خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: محمد فنائی اشکوری استاد فلسفه و عرفان تطبیقی در یادداشت تحلیلی به مساله دیپلماسی فلسفی و لزوم به کار گیری آن پرداخته است.

مشروح این‌یادداشت در ادامه می‌آید:

معمولا فلسفه را دانشی می‌دانند که با پرسش‌های بنیادین و انتزاعی سروکار دارد، پرسش‌هایی از قبیل این­که انسان چیست، عدالت چه معنایی دارد، آزادی چگونه تعریف می‌شود و حقیقت را چگونه می‌توان شناخت؟ اما فلسفه صرفاً به مباحث نظری و ذهنی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند در عرصه‌های مختلف زندگی واقعی، از تصمیم‌های فردی و روابط اجتماعی و فرهنگی گرفته تا مناسبات سیاسی و بین‌المللی کاربرد داشته باشد.

یکی از کاربردهای مهم فلسفه در جهان امروز، دیپلماسی فلسفی است. دیپلماسی فلسفی به معنای بهره‌گیری از تفکر فلسفی برای فهم عمیق‌تر اختلاف‌ها، ایجاد گفت‌وگو میان دیدگاه‌های متفاوت و یافتن زبان مشترک، پیش از آن است که اختلاف‌ها به بحران، درگیری یا بن‌بست تبدیل شوند. در این نوع دیپلماسی، هدف تنها دستیابی به توافق میان طرفین نیست، بلکه مهم‌تر از آن، فهم چرایی اختلاف‌ها، شناخت ریشه‌های آن‌ها و نزدیک شدن به درکی مشترک از مسائل مورد مناقشه است.

در ظاهر بسیاری از اختلاف‌ها در عرصه سیاست و روابط بین‌الملل به منافع و مواضع سیاسی مربوط می‌شوند، اما با بررسی عمیق‌تر درمی‌یابیم که گاه ریشه آن‌ها در تفاوت جهان‌بینی‌ها، نظام‌های ارزشی، برداشت‌های مفهومی و نگرش‌های متفاوت به انسان و جامعه نهفته است. برای مثال، ممکن است یک طرف آزادی را مهم‌ترین اصل بداند، درحالی‌که طرف دیگر امنیت یا نظم اجتماعی را در اولویت قرار دهد، یا ممکن است یک طرف عدالت را به معنای برابری کامل و طرف دیگر آن را به معنای رعایت تناسب و استحقاق تفسیر کند. از همین­رو، تا زمانی که این تفاوت‌های مفهومی و ارزشی روشن نشوند، مذاکرات سیاسی نمی‌توانند به نتایجی پایدار و قابل اتکا منتهی شوند.

دیپلماسی فلسفی روشی برای گفت‌وگو و تعامل میان افراد، گروه‌ها و جوامع است که در آن، پیش از ورود به چانه‌زنی‌های سیاسی و اقتصادی، ریشه‌های فکری، ارزشی و معنایی اختلاف‌ها بررسی می‌شود تا زمینه فهم متقابل و حل پایدار تعارض‌ها فراهم آید. به بیان ساده‌تر، در دیپلماسی فلسفی به جای آن­که صرفاً بپرسیم چه کسی برنده خواهد شد، می‌پرسیم اساساً چرا اختلافی شکل گرفته است، و به جای تمرکز بر نتیجه نهایی بر فهم متقابل، معنای مفاهیم و ارزش‌های نهفته در مواضع طرفین تأکید می‌کنیم. از همین­رو، در چنین رویکردی دیپلمات یا میانجی صرفاً مذاکره‌کننده‌ای برای رسیدن به توافق نیست، بلکه باید بتواند معنا و مبانی سخنان، باورها و حساسیت‌های طرف مقابل را درک کند، و باید دریابد که هر طرف از چه منظری به جهان، انسان و زندگی می‌نگرد و چرا موضوعی خاص برای او اهمیت و حساسیت ویژه‌ای دارد. جهان امروز با اختلاف‌ها و تعارض‌های پیچیده‌ای مثل اختلاف بر سر منابع اقتصادی، مرزها، قدرت نظامی و منافع سیاسی شکل می‌گیرد که رسیدگی به آن‌ها در حوزه دیپلماسی سیاسی و بر عهده سیاستمداران و مسئولان رسمی است.

دیپلماسی فلسفی بیش از هر چیز متوجه اندیشمندان و اهل فکر است، زیرا بسیاری از تعارض‌ها ریشه در تفاوت‌های عمیق فکری و مبنایی مثل تفاوت در مبانی فلسفی، تعریف انسان، کمال و سعادت، تلقی از وظایف حکومت، باورهای دینی و اعتقادی، فرهنگ و هویت و نیز برداشت از مفاهیم بنیادینی همچون عدالت، آزادی، امنیت و حقوق بشر دارد. البته نادیده گرفتن این تفاوت‌های بنیادین موجب می‌شود گفت‌وگوها در سطح مواضع ظاهری باقی بمانند، به طوری که هر طرف ممکن است تصور کند طرف مقابل فاقد درک و منطق است یا صرفاً در پی تأمین منافع خود است. بنابراین، پیامد طبیعی چنین برداشتی، کاهش اعتماد و دشوارتر شدن امکان تفاهم است.

دیپلماسی فلسفی می‌کوشد این چرخه را متوقف کند. در این رویکرد، به جای تحمیل یک معنا، تلاش می‌شود معنا و مبانی دیدگاه‌های مختلف فهمیده شود، به جای حذف یا طرد طرف مقابل بر شنیدن و شناخت او تأکید می‌شود و به جای شتاب برای دستیابی به توافق، ابتدا زمینه لازم برای فهم متقابل فراهم می‌آید.

دیپلماسی فلسفی بر چند رکن اساسی استوار است که هر یک در شکل‌گیری گفت‌وگویی ثمربخش و رسیدن به فهم مشترک نقش دارند و عبارتند از؛ فهم و تبین مفاهیم، گفت­و گوی عقلانی و استدلالی، شناخت جهان بینی و نظام ارزشی طرف مقابل، اخلاق گفت­و گو و ساختن زبان مشترک است.

یکی از مهم‌ترین ارکان دیپلماسی فلسفی، روشن کردن معنای واژه‌ها و مفاهیم است. در بسیاری از موارد، طرفین از واژه‌های یکسانی استفاده می‌کنند، اما مقصود متفاوتی از آن‌ها دارند. اگر این مفاهیم به ‌درستی تعریف و تبیین نشوند، ممکن است دو طرف تصور کنند درباره یک موضوع گفت‌وگو می‌کنند، درحالی‌که، در واقع از دو معنای متفاوت سخن می‌گویند. از این­رو،  دیپلماسی فلسفی می‌کوشد با آشکار کردن این تفاوت‌های معنایی، زمینه سوءتفاهم را از میان بردارد.

رکن دیگر دیپلماسی فلسفی، گفت‌وگوی عقلانی است. گفت‌وگو در این چارچوب بر اساس خشم، تبلیغات، پیش‌داوری یا برچسب زنی نیست، بلکه باید بر پایه استدلال، پرسشگری و شنیدن دقیق شکل بگیرد. همچنین هدف در این­جا، صرفاً قانع کردن یا محکوم ساختن طرف مقابل نیست، بلکه هر دو طرف باید بتوانند مقصود و استدلال‌های یکدیگر را بفهمند و درعین‌حال، نقاط ضعف و کاستی‌های احتمالی دیدگاه خود را نیز شناسایی کنند.

هر فرد یا جامعه‌ای از جهان‌بینی و نظام ارزشی خاصی برخوردار است، یعنی مجموعه‌ای از باورها و ارزش‌ها درباره جهان، انسان، دین، زندگی، قدرت و اخلاق. دیپلماسی فلسفی می‌کوشد این مبانی فکری و ارزشی را بشناسد، زیرا تا زمانی که ندانیم طرف مقابل از چه منظری به مسائل می‌نگرد، نمی‌توانیم سخنان و مواضع او را به‌درستی درک کنیم. البته این شناخت یک‌سویه نیست، بلکه هر طرف باید بتواند جهان‌بینی و نظام ارزشی خود را نیز برای طرف مقابل تبیین کند و با استدلال از آن دفاع کند.

دیپلماسی فلسفی بر اخلاق گفت‌وگو استوار است، و فعالیتی که در این سطح انجام می‌شود، اساساً تبلیغ، خطابه یا مناظره با هدف غلبه بر حریف نیست، بلکه گفت‌وگویی برای جست‌وجوی حقیقت است. گفت‌وگو صرفاً ابزاری فنی برای انتقال اطلاعات یا دستیابی به توافق نیست، بلکه کنشی اخلاقی است که باید با احترام، صداقت، انصاف و پرهیز از تحقیر همراه باشد. بدون رعایت این اصول، گفت‌وگو ممکن است به ابزاری برای فریب، فشار یا تحمیل دیدگاه تبدیل شود. بنابراین، غرض اصلی گفت‌وگوی فلسفی شکست دادن طرف مقابل نیست، بلکه جست‌وجوی حقیقت و دستیابی به فهمی دقیق‌تر از مسائل است.

یکی دیگر از ارکان دیپلماسی فلسفی، ایجاد زبان مشترک است. قرار نیست طرفین در همه مسائل مانند یکدیگر بیندیشند یا تمام اختلاف‌های خود را کنار بگذارند؛ اما می‌توانند با وجود تفاوت‌ها به زبانی مشترک برای ادامه تعامل و همکاری دست یابند. دیپلماسی فلسفی دقیقاً در پی چنین امکانی است، نه حذف همه اختلاف‌ها، بلکه ایجاد تفاهم و فراهم کردن زمینه هم‌زیستی و همکاری با وجود تفاوت‌های فکری و ارزشی است.

دیپلماسی فلسفی در چند مرحله به‌هم‌پیوسته است؛ مرحله اول، شناسایی ریشه‌های اختلاف است؛ در آغاز باید مشخص شود اختلاف دقیقاً بر سر چیست و از کجا ناشی می‌شود. آیا مسئله صرفاً سیاسی یا اقتصادی است، یا ریشه‌های فرهنگی، اعتقادی و فلسفی نیز دارد؟ تشخیص درست ماهیت اختلاف، مقدمه هرگونه گفت‌وگوی مؤثر است.

مرحله دوم، تحلیل مفاهیم و ارزش‌ها است؛ در این مرحله مفاهیم کلیدی و ارزش‌های مورد استناد طرفین بررسی می‌شوند. برای مثال اگر موضوع اختلاف عدالت باشد، باید روشن شود هر طرف چه تعریفی از عدالت دارد، زیرا اگر بحث بر سر آزادی است، باید مشخص شود آیا آزادی به معنای رهایی از اجبار فهمیده می‌شود یا به معنای امکان انتخاب مسئولانه است. در این مرحله، شنیدن فعال اهمیت ویژه‌ای دارد، یعنی طرفین باید بکوشند مقصود و استدلال یکدیگر را واقعاً بفهمند، نه این­که صرفاً منتظر فرصتی برای پاسخ دادن باشند.

مرحله سوم، تبیین و استدلال درباره دیدگاه خود است؛ در این مرحله و پس از شناخت دیدگاه طرف مقابل، هر طرف باید مواضع و مبانی فکری خود را به‌روشنی و با استدلال تبیین کند، و این تبیین باید به دور از شعارزدگی، غلبه احساسات و پنهان‌کاری باشد تا امکان ارزیابی و فهم متقابل فراهم شود. این استاد دانشگاه بیان کرد: مرحله چهارم، بازسازی و ایجاد زبان مشترک است، در این مرحاه و پس از روشن شدن زمینه‌های اختلاف، باید برای ساختن زبانی مشترک تلاش کرد، زبانی که دو طرف بتوانند با استفاده از آن به گفت‌وگو و تعامل ادامه دهند. این زبان لزوماً کامل و بی‌نقص نیست، اما می‌تواند زمینه پیشرفت گفت‌وگو و کاهش سوءتفاهم‌ها را فراهم کند.

آخرین مرحله، تلاش برای دستیابی به توافقی پایدار است. توافقی که بدون شناخت ریشه‌های اختلاف حاصل شود، ممکن است موقتی و شکننده باشد. اما هرچه مبانی فکری و ارزشی اختلاف روشن‌تر شوند و طرفین درک دقیق‌تری از مواضع یکدیگر پیدا کنند، امکان دستیابی به توافقی ماندگارتر افزایش می‌یابد.

دیپلماسی فلسفی منحصر به روابط میان کشورها نیست و در درون یک جامعه نیز کاربرد دارد. اساس این نوع دیپلماسی، مدیریت اختلاف‌هایی است که بر سر روایت‌ها، ارزش‌ها، معناها و شیوه‌های فهم مسائل شکل می‌گیرند، و اگر جامعه‌ای نتواند در درون خود امکان گفت‌وگو و فهم متقابل را فراهم کند، به طریق اولی در عرصه بین‌المللی نیز با دشواری‌های بیشتری برای دستیابی به تفاهم پایدار روبه‌رو خواهد شد.

در عرصه داخلی، حتی میان افرادی که از دین یا باورهای سیاسی مشترکی برخوردارند، اختلاف‌های تفسیری و ارزشی وجود دارد. به طوری که یک موضوع واحد ممکن است از سوی گروه‌های مختلف با روایت‌ها و تفسیرهای متفاوت توضیح داده شود و همین مسئله گفت‌وگو را دشوار و لحن‌ها را تند کند. گاهی نیز اعتماد و مشروعیت پیش از آغاز گفت‌وگو آسیب دیده است، به این معنا که هر طرف، پیشاپیش، طرف مقابل را خطرناک یا بدخواه می‌پندارد. در چنین شرایطی، دیپلماسی فلسفی می‌تواند برای بازسازی مبانی فهم متقابل و اعتماد اجتماعی به کار گرفته شود.

اشتراک در دین یا اعتقاد سیاسی، به‌تنهایی برای ایجاد تفاهم کافی نیست، بلکه باید روشن شود که گروه‌های مختلف از مفاهیمی مانند جمهوری اسلامی، عدالت، آزادی، نقش دین در سیاست، قانون و مردم چه برداشتی دارند و بر اساس چه معیارهایی، مسیر و عملکرد یکدیگر را ارزیابی می‌کنند. اگر این سطح از معنا و مبانی فکری روشن نشود، گفت‌وگو جای خود را به برچسب‌زنی می‌دهد و اختلاف‌ها به سمت منطق حذف پیش می‌روند. از این­‌رو، و در چنین شرایطی، ضعف دیپلماسی بیش از آ­ن­که ناشی از فقدان نیت خیر باشد، می‌تواند به نبود ساز و کارهای مناسب برای گفت‌وگو مربوط شود. به این صورت که گفت‌وگو به جدال و اتهام‌زنی تبدیل می‌شود، زبان مشترکی شکل نمی‌گیرد، ترس و بی‌اعتمادی افزایش می‌یابد و روایت‌های متفاوت به جای آن­که در معرض گفت‌وگو قرار گیرند، در برابر یکدیگر صف‌آرایی می‌کنند.

برای آغاز این فرایند در عرصه داخلی، می‌توان چند اقدام اساسی را در نظر گرفت؛ نخست، مفاهیم مشترک و اختلافی باید به‌صورت شفاف و با معیارهای مشخص تعریف شوند. دوم، باید میان ارزش‌های مشترک و روش‌های تحقق آن‌ها تمایز قائل شد، زیرا ممکن است دو طرف در اهمیت یک ارزش توافق داشته باشند، اما راهکارهای متفاوتی برای تحقق آن پیشنهاد کنند. سوم، گفت‌وگو نباید صرفاً به نتایج و مواضع محدود بماند، بلکه باید پیش‌فرض‌های فکری و ارزشی طرفین را نیز دربرگیرد. چهارم، گفت‌وگو باید به‌صورت مرحله‌ای و در فضایی امن پیش برود. بنابراین، دیپلماسی فلسفی هم در عرصه داخلی و هم در عرصه بین‌المللی ضرورت دارد.

دیپلماسی فلسفی با انواع دیگر دیپلماسی، از جمله دیپلماسی سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و عمومی، تفاوت‌هایی اساسی دارد. در این نوع دیپلماسی، تلاش اصلی بر شناخت ریشه‌های اختلاف و فهم دقیق مفاهیم، مقاصد و مبانی فکری طرفین متمرکز است تا زمینه دستیابی به فهم مشترک و ایجاد زبان مشترک فراهم شود یا دست‌کم طرفین به یکدیگر نزدیک‌تر شوند.

در دیپلماسی فلسفی، خطابه، فشار، تهدید، فریب و تلاش برای امتیازگیری و معامله، جایگاهی ندارد، زیرا چنین روش‌هایی با غرض اصلی این نوع دیپلماسی، یعنی دستیابی به فهم متقابل ناسازگارند.

در دیپلماسی سیاسی، گفت‌وگو معمولاً میان سیاستمداران و مسئولان رسمی انجام می‌شود و محور اصلی آن تأمین منافع، مدیریت قدرت، حفظ موقعیت و دستیابی به نتایج عملی است. اما در مقابل، دیپلماسی فلسفی عمدتاً میان اندیشمندان و اهل فکر شکل می‌گیرد، افرادی که دغدغه اصلی آنان فهم مسائل، استدلال و روشن کردن معنای مفاهیم است. از همین رو، در دیپلماسی فلسفی، حفظ قدرت یا دستیابی به دستاوردهای سیاسی کوتاه‌مدت نباید محور اصلی گفت‌وگو باشد و تمرکز بر ریشه‌های اختلاف و تفاوت‌های فکری و ارزشی قرار می‌گیرد.

همچنین انتظار می‌رود نتایج این نوع گفت‌وگو از پایداری بیشتری برخوردار باشد، زیرا به جای معامله بر سر صورت ظاهری مسائل، تلاش می‌شود معنا و ماهیت واقعی اختلاف روشن شود و طرفین به درک متقابل نزدیک شوند. از نظر فضای گفت‌وگو نیز دیپلماسی فلسفی می‌تواند در مقایسه با دیپلماسی سیاسی، از آرامش و انعطاف بیشتری برخوردار باشد، چراکه مشارکت‌کنندگان آن کمتر درگیر رقابت مستقیم بر سر قدرت و موقعیت سیاسی هستند و بیشتر بر فهم و استدلال تمرکز دارند.

دیپلماسی فلسفی تلاشی برای انتقال گفت‌وگو از سطح مواضع ظاهری و منافع کوتاه‌مدت به سطح مبانی فکری، ارزش‌ها و معناهای بنیادین است. در این رویکرد، اختلاف نه امری صرفاً برای حذف یا سرکوب، بلکه مسئله‌ای برای شناخت، تحلیل و مدیریت عقلانی تلقی می‌شود، و هدف آن لزوماً یکسان‌سازی دیدگاه‌ها یا از میان برداشتن همه تفاوت‌ها نیست، بلکه ایجاد امکان فهم متقابل، ساختن زبان مشترک و فراهم کردن زمینه تعامل و همکاری پایدار است. از این منظر، دیپلماسی فلسفی می‌تواند مکمل دیپلماسی سیاسی و دیگر اشکال تعامل اجتماعی و بین‌المللی باشد، زیرا توافقی که بر پایه شناخت متقابل و فهم ریشه‌های اختلاف شکل بگیرد، از ظرفیت بیشتری برای دوام و پایداری برخوردار خواهد بود. بنابراین، آن­چه دیپلماسی فلسفی را از دیگر شیوه‌های تعامل متمایز می‌کند، تقدم فهم بر چانه‌زنی، استدلال بر فشار و قدرت منطق بر منطق قدرت است.

انتهای پیام/