به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، شراکت سیاسی و اقتصادی قزاقستان و تاجیکستان از سال 2024 میلادی و هم‌زمان با امضای «معاهده روابط متحدانه» میان دو کشور شتاب گرفته است.

این روند رو به رشد، این پرسش کلیدی را مطرح کرده که پیوندهای این دو دولت همسایه چگونه توسعه می‌یابد و آیا آستانه می‌تواند مسکو و پکن را به عنوان شرکای اصلی دوشنبه به حاشیه براند؟

در همین راستا، «امامعلی رحمان» رئیس‌جمهور تاجیکستان در روزهای پنجم تا هفتم ماه نوامبر در سفری رسمی به قزاقستان رفت و در پایان نشست‌ها و مذاکرات انجام‌شده، دو طرف 14 توافق‌نامه بین‌دولتی و بیش از 10 سند مرتبط با همکاری‌های تجاری را به امضا رساندند.

ظرفیت‌های متقابل اقتصادی و پیشینه سی‌ساله روابط دیپلماتیک دو کشور

تاجیکستان و قزاقستان دو کشور همسایه در منطقه آسیای مرکزی هستند که هیچ مرز زمینی مشترکی با یکدیگر ندارند و از سوی شرق با ازبکستان و از سوی غرب با قرقیزستان از هم جدا شده‌اند.

قزاقستان چه از نظر مساحت جغرافیایی و چه از لحاظ جمعیت، به مراتب بزرگ‌تر از تاجیکستان است. تولید ناخالص داخلی قزاقستان 17 برابر بیشتر از تاجیکستان است و سطح دیجیتالی شدن در قزاقستان تقریباً دو برابر بالاتر از تاجیکستان ارزیابی می‌شود.

امکانات و ظرفیت‌های اقتصادی و زیربنایی در قزاقستان بسیار گسترده‌تر است و همین ویژگی، این کشور را به شریکی مهم برای تاجیکستان که روند توسعه کندتری دارد، تبدیل می‌کند.

در مقابل، تاجیکستان کشوری با منابع آبی گسترده و ظرفیت بالا در حوزه انرژی برق‌آبی به شمار می‌رود و بازار نسبتاً آزاد آن فرصت‌های مناسبی را برای سرمایه‌گذاری و همکاری تجاری می‌گشاید که برای قزاقستان جذابیت دارد.

جنبه مهم دیگر همکاری دو دولت، توسعه مسیرهای حمل‌ونقل منطقه‌ای است که در آن تاجیکستان و قزاقستان به عنوان شریک در گسترش پیوندها با بازارهای آسیای مرکزی و جنوبی عمل می‌کنند.

روابط دیپلماتیک دو طرف در سال 1993 میلادی برقرار شد، در سال 2015 توافق‌نامه شراکت راهبردی و در سال 2024 نیز معاهده روابط متحدانه به امضا رسید. مناسبات بیش از سی‌ساله قزاقستان و تاجیکستان در مجموع به شکلی آرام و بدون سردی ناگهانی، درگیری و اختلاف توسعه یافته و حوزه‌های متنوعی از تجارت تا همکاری در بخش دیجیتالی شدن را پوشش می‌دهد.

تراز تجاری یک‌طرفه و ترکیب سبد صادراتی و سرمایه‌گذاری آستانه و دوشنبه

زیربنای پیوندهای آستانه و دوشنبه بر محور تجارت و سرمایه‌گذاری استوار است. حجم مبادلات تجاری میان دو کشور رو به افزایش است؛ به طوری که در دوره ژانویه تا سپتامبر سال 2026 میلادی با 26 درصد رشد نسبت به سال قبل به 1.13 میلیارد دلار رسید و هدف اعلام‌شده، رساندن حجم تجارت میان دو کشور به 2 میلیارد دلار است.

با این حال، در مبادلات تجاری دو طرف عدم توازن دیده می‌شود و صادرات قزاقستان با سهمی بیش از 80 تا 85 درصد، بخش اصلی تجارت را تشکیل می‌دهد.

تقریباً نیمی از کل مبادلات تجاری به محصولات مجتمع‌های کشت و صنعت اختصاص دارد. قزاقستان به عنوان یکی از تامین‌کنندگان اصلی مواد غذایی برای تاجیکستان، کالاهایی شامل گندم، آرد، جو، ذرت، روغن نباتی، انواع ماکارونی و همچنین گوشت و فرآورده‌های گوشتی را به این کشور همسایه صادر می‌کند. دو دسته دیگر از صادرات قزاقستان، گاز طبیعی و گاز مایع و نیز محصولات صنعت متالورژی است.

در مقابل، تاجیکستان عمدتاً مواد خام معدنی شامل سرب و مس، میوه، سبزیجات، خشکبار و آجیل، نوشیدنی‌های غیرالکلی و محصولات نساجی را به قزاقستان صادر می‌کند و بیش از 80 درصد میوه و سبزیجات تاجیکستان به بازار قزاقستان فرستاده می‌شود.

در کنار تجارت مستقیم، همکاری‌های سرمایه‌گذاری نیز میان دو کشور در حال توسعه است. در دوره سال‌های 2025 تا 2026 میلادی، قزاقستان بیش از 148 میلیون دلار و در بازه سال‌های 2005 تا 2022 میلادی نزدیک به 574 میلیون دلار در اقتصاد این کشور همسایه در آسیای مرکزی سرمایه‌گذاری کرده که محورهای اصلی تامین مالی از سوی آستانه شامل بنگاه‌های فرآوری محصولات کشاورزی و تولید مواد غذایی، بخش انرژی، لجستیک و صنعت است.

دستاوردهای سفر رحمان به آستانه؛ از هوش مصنوعی تا کرسی شورای امنیت

در جریان سفر ماه نوامبر امامعلی رحمان به آستانه، دو طرف 14 سند بین‌دولتی از جمله در بخش‌های انرژی برق، صنایع معدنی و متالورژی، بهداشت و درمان، تبادل داده‌های مربوط به خدمات بازنشستگی، توسعه کشاورزی و همچنین فعالیت مشترک در حوزه هوش مصنوعی و تجارت الکترونیک به امضا رساندند.

دولت قزاقستان وعده داد که در زمینه آموزش کادر تخصصی برای نیروهای مرزبانی به تاجیکستان کمک کند و افزون بر آن، از نامزدی دوشنبه در انتخابات اعضای غیردائم شورای امنیت سازمان ملل متحد برای دوره سال‌های 2028 تا 2029 میلادی حمایت به عمل آورد.

علاوه بر این، در جریان مجمع تجاری دوجانبه که هم‌زمان با سفر رحمان برگزار شد، 11 توافق‌نامه تجاری به ارزش بیش از 135 میلیون دلار منعقد شد که حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر و در اولویت نخست، انرژی برق‌آبی را نیز در بر می‌گیرد.

جایگاه روسیه و چین در اقتصاد تاجیکستان و محدودیت‌های آستانه

قزاقستان پس از روسیه و چین، در جمع سه شریک بزرگ تجاری تاجیکستان قرار دارد. امروز بزرگ‌ترین شریک تجاری تاجیکستان کشور چین است که مبادلات تجاری با آن از ژانویه تا ژوئیه سال 2026 میلادی با افزایش یک‌ونیم برابری در مقیاس سالانه به 1.78 میلیارد دلار رسید و بخش اصلی صادرات چین شامل خودرو و تجهیزات صنعتی است.

روسیه نیز با ثبت مبادلات تجاری 1.32 میلیارد دلاری در همین بازه زمانی، در جایگاه دوم قرار دارد. فاصله تجاری قزاقستان و روسیه در نیمه نخست سال بیش از 600 میلیون دلار بود، در حالی که مبادلات تجاری تاجیکستان با روسیه همچنان به رشد خود ادامه می‌دهد و دسته اصلی صادرات روسیه به این کشور آسیای مرکزی، فرآورده‌های نفتی است.

با وجود اینکه قزاقستان و تاجیکستان پیوندهای اقتصادی خود را به طور فعال افزایش می‌دهند، بعید به نظر می‌رسد که آستانه در آینده نزدیک بتواند از روسیه یا چین پیشی بگیرد؛ در وهله نخست به این دلیل که دسته‌بندی‌های اصلی صادراتی هر سه شریک دوشنبه با هم متفاوت است و قزاقستان به احتمال زیاد نخواهد توانست حجم مورد نیاز تاجیکستان از فرآورده‌های نفتی و تجهیزات صنعتی را به گونه‌ای که روسیه و چین تامین می‌کنند، برای این کشور فراهم کند.

در عین حال، همکاری میان این دو جمهوری آسیای مرکزی به احتمال فراوان تقویت خواهد شد؛ چرا که این روند به ویژه در حوزه‌های تجارت، انرژی و ارتباطات حمل‌ونقل به سود هر دو طرف است.

انتهای پیام/