتی تعریف کارکرد آن وجود دارد، یاد شده است . مثلاً در بُعد فردی به کارکردهای همچون اعتمادبخشی، معنادهی، هویت‌سازی، جدیت‌بخشی، استقامت و بردباری،امیدوارسازی به آینده، تطبیق‌سازی با محیط، معرفت‌بخشی، تعدیل غرایز،پدید آوردن احساس خوشبختی در مؤمنان، تسکین آلام، تخفیف سرخوردگی‌ها و مهار انگیزه‌های ضد اجتماعی، تسلّی‌بخشی در برابر شکست‌ها و جبران ناکامی‌ها، همچنین درمان بیماریهای روحی و ایجاد انگیزه برای حیات و افزایش روحیه برای تحمل‌پذیری و قابل تحمل‌کردن رنج ها در حیات بشری اشاره شده است.
یا مثلاً در بخش اجتماعی به کارکردهایی همچون تفکیک میان امر مقدس و عرفی، تقویت سنت‌ها و هنجارهای پذیرفته شده در جامعه و التزام به رعایت آنها، حمایت از ارزش های اخلاقی، ایجاد و حفظ همبستگی وانسجام گروهی، ایجاد انگیزه برای حفظ و انتقال میراث فرهنگی اجتماعی، ارائه رهنمودهای کلی برای سامان دهی به نظم اجتماعی، ترغیب به برقراری عدالت اجتماعی، مهار و کنترل آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی، هویت بخشی به جامعه و کمک به حفظ و پایداری آن، مشروعیت‌بخشی به قدرت سیاسی، ایجاد تحول و دگرگونی در جامعه و... اشاره شده است.
مرحوم علامه نیز در هر موضعی که سخن از دین به میان آورده‌اند، مخاطب خود را به نوعی به کارکردها و آثار دین نیز تصریحاً و یا تلویحاً توجه داده‌اند. از نگاه ایشان، عمده‌ترین کارکردهایی که مستقیم و غیر مستقیم به جامعه معطوف هستند،از این قرارند؛ اعطای جهان‌بینی و تامین نیازهای معرفتی و شناختی بنیادین بشر، هدایت انسان یا ایجاد زمینه برای هدایت آدمی در مسیر نیل به سعادت غایی، معنابخشی به زندگی(اعطای ارزش، فایده و هدف)،ترسیم خطوط کلی و بایسته های زندگی مؤمنانه و الگوی زیستی مطلوب(سبک زندگی)، تامین و تکمیل قواعد اخلاقی و حقوقی، پرورش اخلاقی وتربیت و تزکیه نفوس، احیای سنن و ارزش‌ها و گرایش‌های فطری، تقویت انگیزه برای اخلاقی بودن و اخلاقی زیستن و التزام به رعایت قواعد حقوقی، تقویت حس جمع گرایی و اخوت مومنانه، همبستگی اجتماعی در پرتو اعتقادات و ارزش های مشترک، اصلاح و سامان‌دهی روابط و مناسبات اجتماعی، تقویت روحیه برای اصلاح و آبادانی زمین و پیشرفت و تعالی جامعه، ایجاد و تقویت روح عزتمندی و اقتدار، زمینه‌سازی برای شکوفایی ظرفیت‌های معرفتی و توسعه دانش، زمینه‌سازی برای استقرار حاکمیت توحیدی و نظام ولایی برای اجرای حدود الهی و استقرار حیات طیب، زمینه سازی برای نزول برکات الهی، زمینه‌سازی برای اجرای قسط و عدل، تعدیل و مهار روحیه استخدام‌گری انسان، ترغیب عموم به اقامه سنت امر به معروف و نهی از منکردر راستای نظارت و کنترل اجتماعی، رفع اختلافات برخاسته از زمینه‌های فطری و اختلافات ناشی از بغی و سرکشی، رعایت جدی حرمت عهد و پیمان‌ها و مواثیق مشترک، اهتمام به حقوق نیازمندان، ترغیب به دفاع از نیازمندان، تقویت انگیزه برای صله ارحام و تحکیم پیوندهای خویشاوندی و...
مرحوم علامه علاوه بر فحوای آموزه‌های اسلام به تجربیات تاریخی این دین و تاثیرات که مستقیم و غیر مستقیم برجامعه بشری داشته، توجه داده‌اند. ایشان در همین زمینه در جایی بیان می‌دارند: «بهترین دلیل این ادعا که دین همواره بشر را به معارف حقیقی و عقاید حقه، اخلاق فاضله و اعمال نیک دعوت می‌کند و صلاح عالم انسانی نیز در همین سه چیز است، اسلام است که در مدتی کوتاه که در آن مدت در اجتماع مسلمانان حکومت کرد، از منحط‌ترین مردم، صالح‌ترین اجتماع ساخت، از راه تعلیم و تربیت نفوس آن مردم را اصلاح نمود و آن مردم، دیگران را اصلاح کردند. حتی به جرأت می‌توان گفت اگر در عصر حاضر هم رگ و ریشه‌ای از جهات کمال در هیکل جوامع بشری دیده می‌شود، از آثار پیشرفت اسلامی و جریان و سرایت این پیشرفت در سراسر جهان است.(المیزان، ج2: 199)
علاوه بر کارکردهای اجتماعی آشکار و پنهان دین در جامعه، از منظر درون دینی، می‌توان اجتماعی بودن را به عنوان یکی از ابعاد دین الهی و مشخصاً دین مبین اسلام اثبات کرد؟ نگاه علامه در این قضیه چگونه است؟!
از نظر علامه طباطبایی(ره)، اسلام در میان همه ادیان دیگر، تنها دینی است که صد در صد اجتماعی است و تنها دینی است که بنیان خود را بر اجتماع بنا نهاده است و در هیچ یک از شئون و امور انسانی، مسأله اجتماع را مهمل نگذاشته است. در واقع، اسلام روح اجتماع را به کامل‌ترین وجه در کالبد احکام خود دمیده است و همه احکام را در قالب اجتماعی ریخته است. از سوی دیگر، رابطه‌ای که اسلام میان فرد و جامعه معتقد است در هیچ دین و آیینی سابقه ندارد. از نظر اسلام، میان فرد و جامعه، رابطه‌ای حقیقی وجود دارد و با تجمع افراد وجود دیگری به نام «جامعه» پدید می آید که از خواص و آثار ویژه خود برخوردار است.( المیزان، ج4: 94- 95؛المیزان، ج7: 158)
همچنین از نظر ایشان، اسلام مهم‌ترین احکام و قوانین خود را بر پایه اجتماع بنیان نهاده، حکومت اسلامی را حافظ همه شعایر دین قرار داده و نیز همگان را به اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر موظف کرده و هدف مشترکی را برای جامعه اعلام کرده است. این هدف مشترک عبارت است از سعادت حقیقی و رسیدن به قرب و منزلت الهی؛ (المیزان، ج4: 97)
موضوع دیگر ناظر به جامعیت تعالیم اسلام و اشتمال آن بر همه اندیشه ها و تعالیمی است که در کسب سعادت حقیقی انسان ها ضروری می‌باشند. از دید مرحوم علامه طباطبایی، در تعلمیات اسلام تمام افکاری که درآفرینش جهان و انسان ممکن است در مغز بشر جلوه کند و همه اخلاقی که می‌تواند در نفوس مردم جایگزین شود و همچنین همه اعمال و فعالیت‌هایی که می شود از یک انسان در محیط زندگی بروز نماید، بررسی شده است.
در حیطه اندیشه، اسلام اندیشه های واقع بینانه را که در راس آنها توحید است، انتخاب کرده و پایه و اساس سایر اندیشه ها قرار داده است. در قلمرو اخلاق، اسلام آنچه را که در واقع و نزد عقل سلیم پسندیده و نیکوست، برگزیده و آن را بر اصل توحید استوار ساخته است.(روابط اجتماعی در اسلام، 1389: 16و 17)
سپس بر پایه اخلاق و قرار دادن اخلاق به عنوان هدف اصلی، یک سلسله مقررات و قوانین عملی را تشریع کرده که همه جزئیات زندگی انسان را بررسی کرده و در نتیجه وظایف فردی و اجتماعی همه انسان‌ها اعم از سیاه و سفید، شهری یا بیابانی، کوچک یا بزرگ و حاکم و محکوم را تبیین کرده است.
اساساً خاتم بودن دین اسلام و ثبات شریعت اسلامی مستلزم آن است که استکمال فردی و اجتماعی انسان با همین معارف و قوانینی که قرآن تشریع کرده صورت پذیرد و به بیشتر از آن نیازی نباشد.(المیزان، ج2: 133)
استدلال مرحوم علامه برای اثبات این مدعا متضمن مقدمات سه گانه است؛
1) هدف انسان در زندگی تأمین سعادت و خوشبختی خود می‌باشد که برای به دست‌آوردن آن باید تلاش کند.
2) این تلاش و فعالیت بدون داشتن برنامه‌ای که کلیات راهکارهای او را مشخص سازد، ممکن نیست.
3) بهترین و پایدارترین راه و رسم زندگی، برنامه‌ای است که برگرفته از آفرینش و طبیعت انسان و مطابق با فطرت او باشد، نه آنکه از عواطف و احساسات فرد یا جامعه نشأت گفته باشد.
به دیگر سخن، انسان باید در زندگی فردی و اجتماعی خود قوانینی را بکار بندد که طبیعت و فطرت انسان آن را اقتضا می‌کند نه طبیعت انسانی آلوده به هوا و هوس‌های شخصی و محیطی و احساسات و عواطف خام. طبعاً لازمه چنین برنامه‌ای آن است که همه تجهیزات و استعدادهای وجودی انسان تعدیل گردد و به هر کدام به اندازه‌ای میدان عمل داده شود که برای استعدادهای دیگر مزاحم نباشد و عقل بر وجود انسان حاکم باشد نه هواهای نفسانی. چنین برنامه‌ای تنها از منبع وحی می‌تواند سرچشمه بگیرد. (قرآن در اسلام، 1389: 11- 13)
لازم به ذکر است که علامه درتفسیر آیه 17 و 18 سوره هود، از دین به عنوان یک سنت اجتماعی یاد کرده است(المیزان، ج10: 181) و در موضعی دیگر به این مهم که «دین اساسا هویتی اجتماعی دارد» توجه داده است(المیران، ج12: 126)؛ و در جای دیگر تاکید دارد که اسلام همه احکام خود را در قالب اجتماع ریخته و روح اجتماعی را در همه احکام تا آخرین حد ممکن دمیده است( المیزان، ج4: 97)
البته به‌رغم وجود رابطه وثیق میان دین و جامعه، جامعه را نباید و نمی‌توان علت ایجادی دین پنداشت. زندگی اجتماعی بیشتر نقش زمینه‌ای برای ظهور دین و تعیین گستره آن داشته است. به بیان دیگر، دین مقتضای فطرت انسان است و چون انسان بدون زندگی در جامعه به سعادت و کمال مطلوب نمی رسد، لذا دین نیز سامان‌دهی زندگی اجتماعی را با هدف شکوفایی ظرفیت‌های فطری بشر، استکمال وجودی، رفع تزاحمات بازدارنده و...در کانون توجه و اهتمام خود قرار داده است.
برخی از جامعه‌شناسان، از جمله علل سکولارشدن تدریجی جهان در سال‌ها و دهه‌های اخیر را ظهور بدیل‌های کارکردی و تقلیل موقعیت کارکردی دین عنوان کرده اند. به عنوان آخرین سؤال می‌خواستم بدانم که مرحوم علامه طباطبایی در این خصوص چه نظری دارند؟
مرحوم علامه همچون سایر اندیشمندان مسلمان با عطف توجه به ویژگی کمال و جاودانگی اسلام، فرض از میان رفتن موقعیت کارکردی دین در ظلّ ظهور بدیل‌های عصری را کاملاً منتفی می‌دانند. اساساً برخی کارکردهای دین به هیچ وجه جایگزین‌پذیر نیستند و بشر هیچ‌گاه نمی‌تواند نیاز خود را جز از طریق دین تامین نماید. تمایل آشکار جهانی در عصر و زمان حاضر به رجوع مجدد به معارف معنوی دین دلیل صادق این مدعاست.
این ادعا البته مبتنی بر شناخت ظرفیت های دین از موضع درون دینی است و اما واقعیت عینی ادیان، موقعیت و شرایط اجتماعی، کمیت و کیفیت موالیان، گفتمان‌های تفسیری غالب از آموزه‌ها، تلاش مؤمنان برای استقرار اجتماعی و نهادی آموزه‌های دین، فرصت‌ها و شانس‌های تاریخی، نحوه تعامل رقبا و... هر یک می‌تواند در تعیین سرنوشت دین در مقام تحقق تاثیر گذار باشد.
مرحوم علامه در این خصوص بیانات صریحی دارند از جمله اینکه می‌فرمایند:«اسلام یعنی راهی که دستگاه آفرینش انسان و جهان برای انسان نشان می‌دهد. اسلام یعنی آیین و مقرراتی که با طبیعت ویژه بشری تطبیق می‌پذیرد و برحسب سازش کاملی که با فطرت و طبیعت انسانی دارد نیازمندی‌های واقعی، نه خواسته‌های پنداری و تمنّیات عاطفی و احساساتی انسان را تأمین و رفع می‌نماید. بدیهی است که طبیعت و فطرت انسانی تا انسان، انسان است همان است که هست و همان خواهد بود و انسان در هر مکان و زمانی و با هر وضعی زندگی کند، طبیعت و فطرت انسانی خود را دارد و طبیعت و فطرت راهی در پیش پای وی گذاشته، خواه آن را بپیماید یا سرباز زند.(بررسی های اسلامی، 1388، ج1: 58)
ایشان در جای دیگر تأکید می کنند:«تکالیف الهی اموری است که ملازم آدمی است و مادامی که در دنیا زندگی می کند چاره ای جز پذیرفتن آن ندارد، حال چه اینکه خودش فی حد نفسه ناقص باشد و هنوز به حد کمال وجودش نرسیده باشد و چه اینکه از حیث علم و عمل به حد کمالرسیده باشد. (المیزان، ج12: 294)
علامه طباطبایی به دنبال بیان این نکته است که؛ «اسلام معارف و احکام خود را برپایه آفرینش گذاشته و با در نظرگرفتن نیازمندی‌های انسان، به برآورده ساختن آنها پرداخته است و روشن است که فطرت و ساختار اصلی بشر در همه افراد، نژادها و جوامع و در همه زمان ها یکسان است؛ چرا که جامعه انسانی از خاور تا باختر،یک خانواده است؛ بدان معنا که همه از نوع انسانند و بزرگ و کوچک، مرد و زن، دانا و نادان، سفید و سیاه و جز آن، همه و همه اعضا و افراد این خانواده هستند و در اصول و ارکان ساختمان انسانی یکسان هستند که نیازهای اصولی مشابهی دارند. بنابراین، اسلام، آیینی است که به رفع نیازمندی‌های واقعی و فطری انسان می‌پردازد و برای همگان و در همه زمان‌ها زنده است و هم از این رو است که خداوند دین اسلام را دین فطرت نامیده است.(آموزش دین، 1388: 16-17)
خلاصه مطلب آن که از نگاه مرحوم علامه، کارکرد دین، پاسخ به حوائج واقعی و حقیقی، تامین نیازهای ثابت و مصالح واقعی انسان است؛ و چون این مصالح دارای ثبوت واقعی و غیر قابل زوال و تغییرند، قاعدتاً دین و دستورات بنیادین آن نیز همواره ثابت خواهند بود. با توجه به این نقش، جایگزینی که بتواند همه کارکردها را به سبک و شیوه و عمق و غنای دین تامین کند، برای آن متصور نیست. نکته پایانی هم اینکه اگر در فرایند تکامل جامعه انسانی، برخی از کارکردهای دین در عرصه نیازهای جسمی و روحی و مادی و معنوی یا اجتماعی دستخوش تغییر شد، این را نباید به معنای کاهش موقعیت، نحیف و لاغر شدن تدریجی یا انقضای تاریخ مصرف و بی‌کارکرد شدن دین پنداشت.
انتهای پیام/