به گزارش  خبرگزاری تسنیم؛ درک متعارف از پدیده جنگ، غالباً به رویارویی فیزیکی ارتش‌ها، غرش تسلیحات نظامی و منطق «کشتن یا کشته شدن» محدود می‌شود. اما در لایه‌های عمیق‌تر تحولات انسانی، جنگ‌ها پیش از آنکه در میدان‌های نبرد نظامی آغاز شوند، در ساحت روح، روایت و مشروعیت شکل می‌گیرند. مقاله تحلیلی «مشروعیت جنگ: چگونه فهمیدن اسرائیل، مشروعیت دفاع از کیان ایران را ممکن می‌کند» به قلم وحید مقدادی، روان‌درمانگر پویشی و پژوهشگر علوم انسانی، تلاش می‌کند با عبور از دوگانه‌های سطحی و احساسی، دستگاه نظری نوینی را برای فهم تقابل‌های ژئوپلیتیک و تمدنی ارائه دهد. این جستار که در ده پرده مجزا و با بهره‌گیری از سنت فلسفی هگل، روان‌کاوی و هرمنوتیک تدوین شده است، استدلال می‌کند که مشروعیت دفاع از کیان یک ملت، مستقیماً در گرو بلوغ روحی و توانایی نهاد علم (علوم انسانی) برای فهم عمیق جهان دشمن است.

پرده اول و دوم: تقابل جنگ نظامی و جنگ روحی؛ از فقدان بنیادین تا تولد دیگری

مقدادی در بخش‌های آغازین مقاله خود، دو گونه کاملاً متمایز از جنگ را صورت‌بندی می‌کند: «جنگ نظامی» و «جنگ روحی». در جنگ نظامی، منطق حاکم بر میدان، منطق «تباین» و تمایزگذاری است؛ به این معنا که «من» و «تو» دو ضد و دشمن خونی هستیم که برای بقا، راهی جز حذف فیزیکی دیگری نداریم. در این الگو، قهرمان کسی است که بغض و کینه بیشتری داشته و توان تخریب سخت‌افزاری بالاتری ارائه دهد. انسان در این نگاه، صرفاً یک «ارگانیسم زیستی» در نظر گرفته می‌شود که در پی حفظ قلمرو خود است. اما در نقطه مقابل، «جنگ روحی» یا «رزم پهلوانی» قرار دارد که منطق آن، «هضم» و «فراگیری» است. در این میدان بی‌صدا اما سرنوشت‌ساز، قدرت معادل توانایی کشتن نیست، بلکه قوی‌ترین فرد کسی است که بیشتر عشق می‌ورزد و جهانِ دیگری را عمیق‌تر می‌فهمد.

پژوهشگر در ادامه برای تبیین ریشه‌های این دوگانگی، به تفاوت بنیادین انسان و حیوان در مواجهه با جهان خارج می‌پردازد. وی با استفاده از تمثیل یک گوساله تازه متولدشده که به صورت غریزی و پیشاتأملی مسیر تغذیه و بقا را می‌یابد، توضیح می‌دهد که حیوان در یک «بهشت ارگانیسمی» زندگی می‌کند که در آن درون (نیاز) و بیرون (محیط) در هماهنگی کامل هستند. اما نوزاد انسان با یک «زخم» و «فقدان بنیادین» پا به هستی می‌گذارد. نارسایی زیستی انسان موجب می‌شود که او «بیرون» را نه به عنوان یک شیء آماده مصرف، بلکه به مثابه یک «غیاب» و یک «نه» تجربه کند. همین تهی‌بودگی، نیرویی عظیم به نام «حرص» را در روان انسان متولد می‌کند؛ حرصی برای بلعیدن جهان و پر کردن خلأ درونی، که ریشه تمامی فتوحات، تمدن‌سازی‌ها و جنگ‌های نظامی بشر است.

با این حال، چرخه حرص به دلیل ماهیت سیری‌ناپذیر خود به خشونت‌های فرساینده می‌انجامد. نویسنده تصریح می‌کند که معجزه انسانی دقیقاً در لحظه‌ای رخ می‌دهد که حرصِ «من» با مقاومت و حدِ «دیگری» برخورد می‌کند. در این لحظه، انسان به جای آنکه دیگری را صرفاً مانعی برای مصرف بداند، «درد» و «فقدان» او را به رسمیت می‌شناسد. این «به‌رسمیت‌شناسی»، نقطه تولد «دیگری»، آغاز «اخلاق» و سرآغاز جنگ روحی است که در آن سوژه تلاش می‌کند دیگری را به جای حذف، «فهم» کند.

پرده سوم و چهارم: عشق فلسفی، خودحدنهی و بلوغ سوژه

در دستگاه نظری این مقاله، «عشق» معنایی رمانتیک و احساساتی ندارد، بلکه یک مفهوم کاملاً فلسفی و راهبردی است. عشق به معنای آن است که «من» بخواهم «درونِ» تو را چنان در خودم جای دهم که «تو» بخشی از «من» بشوی، بدون آنکه تفاوت‌ها و اصالت‌های ما نابود شود. در جنگ روحی، پیروزی به معنای حذف فیزیکی نیست، بلکه به معنای درونی‌سازی دشمن است؛ به گونه‌ای که من بدانم دشمن چرا چنین می‌اندیشد، از کجا آمده و از چه می‌ترسد. در این حالت، «من» از دشمن بزرگ‌تر و بالغ‌تر می‌شوم، زیرا حاوی جهانِ او هستم.

مقدادی برای رسیدن به این بلوغ، از مفهوم «آزادی» آشنایی‌زدایی می‌کند. وی تأکید می‌کند که آزادی به معنای رهاییِ بی‌قیدوشرطِ امیال و «نبود مانع» نیست؛ چنین برداشتی در واقع بردگی در چنگال حرص است. آزادی حقیقی، «خودحدنهی» و توانایی «نه» گفتن آگاهانه به امیال درونی است. سوژه بالغ در مواجهه با تهدید دشمن، برخلاف سوژه نابالغ که فوراً به مکانیزم‌های حیوانیِ «فرار یا حمله» روی می‌آورد و اسیر ترس و فرافکنی می‌شود، ابتدا خود را محدود می‌کند. او در درون خود یک «فضای خالی» می‌سازد تا بتواند به روایت، ترس و کنش‌های دشمن گوش بسپارد و منطق او را فهم کند. تنها پس از این هضم و فهم عمیق است که اگر سوژه به این نتیجه برسد که دیگری یک تهدید وجودی و غیرقابل اجتناب است، دفاع نظامیِ او تبدیل به یک «دفاع مشروع» و اخلاقی می‌شود. بنابراین، مشروعیتِ دفاع، ریشه در ظرفیتِ عشق‌ورزیدن و بلوغِ روحی مدافع دارد.

پرده پنجم: دانشگاه؛ پادگان جنگ روحی و دانشکده افسری

یکی از ساختارشکنانه‌ترین بخش‌های این مقاله، بازتعریف جایگاه نهاد علم و مشخصاً «علوم انسانی» در مناسبات قدرت است. در حالی که نگاه‌های تکنوکراتیک، دانشگاه را برج عاج و علوم انسانی را رشته‌هایی تزیینی و حاشیه‌ای می‌پندارند، این جستار علوم انسانی را «دانشکده افسری جنگ روحی» معرفی می‌کند.

همان‌گونه که یک پادگان نظامی، بدنِ ناآزموده شهروند عادی را به یک سرباز مجهز تبدیل می‌کند، دانشکده‌های فلسفه، تاریخ، ادبیات و روان‌کاوی نیز «درونِ» خام انسان را به یک سوژه بالغ ارتقا می‌دهند. دانشجو با مطالعه متون کلاسیک، رمان‌های بزرگ و نظریات عمیق، دائماً در حال تمرین برای «درون‌برده کردن جهان‌های بیگانه» است. هر متن، یک شبیه‌ساز پیچیده پرواز برای تمرین همدلی و هضم دیگری است. در مقابل، شهروند عادی که از این آموزش‌ها محروم است، در مواجهه با دشمن اسیر کلیشه‌ها، نفرت و پروپاگاندا می‌شود و در دوگانه «دیو و قدیس» گرفتار می‌ماند. نویسنده هشدار می‌دهد که احمق‌پنداری و دیوانگاری دشمن، نشان‌دهنده خودباختگی و ناتوانی از بلوغ است که پیش از شکست نظامی، موجب شکست مشروعیت یک ملت می‌شود. اصحاب علوم انسانی موظف‌اند دشمن را نه به عنوان یک هیولا، بلکه به عنوان یک «روایت رقیب» بررسی کنند و با فهم منطق درونی آن، قدرت و مشروعیت ملت خود را در سطح بین‌المللی تأمین نمایند.

پرده ششم و هفتم: نبرد ایران و اسرائیل؛ تقابل دو عهد و دو روایت

در بخش ششم، این دستگاه نظریِ کلان بر عینی‌ترین مناقشه ژئوپلیتیک امروز، یعنی تقابل ایران و اسرائیل تطبیق داده می‌شود. مقدادی تصریح می‌کند که این مناقشه، بسیار فراتر از یک نزاع سرزمینی یا رقابت بر سر نفوذ منطقه‌ای است؛ بلکه یک جنگ روحی تمام‌عیار و تقابل مطلقِ دو روایت و دو «درونِ جمعی» است.

از یک سو، اسرائیل به عنوان یک دولت-ملت مدرن، هویت خود را بر محور روایتی باستانی (تورات) و یک ترومای سهمگین تاریخی (هولوکاست) استوار کرده است. فقدان مضاعفِ «خانه» (آوارگی یهود) و «امنیت» (نسل‌کشی)، حرصی سوزان برای بقا در روح این قوم ایجاد کرده که در قالب یک دولت قدرتمند نظامی و اقتصادی برون‌ریزی شده است. اسرائیل در روایت‌سازی و استفاده از جایگاه «قربانی» برای مشروعیت‌بخشی به خشونت‌های خود، تبحر ویژه‌ای دارد.

از سوی دیگر، «درونِ جمعی» ایران پس از انقلاب اسلامی نیز حامل فقدان‌های تاریخی خویش است: فقدان «عدالت» در برابر ظلم نظام سلطه، و فقدان «معنا» در تقابل با مدرنیته سکولار. انقلاب اسلامی، برون‌ریزی عظیمِ این عدالت‌خواهی بود که روایتی قدرتمند از مقاومت و ظلم‌ستیزی را خلق کرد. در این روایت، اسرائیل یک غاصب و نماد باطل مطلق است.

این پژوهشگر، وضعیت فعلی را تقابل دو ناموس، دو ایمان و دو لاتعین توصیف می‌کند که هر یک دیگری را تهدید وجودی خود می‌پندارد. آسیب بزرگ در این مقطع، گرفتاری هر دو طرف در چرخه نفرت و زبان تباین است. رسالت خطیر دانشگاه و علوم انسانی ایران در اینجا، تولید پروپاگاندا برای تعمیق کینه نیست؛ بلکه مأموریت اصلی، «هضم عمیق، نظام‌مند و شجاعانه روایت اسرائیلی» است. نویسنده تأکید می‌کند که فهم ترس و رنج تاریخی قوم یهود، به هیچ وجه به معنای پذیرش یا تسلیم در برابر جنایات اسرائیل نیست، بلکه به معنای درون‌بردن منطق دشمن برای دستیابی به مشروعیت قطعی در دفاع است. اگر ما بتوانیم رنج دشمن را عمیقاً فهم کنیم و با این حال دریابیم که سیاست‌های او تهدیدی برای آزادی و موجودیت است، آنگاه حق داریم با تمام قوا از خود دفاع کنیم و در این مسیر، بلوغ روحی ما ضامن مشروعیت اخلاقی و تاریخی ما خواهد بود.

پرده هشتم: راهبرد هضم؛ مانیفست پنج‌محوری برای علوم انسانی ایران

برای عملیاتی کردن این بلوغ روحی در نهاد علم، مقدادی یک برنامه راهبردی و پنج‌گانه را به دانشگاه‌های کشور پیشنهاد می‌دهد تا مأموریت فهم دشمن از حاشیه به متن فعالیت‌های آکادمیک منتقل شود:

1. تأسیس پدیدارشناسی رنج دیگری: راه‌اندازی یک برنامه پژوهشی کلان در دانشکده‌های تاریخ، فلسفه و روان‌شناسی با هدف فهم پدیدارشناسانه تجربه زیسته یهود. خوانش درون‌ماندگارِ هولوکاست و دیاسپورا (آوارگی) برای درک چگونگی شکل‌گیری حرص امنیتی در این قوم، بدون آنکه قصد توجیه یا تکذیب در میان باشد. 2. تأسیس هرمنوتیک متون مقدس و ادبیات اسرائیلی: تشکیل گروه‌های مطالعاتی برای بررسی دقیق تورات، تلمود و متون عرفانی یهود (کابالا) به عنوان آینه روح جمعی این قوم. همچنین ورود جدی به عرصه ادبیات مدرن اسرائیل (مانند آثار عاموس عوز) و سینمای آن در دانشکده‌های زبان و ادبیات، جهت ایجاد یک شبیه‌ساز همدلی و فهم عمیقِ ذهنی و دلیِ جهانِ اسرائیلی. 3. تأسیس روان‌کاوی فرهنگ سیاسی اسرائیل: استفاده از ابزارهای روان‌کاوی جمعی (با الهام از مکتب فرانکفورت) در دانشکده‌های علوم سیاسی و روان‌شناسی، برای تحلیل ناخودآگاه سیاسی رژیم صهیونیستی. پاسخ به این پرسش که چگونه ترومای تاریخی، در فراخود جمعی این جامعه نهادینه شده و مکانیسم‌های دفاعی و گفتمان امنیتی آن را شکل داده است. 4. تأسیس گفت‌وگوی میان فقه و فلسفه اخلاق یهودی: ایجاد کرسی‌های تخصصی در دانشکده‌های الهیات برای مطالعه تطبیقی فقه و اخلاق یهودی (هلاخا) با فقه اسلامی. هدف این اقدام، مناظره‌های جدلی نیست، بلکه دیپلماسی روحی و یافتن نقاط اشتراک و افتراق برای ترجمه روایت ایرانی به زبانی است که برای درونِ یهودی قابل فهم باشد. 5. بازتعریف امنیت ملی در برنامه‌های درسی: این محور به عنوان یک انقلاب آموزشی مطرح می‌شود. مفهوم امنیت ملی باید از مرزهای جغرافیایی فراتر رفته و به «امنیت روحی» بسط یابد. هدایت پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دکتری به سمت این حفره‌های راهبردی، و تبدیل اساتید به افسران خط مقدم این نبرد تمدنی، ضامن بقای مشروعیت نظام خواهد بود.

پرده نهم و دهم: فراسوی تباین؛ صلح دیالکتیکی و میراث پهلوانی ایران

در فصول پایانی مقاله، چشم‌انداز نهایی این نبرد واکاوی می‌شود. مقدادی میان «صلح حقوقی» و «صلح دیالکتیکی» تفکیک قائل می‌شود. صلح حقوقیِ مبتنی بر منطق تباین، صرفاً یک آتش‌بس سرد و بازدارندگی متقابل است که در آن کینه‌ها همچنان در درون می‌جوشند. اما صلح دیالکتیکی، وضعیتی ایجابی است که در آن «من» و «تو» یکدیگر را در افق فهم خود هضم کرده‌ایم و مرز میان ما به یک پرده نفوذپذیر و فضای مشترکِ فرهنگی تبدیل شده است.

با این حال، اگر در برابر تلاش ما برای فهم متقابل، دشمن از ورود به این گفت‌وگو سرباز زند و بر طبل منطق تباین و نفی مطلق بکوبد، آنگاه ما مجبور به جنگی تمام‌عیار خواهیم بود؛ اما این بار نه از سر کینه‌توزی کور، بلکه با اندوهی عمیق برای دفاع از ساحت حقیقت و آزادی انسان وارد میدان می‌شویم.

نویسنده در فراخوان نهایی خود، از دانشجویان و اساتید می‌خواهد که سلاح قلم را به دست گرفته و دشمن را نه برای تکفیر، بلکه برای فهمیدن مطالعه کنند. وی تأکید می‌کند که تقابل ایران و اسرائیل در مقطع کنونی همچنان یک «جنگ بُغض» است؛ جنگی که در آن هر طرف دیگری را عامل رنج خود پنداشته و آرزوی حذف او را دارد. اما رسالت علوم روحی در ایران، تبدیل این نزاع به «جنگ عشق» است؛ جنگی مبتنی بر منطق عموم و خصوص مطلق، که در آن طرفی که عمیق‌تر می‌فهمد و هضم می‌کند، در جایگاه قدرت برتر و مشروعیت قطعی قرار می‌گیرد.

در پایان این جستار تأکید شده است که انسان ایرانی، ریشه‌های این تواناییِ عظیم برای «جنگ پهلوانانه» و به رسمیت شناختن دشمن را در میراث کهن خود، از آموزه‌های شاهنامه فردوسی گرفته تا سیره عملی امیرالمؤمنین (ع) در نهج‌البلاغه و حماسه‌های دوران دفاع مقدس، به همراه دارد. این ظرفیت تاریخی، ایرانیان را قادر می‌سازد تا در نبرد تمدنیِ امروز، نه برای منافع مادیِ صرف، بلکه برای پاسداشت حقیقت و آزادی وارد رزم شوند و مشروعیت دفاع خود را بر بلندای بلوغ روحی بنا کنند.

انتهای پیام/