خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: در تاریخ ادبیات داستانی و آیینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، معدود آثاری توانسته‌اند از مرزهای زمان و تغییرات نسلی عبور کرده و جایگاه خود را به عنوان یک مرجع تثبیت کنند. کتاب «کشتی پهلوگرفته» به قلم سیدمهدی شجاعی در سال 1404 توسط انتشارات کتاب نیستان در 160 صفحه روانه بازار نشر شده، یکی از همین استثنائات به شمار می‌رود.

این اثر که مروری بر نقاط عطف حیات حضرت صدیقه طاهره(س) و روایت مصائب زندگی از زبان ایشان و برخی اطرافیان است، نیازمند یک واکاوی دقیق و همه‌جانبه است تا مشخص شود چه عناصری آن را در صدر فهرست پرفروش‌ترین متون مذهبی معاصر نگاه داشته و در عین حال، ادبیات دینی ما برای عبور از این نقطه و رسیدن به افق‌های جدیدتر با چه چالش‌هایی روبروست.

زایش ادبیات متعهد در بستر یک رخداد بزرگ اجتماعی

برای درک جایگاه حقیقی «کشتی پهلوگرفته»، باید آن را در بستر تاریخی و فرهنگی زمان نگارش آن ارزیابی کرد. محمدرضا شاکری، پژوهشگر و منتقد ادبی، در تحلیل روند شکل‌گیری این اثر معتقد است که نخستین مواجهه با این کتاب که در سال 1368 به چاپ رسید، نشان‌دهنده تولد و دوران آزمون و خطای ادبیات دینی در ایران پس از انقلاب است. هر اثر ادبی، فرزند زمانه خویش است و محصولی که در آن برهه تاریخی متولد شده، اکنون پس از گذشت نزدیک به چهار دهه زیست ادبی، باید مسیر را برای رسیدن به افق‌های بلندتری از ادبیات دینی هموار سازد.

انقلاب اسلامی صرفاً یک دگرگونی سیاسی نبود، بلکه یک رخداد عمیق فرهنگی و اجتماعی به شمار می‌رفت که در بطن خود، بستر زایش گونه‌های متنوع ادبی را فراهم آورد. در این منظومه فکری، نمی‌توان «کشتی پهلوگرفته» را به صورت مجرد و ایزوله تحلیل کرد و از کنار دیگر آثار شاخص سیدمهدی شجاعی نظیر «پدر، عشق و پسر» و «حماسه سجادیه» به سادگی گذشت. ادبیات انقلاب در گونه‌های مختلفی نظیر ادبیات مقاومت، داستان‌های تاریخی و متون کلامی-ادبی شکل گرفته است که همگی با یکدیگر پیوندهای ارگانیک دارند. نویسنده این اثر نیز با تولید آثاری در حوزه‌های تاریخی، معاصر و حتی سیاسی، نشان داده است که گونه‌های ادبی مسیرهای مسدودی نیستند، بلکه به یکدیگر راه دارند و باید در یک تصویر کلان مورد ارزیابی قرار گیرند.

دشواری‌های داستان‌نویسی در حریم معصوم(ع)

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های راهبردی «کشتی پهلوگرفته»، تقدم زمانی آن نسبت به سیل آثار مذهبی در دهه‌های بعد است. نگارش داستان درباره معصومین(ع)، گونه‌ای از ادبیات است که با موانع و دشواری‌های بی‌نظیری روبروست. شاید برای بسیاری از مخاطبان عام روشن نباشد که ورود به حریم سیره اهل‌بیت(ع) در قالب داستان، چه مخاطراتی به همراه دارد. شجاعی به عنوان یکی از پیشگامان نسل درخشان نویسندگان دهه 60، با شجاعت وارد این میدان مه‌آلود شد. واقعیت این است که هر فردی، صرفاً با داشتن یک اندوخته تقلیل‌یافته تاریخی و دینی، صلاحیت و توانمندی ورود به این عرصه را ندارد و همین مسئله، جایگاه نویسنده این کتاب را در تاریخ ادبیات آیینی متمایز ساخته است.

امروز با نگاهی به فهرست مطول آثاری که درباره معصومین(ع) منتشر شده‌اند، می‌توان دریافت مسیری که با «کشتی پهلوگرفته» آغاز شد، چه ظرفیت‌های عظیمی را آزاد کرد و در عین حال، دچار چه آسیب‌ها و توقف‌هایی گردید. پیوند عمیق این گونه ادبی با پس‌زمینه سیاسی و اجتماعی جامعه، غیرقابل انکار است. همان‌طور که ادبیات دفاع مقدس ریشه در فرهنگ مقاومت و مکتب علوی و حسینی داشت، روایات داستانی از سیره معصومین(ع) نیز پاسخی به نیازهای ایدئولوژیک و معرفتی جامعه‌ای بود که الگوهای خود را در آینه تاریخ جست‌وجو می‌کرد. نویسندگان دهه 60، عموماً کسانی بودند که روحشان با تجربیات ملموس و معقول از وقایع بزرگ (نظیر جنگ و انقلاب) سیراب شده بود و همین جوشش درونی، آن‌ها را به سمت روایتگری سوق داد. وقتی یک نویسنده متعهد تمامی فرصت‌ها و تهدیدهای زمانه خود را می‌شناسد، روایت او از زندگی معصوم(ع) دیگر یک سرگرمی ادبی نیست، بلکه تلاشی برای کاهش مخاطرات اجتماعی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های تمدن‌ساز است.

لبه تیغ؛ تقاطع تاریخ و کلام در روایت داستانی

یکی از پیچیده‌ترین لایه‌های نگارش داستان‌های تاریخی - مذهبی، مسئله تقاطع تاریخ و علم کلام است. نویسنده‌ای که قصد دارد درباره معصومین (ع) بنویسد، نمی‌تواند تنها یک راوی صرفِ وقایع یا یک مورخ بی‌طرف باشد؛ او الزاماً باید یک متکلم و دین‌شناس نیز باشد. دلیل این امر واضح است؛ تحریف در تاریخ زندگی معصوم (ع)، صرفاً یک خطای تاریخی یا اشتباه در ثبت یک رویداد نیست، بلکه مستقیماً به یک «تحریف کلامی و فقهی» منجر می‌شود که می‌تواند پایه‌های اعتقادی جامعه را متزلزل سازد.

بنابراین، اتکای صرف به روایات خشک تاریخی راهگشا نیست، زیرا در حوزه مطالعات سیره معصومین (ع)، بسیاری از روایات تاریخی فاقد سندیت کلامی و فقهی باید کنار گذاشته شوند. هنر سیدمهدی شجاعی در این اثر، شناخت همین مرزهای باریک و پیشرو بودن در تلفیق ادبیات با الزامات کلامی تشیع است. در مواجهه با تکثر منابع و اختلاف اقوال مورخان که می‌تواند مخاطب را دچار سرگردانی ذهنی کند، شجاعی با انتخاب یک فرم روایی چندصدایی و بازنویسی ادبیِ تاریخ، تلاش کرده است تا علاوه بر حفظ انسجام متن، حس‌برانگیزیِ غایب در متون کهن را به مخاطب امروزی هدیه دهد. زاویه دید هوشمندانه در این کتاب و بهره‌گیری مستقیم از کلام پیامبر اکرم (ص) در پیشبرد داستان، آن را به اثری شاخص در قیاس با نمونه‌های مشابه تبدیل کرده است.

از «روضه ادبی» تا «حیات معقول»؛ نیاز مبرم نسل امروز

با وجود تمامی نقاط قوت، ادبیات آیینی ما نیازمند یک جریان نقد ساختارمند و متعهد است. متأسفانه در فضای ادبی کشور، اندیشمندان تاریخی ما تسلط کافی بر ظرایف ادبی ندارند و داستان‌نویسان نیز فاقد عمق تاریخی و کلامی لازم هستند. این گسست باعث شده تا ادبیات آیینی دچار نوعی «بی‌مسئلگی» شود. بیشتر نویسندگان تلاش می‌کنند معصوم (ع) را صرفاً در حد تصورات شخصی و عاطفی خود روایت کنند، در حالی که مقام معصوم (ع)، مقام تجلی «حیات معقول» است.

در تحلیل جامعه‌شناختی مخاطبان امروز، به‌ویژه نوجوانان و جوانان متعلق به «نسل زد» (Gen Z) و «نسل آلفا» که در فضای دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها با پرسش‌های بنیادین و شبهات مدرن روبرو هستند، توقف در ایستگاه «مرثیه» و سوگواری صرف پاسخگو نیست. تجربه برگزاری نشست‌های پرسش و پاسخ و گفت‌وگوهای آزاد و بی‌پرده با دانش‌آموزان و دانشجویان در محیط‌های آموزشی نشان می‌دهد که این نسل، پیش و بیش از آنکه نیازمند برانگیختگی عاطفی باشد، تشنه دریافت الگوهای کنشگری اجتماعی، منطق تصمیم‌گیری و عقلانیت نهفته در حیات معصومین (ع) است.

کتاب «کشتی پهلوگرفته» توانسته است به عنوان یک «روضه ادبیِ» فاخر، مخاطبان بسیاری را تحت تأثیر قرار داده و عواطف پاک شیعی را بیدار کند که در جای خود بسیار ارزشمند و قابل تقدیر است؛ اما رسالت نهایی ادبیات متعهد، نشان دادن «مای واقعی» و رساندن مخاطب به قله‌های معرفت است. اگر ادبیات نتواند ما را از سطح روایات تاریخی عبور دهد و با زبانی تحلیلی برای نسل جوان رمزگشایی کند که علت انفعال و سکوت مرگبار مردم کوفه چه بود، یا حضرت زهرا (س) دقیقاً از کدام انحراف سیستماتیک در ساختار قدرت پرده برمی‌داشت، این متون در حد یک نوستالژی مذهبی باقی می‌مانند. برای پیوند زدن سیره اهل‌بیت (ع) با زندگی روزمره و دغدغه‌های شبکه‌های اجتماعی نسل جدید، باید از مرز احساسات عبور کرد و به هسته سخت عقلانیت شیعی رسید.

کنترل نفسیات نویسنده و صیانت از حریم اهل‌بیت(ع)

آمنه پازکی، پژوهشگر و نویسنده، در بررسی فرمی و محتوایی این کتاب به نکته ظریف و مهمی اشاره می‌کند. در سال‌های اخیر، کتاب‌های متعددی با رویکرد روایت اول‌شخص از زبان معصومین (ع) منتشر شده‌اند، اما «کشتی پهلوگرفته» همچنان در مقایسه با آثار متأخر، از انضباط و استواری بیشتری برخوردار است. لغزشگاه بزرگ در این سبک نگارش، دخالت دادن وسوسه‌ها و تخیلات ذهنی نویسنده در کلام معصوم است. اما شجاعی با مهارتی مثال‌زدنی، نفسیات خود را کنترل کرده و داستان را با نهایت ظرافت و احتیاط پیش برده است. انتخاب هوشمندانه پیامبر اکرم (ص) به عنوان یکی از راویان و مخاطب قرار دادن سایر شخصیت‌ها، عاملی بازدارنده برای جلوگیری از ورود تخیلات خارج از چارچوب به حریم متن بوده است.

پازکی همچنین بر لزوم تشریح ابعاد معرفتی وقایع تأکید دارد. به عنوان مثال، بی‌تابی و حزن شدید حضرت زهرا (س) پس از رحلت پیامبر (ص)، نباید در ذهن مخاطب صرفاً به عنوان یک سوگ عاطفی ناشی از فقدان پدر تفسیر شود؛ چرا که معصوم (ع) همواره جامعه را به پرهیز از افراط در غم و شادی توصیه فرموده‌اند. این حزن عمیق، ریشه در انحراف امت، غصب ولایت و آینده تاریک جهان اسلام داشت. اگر این دلایل کلامی و سیاسی برای مخاطب جوانی که کتاب را در ایام فاطمیه به دست می‌گیرد تشریح نشود، ممکن است این اثر صرفاً به عنوان یک «روضه یک‌نفره» تقلیل یافته و پرسش‌های بی‌پاسخی در ذهن او بر جای بگذارد.

در مجموع، کار بزرگ سیدمهدی شجاعی در آن برهه زمانی، پایه‌گذاری یک سبک ادبی جسورانه بود که راه را برای نویسندگان پس از خود گشود. با این حال، همان‌گونه که منتقدان و پژوهشگران در این نشست تخصصی اذعان داشتند، بازتولید مداوم این الگو و موازی‌کاری در ادبیات معصومین (ع) دیگر برای پاسخگویی به نیازهای پیچیده امروز کفایت نمی‌کند.

برای آنکه سیره اهل‌بیت (ع) به عنوان نقشه راه عبور از منجلاب‌های فکری و اخلاقیِ دنیای مدرن عمل کند، نویسندگان متعهد باید با بهره‌گیری از زوایای دید جدید (نظیر نگاه اطرافیان، موافقان و حتی مخالفان)، ادبیاتی خلق کنند که در عین حفظ حرمت‌ها، همزمان بشارت‌دهنده و انذاردهنده باشد. کتاب «کشتی پهلوگرفته» یک الگوی درخشان، موفق و تاریخ‌ساز در عرصه ادبیات سوگ و مرثیه است، اما برای فتح قله‌های جدید در گام دوم انقلاب، چاره‌ای جز بسط این ادبیات و امتداد بخشیدن به عقلانیت نهفته در آن در بطن زندگی معاصر نداریم.

انتهای پیام/