دو پیام و یک منظومه فرهنگی؛ از ادای دین به انقلاب تا عدالت فرهنگی
- اخبار حوزه امام و رهبری
- 23 آبان 1405 - 13:05
به گزارش گروه امام و رهبری خبرگزاری تسنیم، محمدمهدی بهداروند در یادداشتی با عنوان «دو پیام و یک منظومه فرهنگی؛ از ادای دین به انقلاب تا عدالت فرهنگی» ، خوانشی از دو پیام رهبرمعظم انقلاب اسلامی درباره منصور انوری و کوروش زارعی ارائه داده است که در ادامه می‌خوانید.
فراتر از تسلیت؛ ترسیم سیمای هنرمند تراز انقلاب
گاهی یک پیام کوتاه، حامل معنایی بلند است و گاه چند جمله موجز، افقی فراتر از مناسبت صدور خود می‌گشاید. در چنین مواردی، اهمیت پیام نه صرفاً در واژگان آشکار آن، بلکه در منظومه‌ای از ارزش‌ها، اولویت‌ها و جهت‌گیری‌هایی نهفته است که از خلال انتخاب تعابیر و برجسته‌سازی ویژگی‌ها می‌توان دریافت. دو پیام حضرت آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای در پی درگذشت منصور انوری، نویسنده متعهد انقلاب اسلامی، و کوروش زارعی، هنرمند عرصه نمایش، از همین منظر شایسته تأمل و واکاوی است.
این دو پیام که در بیستم آبان 1405 صادر شدند، در ظاهر دو مرثیه کوتاه برای دو چهره فرهنگی‌اند، اما در لایه‌ای عمیق‌تر، می‌توان آن‌ها را دو نشانه معنادار از یک نگاه فرهنگی دانست؛ نگاهی که جایگاه هنرمند را نه فقط با میزان شهرت و توانایی حرفه‌ای، بلکه با نسبت او با حقیقت، مردم، انقلاب و مسئولیت اجتماعی می‌سنجد.
پرسش اساسی آن است که چرا در تجلیل از این دو شخصیت، بر تعهد انقلابی، ادای دین، گسترش هنر در مناطق کم‌برخوردار و پایمردی بر ارزش‌ها تأکید شده است؟ این انتخاب‌ها چه پیامی برای نویسندگان، هنرمندان، مدیران فرهنگی و نسل جدید آفرینندگان آثار هنری دارد؟
پاسخ را باید در پیوند میان چهار مفهوم جست‌وجو کرد: تعهد، آفرینش، عدالت و استقامت. چهار مؤلفه‌ای که می‌توانند شالوده یک منظومه فرهنگی الهام‌گرفته از این دو پیام را تشکیل دهند.
یکم | تعهد؛ هویت ممتاز هنرمند در نگاه رهبری
نخستین نقطه اشتراک دو پیام، انتخاب تعبیری واحد در معرفی دو شخصیت است. رهبر انقلاب، منصور انوری را «نویسنده متعهّد و انقلابی» و کوروش زارعی را «هنرمند متعهّد و انقلابی» توصیف می‌کنند.
این اشتراک لفظی را می‌توان نخستین کلید فهم محتوای دو پیام دانست.
در این خوانش، تعهد امری حاشیه‌ای یا افزوده‌ای تشریفاتی بر هویت هنرمند نیست، بلکه از عناصر اصلی شخصیت فرهنگی اوست. هنر هر اندازه از ظرافت، خلاقیت و قدرت تأثیرگذاری برخوردار باشد، در نهایت با این پرسش روبه‌روست که در خدمت کدام حقیقت و کدام آرمان قرار گرفته است.البته تعهد، در معنای اصیل خود، به مفهوم تقلیل هنر به شعار یا محروم‌ساختن هنرمند از آفرینندگی نیست. هنر متعهد زمانی به مرتبه اثرگذاری می‌رسد که حقیقت را در قالب زیبایی بازآفریند و آرمان را از سطح گفتار به عمق احساس و ادراک مخاطب منتقل سازد.از این منظر، دو پیام یادشده را می‌توان دعوتی به بازاندیشی در معیارهای منزلت هنری دانست؛ اینکه هنرمند افزون بر مهارت و شهرت، با میزان وفاداری به مسئولیت تاریخی و اجتماعی خویش نیز شناخته می‌شود.
دوم | «ادای دین»؛ تعبیری راهبردی درباره رسالت نویسنده
در پیام مربوط به منصور انوری، عبارتی وجود دارد که شاید بتوان آن را کانون معنایی پیام دانست:
«دِین خود را به انقلاب اسلامی ادا کرد.»
این تعبیر، فراتر از یک ستایش متعارف است. سخن از ادای دین، یادآور نوعی مسئولیت اخلاقی و تاریخی است؛ مسئولیتی که هنرمند و نویسنده در برابر میراث اجتماعی، فرهنگی و تاریخی جامعه خویش احساس می‌کند.
انقلاب اسلامی، در این نگاه، صرفاً رخدادی متعلق به گذشته نیست، بلکه تجربه‌ای تاریخی با انبوهی از روایت‌های انسانی، فداکاری‌ها، امیدها، رنج‌ها و آرمان‌هاست که به بازنمایی هنرمندانه نیاز دارد.
منصور انوری با خلق آثار متعدد، به‌ویژه رمان دوازده‌جلدی «جاده جنگ»، بخشی از این مسئولیت را بر عهده گرفت. رهبر انقلاب نیز به‌جای تأکید صرف بر تعداد آثار یا طول دوران فعالیت او، بر حاصل معنوی و تاریخی این تلاش انگشت می‌گذارند: ادای دین به انقلاب.
در این تعبیر، می‌توان پیامی به نسل نویسندگان امروز مشاهده کرد: تاریخ یک ملت تنها در اسناد رسمی و گزارش‌های سیاسی باقی نمی‌ماند؛ بخش مهمی از حافظه تاریخی آن در رمان‌ها، داستان‌ها، نمایشنامه‌ها و روایت‌های هنری استمرار می‌یابد.
از همین رو، نویسنده مسئول کسی است که اجازه نمی‌دهد تجربه‌های بزرگ یک ملت در غبار فراموشی محو شود.
سوم | «جاده جنگ»؛ ضرورت تبدیل حماسه به حافظه ماندگار
اشاره مشخص به رمان دوازده‌جلدی «جاده جنگ» واجد اهمیتی فراتر از معرفی یک اثر ادبی است.
رهبری در پیام خود یادآور می‌شوند که این رمان «مورد توجّه و تحسین امام مجاهد شهید» قرار گرفته بود.
این اشاره، افزون بر تجلیل از اثر، نوعی پیوند میان نگاه فرهنگی رهبر پیشین انقلاب و پیام کنونی برقرار می‌کند؛ پیوندی که می‌توان در آن استمرار توجه به ادبیات انقلاب و دفاع مقدس را مشاهده کرد.
حماسه‌های تاریخی، اگر به زبان هنر ترجمه نشوند، در معرض فاصله‌گرفتن از ذهن و جان نسل‌های آینده قرار می‌گیرند. تاریخ، وقایع را ثبت می‌کند، اما ادبیات می‌تواند به انسان‌ها امکان دهد که رنج، امید، انتخاب و ایثار شخصیت‌های آن تاریخ را احساس کنند.از این منظر، اهمیت «جاده جنگ» تنها در حجم اثر نیست؛ بلکه در جایگاهی است که روایت ادبی می‌تواند در انتقال تجربه تاریخی به حافظه جمعی داشته باشد.
پیامی که از این بخش قابل استخراج است، ضرورت سرمایه‌گذاری بر آثار عمیق، پرحوصله و ماندگار است؛ آثاری که به‌جای اکتفا به تأثیرات زودگذر، در افق بلندمدت فرهنگ ملی شکل می‌گیرند.
جامعه‌ای که می‌خواهد روایتگر تاریخ خویش باشد، باید نویسندگانی تربیت کند که قدرت تبدیل خاطره به ادبیات و تجربه به میراث فرهنگی را داشته باشند.
چهارم | کوروش زارعی؛ هنر در میدان خدمت به مردم
اگر پیام منصور انوری بر آفرینش اثر و مسئولیت تاریخی نویسنده تأکید دارد، پیام کوروش زارعی وجه دیگری از رسالت هنرمند را برجسته می‌سازد: حضور در میدان و گسترش فرصت‌های فرهنگی.
در این پیام، رهبر انقلاب از «فعالیت‌های بی‌وقفه» آن مرحوم در گسترش هنرهای نمایشی در شهرها و مناطق کمتر برخوردار کشور تجلیل می‌کنند.
تأکید بر این ویژگی، از نظر فرهنگی بسیار معنادار است.
در نگاه متعارف، موفقیت هنرمند غالباً با حضور در مراکز اصلی تولید، کسب جوایز، دیده‌شدن در رسانه‌ها و دستیابی به اعتبار حرفه‌ای سنجیده می‌شود؛ اما در این پیام، معیار دیگری نیز به رسمیت شناخته شده است: میزان تلاش برای رساندن هنر به مردمی که از امکانات و فرصت‌های فرهنگی کمتری برخوردارند.
این نکته را می‌توان یکی از مهم‌ترین دلالت‌های اجتماعی پیام دانست.
هنر، هنگامی که تنها در چند مرکز برخوردار متمرکز شود، بخشی از ظرفیت ملی خود را از دست می‌دهد. استعدادهای فراوانی در شهرهای دورتر و مناطق محروم وجود دارند که شکوفایی آنان مستلزم فرصت، آموزش، امکانات و حضور هنرمندان باتجربه است.
تجلیل از کوشش‌های زارعی، در چنین خوانشی، یادآور آن است که توسعه فرهنگی کشور نباید به جغرافیای محدود شهرهای بزرگ منحصر بماند.
پنجم | عدالت فرهنگی؛ حقی فراتر از برخورداری اقتصادی
یکی از عمیق‌ترین مضامین قابل استنباط از پیام کوروش زارعی، نسبت میان هنر و عدالت اجتماعی است.
عدالت تنها در توزیع ثروت، امکانات اقتصادی و زیرساخت‌های عمرانی خلاصه نمی‌شود. دسترسی به آموزش هنری، امکان تجربه زیبایی، حضور در فعالیت‌های فرهنگی و فرصت بروز استعدادها نیز از ابعاد مهم عدالت به شمار می‌روند.
هنگامی که تلاش برای گسترش هنرهای نمایشی در مناطق کم‌برخوردار، شایسته تحسین معرفی می‌شود، می‌توان این جهت‌گیری را نشانه توجه به بعد فرهنگی عدالت دانست.
این برداشت، مسئولیتی جدی را پیش روی مدیران فرهنگی قرار می‌دهد.
اگر گسترش هنر در مناطق محروم ارزشی تحسین‌برانگیز است، سیاست‌گذاری فرهنگی نیز باید متناسب با این ارزش سامان یابد. توزیع امکانات، حمایت از گروه‌های هنری شهرستانی، پرورش استعدادهای بومی و تقویت زیرساخت‌های نمایشی، در چنین چارچوبی، اموری فرعی و تشریفاتی نخواهند بود.
هنر متعلق به همه مردم است و هیچ جغرافیایی نباید به دلیل فاصله از مراکز قدرت و امکانات، از حق بهره‌مندی از آن محروم بماند.
ششم | «پایمردی»؛ فضیلت استقامت در روزگار دگرگونی‌ها
دومین ویژگی برجسته کوروش زارعی در پیام رهبری، «پایمردی او بر ارزش‌های انقلاب اسلامی» است؛ ویژگی‌ای که همراه با فعالیت‌های فرهنگی وی، «تحسین‌برانگیز» توصیف شده است.
واژه پایمردی، حامل معنایی عمیق‌تر از اظهار همراهی یا اعلام اعتقاد است. پایمردی از استمرار، پایداری و وفاداری در گذر زمان حکایت می‌کند.
در عرصه فرهنگ و هنر، که همواره در معرض تغییر ذائقه‌ها، فشارهای اجتماعی، اقتضائات اقتصادی و تحولات رسانه‌ای قرار دارد، حفظ انسجام میان باور و عمل می‌تواند آزمونی دشوار باشد.از این منظر، اهمیت این تعبیر در آن است که ارزش یک انتخاب فرهنگی تنها به لحظه آغاز آن محدود نمی‌شود؛ استمرار آگاهانه آن نیز موضوعیت دارد.
پیام قابل برداشت برای هنرمندان آن است که تعهد حقیقی، نه در ادعاهای پرطنین، بلکه در کارنامه و رفتار مستمر انسان جلوه می‌کند.بدین‌ترتیب، می‌توان میان دو تعبیر کلیدی پیام‌ها نسبتی روشن برقرار کرد: منصور انوری با آثار خود «ادای دین» کرد و کوروش زارعی با تلاش فرهنگی و «پایمردی» خویش مورد تجلیل قرار گرفت.
یکی بر ثمره آفرینش تأکید دارد و دیگری بر استمرار مسئولیت‌پذیری؛ و هر دو، به یک حقیقت اشاره می‌کنند: ارزش تعهد در میدان عمل آشکار می‌شود.
هفتم | دو الگوی مکمل؛ ماندگاری اثر و گستردگی اثرگذاری
کنار هم قرار گرفتن این دو پیام، امکان ترسیم دو الگوی مکمل از هنرمند مسئول را فراهم می‌سازد.
منصور انوری نماینده وجهی از کنش فرهنگی است که بر تولید روایت ماندگار، ثبت تجربه تاریخی و غنی‌سازی حافظه ادبی جامعه تمرکز دارد.
کوروش زارعی، در ویژگی مورد تأکید پیام رهبری، نماینده وجهی دیگر است که به حضور میدانی، گسترش دسترسی فرهنگی و ارتباط مستقیم هنر با جامعه توجه می‌کند.البته این تقسیم‌بندی به معنای محدودکردن فعالیت‌های این دو شخصیت به یک ویژگی نیست؛ بلکه ناظر به وجوهی است که در دو پیام برجسته شده‌اند.
فرهنگ پویا به هر دو نیازمند است: هم به آثاری که در حافظه تاریخی ملت باقی بمانند و هم به هنرمندانی که امکان آفرینش و بهره‌مندی فرهنگی را در سراسر کشور گسترش دهند.
اگر تولید اثر ماندگار بدون ارتباط با جامعه باشد، ممکن است از بخشی از نیازهای زنده مردم فاصله بگیرد؛ و اگر فعالیت فرهنگی فاقد عمق و پشتوانه آفرینش هنری باشد، ممکن است به رویدادهایی کوتاه‌مدت محدود شود.
ترکیب این دو رویکرد می‌تواند الگویی متوازن برای آینده فرهنگ و هنر انقلاب اسلامی فراهم آورد.
هشتم | خطاب پنهان به مدیران فرهنگی؛ معیار حمایت را بازتعریف کنید
اگرچه مخاطبان مستقیم این پیام‌ها خانواده‌های داغدار و جامعه ادبی و هنری کشور هستند، اما دلالت‌های آن‌ها می‌تواند فراتر از این مخاطبان امتداد یابد.
یکی از مخاطبان مهم این خوانش، مدیران و سیاست‌گذاران فرهنگی‌اند.
وقتی خلق آثار ماندگار و گسترش فعالیت‌های هنری در مناطق کمتر برخوردار، دو ویژگی برجسته در تجلیل از چهره‌های فرهنگی معرفی می‌شوند، این پرسش پیش روی دستگاه‌های فرهنگی قرار می‌گیرد که سهم این دو اولویت در برنامه‌ریزی، حمایت و تخصیص منابع چقدر است.
آیا نظام حمایت فرهنگی، نویسندگان آثار بزرگ و زمان‌بر را به اندازه کافی پشتیبانی می‌کند؟ آیا هنرمندانی که سال‌ها در شهرهای کوچک به تربیت استعدادها و گسترش هنر پرداخته‌اند، از منزلتی متناسب با خدمات خود برخوردارند؟
دو پیام رهبری، در این قرائت، می‌توانند مبنایی برای بازاندیشی در شیوه شناسایی و تکریم سرمایه‌های فرهنگی کشور باشند.
تکریم واقعی هنرمندان نیز صرفاً در برگزاری آیین‌های بزرگداشت پس از درگذشت آنان خلاصه نمی‌شود؛ بلکه باید در زمان حیات، با فراهم‌کردن امکان فعالیت، رفع موانع و صیانت از دستاوردهایشان تحقق یابد.
نهم | پیامی به نسل جوان؛ شهرت مقصد نهایی هنر نیست
نسل جوان نویسندگان و هنرمندان نیز می‌تواند از این دو پیام دریافت مهمی داشته باشد.در روزگاری که سرعت دیده‌شدن، میزان دنبال‌کنندگان و موفقیت‌های کوتاه‌مدت رسانه‌ای گاه به معیارهای غالب ارزش‌گذاری تبدیل می‌شوند، یادآوری مسئولیت تاریخی و اجتماعی هنر اهمیتی مضاعف می‌یابد.
از پیام مربوط به منصور انوری می‌توان آموخت که خلق اثر ماندگار، نیازمند صبر، مطالعه، استمرار و احساس مسئولیت در برابر حقیقت تاریخی است.
از پیام مربوط به کوروش زارعی نیز می‌توان دریافت که اعتبار هنری الزاماً در مرکزیت جغرافیایی، شهرت رسانه‌ای یا برخورداری از امکانات فراوان خلاصه نمی‌شود.
گاه ارزشمندترین خدمات فرهنگی در مکان‌هایی شکل می‌گیرند که کمتر دیده می‌شوند، اما آثار تربیتی و اجتماعی آن‌ها در طول سالیان باقی می‌ماند.
به بیان دیگر، هنرمند بزرگ تنها کسی نیست که نامش بلندآوازه شود؛ کسی است که اثر یا خدمت او در زندگی فرهنگی مردم امتداد یابد.
این معنا می‌تواند افق تازه‌ای پیش روی نسلی بگشاید که می‌خواهد میان خلاقیت فردی و مسئولیت اجتماعی نسبتی سازنده برقرار کند.
دهم | استمرار یک نگاه؛ پیوند میراث فرهنگی گذشته با افق آینده
اشاره پیام منصور انوری به تحسین رهبر پیشین انقلاب از «جاده جنگ»، از زاویه‌ای دیگر نیز شایسته تأمل است.
این یادآوری را می‌توان نشانه توجه به تداوم یک میراث فرهنگی دانست؛ میراثی که در آن ادبیات و هنر، از عناصر مؤثر در حفظ هویت و انتقال تجربه انقلاب اسلامی به شمار می‌آیند.در کنار آن، تجلیل از فعالیت‌های فرهنگی کوروش زارعی، توجه را از میراث مکتوب به میدان زنده کنش هنری گسترش می‌دهد.
بدین‌سان، از مجموع دو پیام می‌توان نسبتی میان گذشته و آینده دریافت: صیانت از روایت تاریخی انقلاب و تلاش برای گسترش ظرفیت‌های فرهنگی آن در جامعه امروز.
این نسبت، تنها زمانی به نتیجه خواهد رسید که میراث گذشته به منبعی برای آفرینش تازه تبدیل شود، نه صرفاً موضوعی برای تکرار.
فرهنگ انقلاب اسلامی، برای استمرار اثرگذاری خود، به نویسندگانی خلاق، هنرمندانی توانمند، روایت‌هایی انسانی و نهادهایی پاسخ‌گو به نیازهای نسل جدید احتیاج دارد.در چنین افقی، وفاداری به ارزش‌ها و نوآوری هنری، ضرورتاً دو مسیر متعارض نیستند؛ بلکه می‌توانند در تعاملی سازنده، به غنا و ماندگاری فرهنگ بینجامند.
حسن ختام | هنر وقتی ماندگار می‌شود که مسئولیت خود را بشناسد
دو پیام حضرت آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای در سوگ منصور انوری و کوروش زارعی، با وجود کوتاهی، ظرفیت آن را دارند که در قالب یک منظومه فرهنگی خوانده شوند.
منظومه‌ای که در آن، تعهد به معنای مسئولیت‌پذیری، آفرینش به معنای تولید میراث ماندگار، عدالت به معنای گسترش فرصت‌های فرهنگی و پایمردی به معنای وفاداری مستمر به ارزش‌هاست.در چنین برداشتی، پیام اصلی این دو تجلیل را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد: هنر و ادبیات، علاوه بر ارزش ذاتی و زیبایی‌شناختی خود، می‌توانند نسبت معناداری با سرنوشت تاریخی و اجتماعی یک ملت برقرار کنند.
منصور انوری با قلم خود و کوروش زارعی با فعالیت هنری و فرهنگی خویش، دو جلوه متفاوت از این نسبت را نمایان ساخته‌اند.
یکی با آفرینش ادبی، در پاسداشت حافظه انقلاب نقش آفرید و دیگری با گسترش هنرهای نمایشی و استمرار بر ارزش‌های مورد اعتقادش، در عرصه خدمت فرهنگی حضور یافت.از این منظر، این دو پیام را می‌توان نه فقط وداع با دو چهره فرهنگی، بلکه دعوتی به بازشناسی معیارهای ماندگاری در هنر دانست.
و شاید عصاره این خوانش را بتوان در یک جمله بیان کرد:هنر، آن‌گاه به مرتبه رسالت می‌رسد که زیبایی را با حقیقت، آفرینش را با مسئولیت و ماندگاری را با خدمت به مردم پیوند زند.
این، افقی است که از کنار هم نهادن دو پیام کوتاه می‌توان پیش چشم جامعه فرهنگی گشود؛ افقی که در آن، منزلت هنرمند نه تنها به آنچه آفریده است، بلکه به ارزشی که برای مردم و تاریخ سرزمین خویش برجای گذاشته، پیوند می‌خورد.
انتهای پیام/