وقتی آب و خاک و کشاورزی در معرض تهدیدند؛ آینده غذای ایران چه می‌شود؟
- اخبار استانها
- اخبار البرز
- 23 آبان 1405 - 11:39
به گزارش خبرگزاری تسنیم از کرج، علم، زمانی بیشترین نقش را در خدمت به جامعه ایفا می‌کند که از مرزهای آزمایشگاه و دانشگاه عبور کند و به حل مسائل واقعی زندگی مردم منجر شود. امنیت غذایی نیز از جمله موضوعاتی است که نمی‌توان آن را صرفاً در چارچوب افزایش تولید محصولات کشاورزی بررسی کرد؛ زیرا تأمین غذای کافی، سالم و در دسترس، با آب، خاک، سلامت انسان، اقتصاد خانوار، معیشت کشاورزان، تنوع زیستی، تغییرات اقلیمی و حتی امنیت و صلح جوامع پیوندی مستقیم دارد.
در همین باره، نشست تخصصی «علم در خدمت غذا، سلامت و محیط‌زیست؛ رویکرد صلح و توسعه آینده» به مناسبت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، با حضور استادان دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران برگزار شد.
در این نشست، چالش‌های تأمین غذای سالم از منظر اقتصاد، آب و خاک، سلامت محصول، تنوع زیستی، فناوری بومی و انتقال دانش به مزرعه مورد بررسی قرار گرفت.
برگزاری این نشست تخصصی فرصتی بود تا نقش علم و دانشگاه در مواجهه با یکی از مهم‌ترین چالش‌های آینده کشور یعنی تأمین امنیت غذایی پایدار از زوایای گوناگون بررسی شود. این مناسبت جهانی بر ظرفیت علم برای تقویت صلح، توسعه پایدار، همکاری میان جوامع و یافتن راه‌حل‌های مشترک برای مسائل انسانی تأکید دارد؛ از همین رو، پرداختن به موضوع غذا و کشاورزی در چنین چارچوبی، تنها یک بحث تخصصی درباره تولید نیست، بلکه گفت‌وگویی درباره آینده جامعه، عدالت، سلامت، محیط‌زیست و امنیت انسانی است.
ضرورت برگزاری این نشست از آنجا ناشی می‌شود که ایران هم‌زمان با محدودیت منابع آب و کاهش ذخایر آبخوان‌ها، تغییرات اقلیمی، فرسایش خاک در برخی جغرافیای آن، برخی دشواری‌های اقتصادی تولید و فاصله میان پژوهش‌های دانشگاهی و عرصه اجرا روبه‌روست. در چنین شرایطی، افزایش تولید به‌تنهایی نمی‌تواند به معنای تحقق امنیت غذایی باشد بلکه لازم است تولید غذا با حفظ توان طبیعی سرزمین، سلامت محصول، صرفه اقتصادی برای کشاورز و مشارکت واقعی جوامع محلی همراه شود.
موضوع این نشست نیز بر همین ضرورت استوار بود. استادان دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در این نشست، امنیت غذایی را از مزرعه تا آبخوان دنبال کردند و درباره اقتصاد غذا، مشارکت جوامع محلی، انتقال فناوری به کشاورزان، احیای دیمزارها، مدیریت آب و خاک، حکمرانی داده‌ها، سلامت محصولات، کنترل زیستی آفات، حفاظت از گرده‌افشان‌ها، احیای اکوسیستم‌ها، پژوهش‌های مسئله‌محور و وابستگی صنعت طیور به فناوری و نهاده‌های خارجی به گفت‌وگو پرداختند.
این نشست تلاش داشت به یک پرسش اساسی پاسخ دهد؛ چگونه می‌توان تولید غذای کافی و سالم را افزایش داد، بی‌آنکه منابع آب و خاک، سلامت محیط‌زیست و توان تولید کشور در آینده از بین برود؟ پاسخ استادان نشان داد که امنیت غذایی پایدار، حاصل عملکرد یک بخش یا یک دستگاه به‌تنهایی نیست؛ بلکه به همکاری میان دانشگاه، دولت، رسانه، کشاورزان، جوامع محلی، صنعت و شهروندان نیاز دارد.
در این چارچوب، نشست حاضر نه‌فقط به بیان چالش‌ها، بلکه به بررسی راهکارهای علمی و اجرایی اختصاص داشت؛ راهکارهایی که بتوانند از سطح مقاله و آزمایشگاه عبور کنند، در شرایط واقعی مزرعه آزموده شوند و در نهایت به بهبود معیشت کشاورزان، سلامت مصرف‌کنندگان، حفاظت از منابع طبیعی و تقویت صلح و توسعه پایدار منجر شوند.
مسئله فقط افزایش سطح زیر کشت نیست
در این نشست پرسشی مطرح شد مبنی بر اینکه؛ غذا چه نسبتی با سلامت انسان، عدالت اجتماعی، امنیت جوامع و محیط‌زیست دارد؟ با توجه به محدودیت منابع، برای افزایش تولید باید به توسعه سطح زیر کشت و مصرف بیشتر منابع تکیه کرد یا مسیرهای دیگری هم وجود دارد؟
کامبیز پورطهماسی، معاون پژوهش و فناوری دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران به‌عنوان اولین سخنران این نشست در پاسخ به سؤال مطرح شده گفت: غذا موضوعی فراتر از تولید یک کالای کشاورزی است و با سلامت انسان، عدالت اجتماعی، امنیت جوامع و صلح پیوند دارد. تولید غذا نیز به منابعی متکی است که محدود و آسیب‌پذیرند؛ از آب و خاک گرفته تا تنوع زیستی و اکوسیستم‌های طبیعی. از همین رو، نمی‌توان برای افزایش محصول برنامه‌ریزی کرد و هم‌زمان نسبت به فرسایش خاک، کاهش منابع آب، تخریب جنگل‌ها و مراتع یا تغییرات اقلیمی بی‌تفاوت ماند.
وی ادامه داد: در سال زراعی 1403-1404 حدود 12٫3 میلیون هکتار از اراضی کشور زیر برداشت محصولات زراعی بوده است. نزدیک به نیمی از این سطح ــ حدود 6 میلیون هکتار ــ به کشت دیم اختصاص داشته اما سهم آن از تولید محصولات زراعی حدود هشت درصد بوده است. این ارقام را باید با توجه به تفاوت اقلیم، نوع محصول و شرایط تولید خواند. با این حال، پیام آن‌ها روشن است؛ برای افزایش تولید غذا الزاماً نباید به توسعه سطح زیر کشت یا مصرف بیشتر منابع متکی باشیم.
وی افزود: افزایش بهره‌وری، به‌کارگیری دانش و فناوری، اصلاح مدیریت و استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های سرزمین مسیرهایی هستند که باید جدی‌تر دنبال شوند. نقش دانشگاه نیز به تولید مقاله و دانش نظری محدود نیست. دانش باید به فناوری، فناوری به راه‌حل و راه‌حل به بهبود زندگی مردم تبدیل شود. حضور متخصصان آب، خاک، تولیدات گیاهی و دامی، گیاه‌پزشکی، اقتصاد کشاورزی و ترویج در یک میزگرد، فرصتی است تا مسئله غذا به‌صورت پیوسته بررسی شود، نه در چند حوزه جدا از هم.
پورطهماسی در پاسخ به این پرسش که اگر امنیت غذایی یکی از پایه‌های سلامت جامعه، توسعه پایدار و حتی صلح است، مهم‌ترین چالش امروز ایران برای تأمین غذای کافی و سالم چیست؟ آیا مسئله اصلی کمبود منابع است یا ضعف در مدیریت، بهره‌وری و استفاده از فناوری؟ اظهار کرد: این پرسش باید از زاویه‌های مختلف تخصصی بررسی شود. پاسخ‌ها از اقتصاد کشاورزی آغاز می‌شود و به مزرعه، اکوسیستم و حکمرانی آب می‌رسد. کمبود منابع و شیوه مدیریت آن‌ها را نمی‌توان جدا از یکدیگر دید؛ برای پاسخ به این پرسش، باید نسبت میان تولید غذا، منابع طبیعی، فناوری و بهره‌وری بررسی شود.
امنیت غذایی را نمی‌توان جدا از آب، خاک و صلح دید
پرسش مطرح شده بعدی این بود؛ در ارزیابی چالش تأمین غذای کافی و سالم، چه ارتباطی میان منابع طبیعی، دسترسی اقتصادی مردم به غذا و تحولات جهانی وجود دارد؟
سعید یزدانی، عضو هیئت علمی گروه اقتصاد کشاورزی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در پاسخ به آن گفت: برای جواب نیازمند نگاهی سیستمی هستیم. نمی‌توان از امنیت غذایی سخن گفت، اما آب و خاک را نادیده گرفت؛ همان‌طور که نمی‌توان درباره سلامت انسان بحث کرد و به محیط‌زیست و غذایی که در دسترس اوست توجه نداشت. توسعه پایدار نیز بدون توجه به صلح و امنیت انسانی تحقق نمی‌یابد.
وی افزود: بحران آب، تخریب و آلودگی محیط‌زیست، ناامنی غذایی، نابرابری‌های اجتماعی و تنش‌های منطقه‌ای و سیاسی، چالش‌هایی مرتبط با یکدیگرند. علم اگر قرار است در خدمت آینده جوامع باشد، نباید تنها به تولید دانش و فناوری بسنده کند؛ بلکه باید به حفاظت از محیط‌زیست، عدالت اجتماعی و تأمین غذای سالم نیز کمک کند.
یزدانی ادامه داد: کشاورزی هوشمند، هوش مصنوعی و فناوری‌های دوستدار محیط‌زیست از ظرفیت‌های قابل استفاده در بخش کشاورزی‌اند، اما مسئله غذا به مرزهای ملی محدود نیست. شمار افراد مواجه با گرسنگی در جهان حدود 650 تا 700 میلیون نفر و شمار افراد گرفتار ناامنی غذایی بیش از سه میلیارد نفر است. جنگ روسیه و اوکراین نمونه‌ای از اثر رخدادهای بین‌المللی بر دسترسی مردم به غذاست.
وی با بیان اینکه اختلال در تولید و صادرات محصولات مهمی مانند گندم، ذرت، جو و روغن آفتابگردان، تجارت جهانی غذا را تحت تأثیر قرار داد و افزایش قیمت مواد غذایی، دسترسی خانوارها را دشوارتر کرده، گفت: کاهش دسترسی اقتصادی به غذا می‌تواند فقر و ناامنی غذایی را تشدید کند. همکاری دانشمندان، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشورها نیز بخشی از پاسخ به این چالش است. علم علاوه بر ارائه ابزارهای تولید، می‌تواند زمینه گفت‌وگو و همکاری بین‌المللی برای کاهش فقر و گرسنگی را فراهم کند.
فناوری بدون مشارکت مردم در مزرعه نمی‌ماند
چگونه می‌توان فناوری و دانش دانشگاهی را به تغییری ماندگار در رفتار کشاورزان و جوامع روستایی تبدیل کرد؟ پرسش بعدی این نشست بود که امیر علم‌بیگی، عضو هیئت علمی و نماینده تحصیلات تکمیلی گروه ترویج و آموزش کشاورزی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در پاسخ به آن اظهار کرد: ظرفیت جذب فناوری در یک جامعه به توان یادگیری و به‌کارگیری آن وابسته است. نمی‌توان فناوری را به مزرعه منتقل کرد، بی‌آنکه به انسان‌هایی که قرار است از آن استفاده کنند، شرایط زندگی آنان و نقششان در تصمیم‌گیری توجه شود. ترویج کشاورزی ابزاری برای فرهنگ‌سازی، الگوسازی، اجتماع‌سازی و جلب مشارکت بهره‌برداران است.
وی تأکید کرد: در عین حال، کاهش تمایل جوانان روستایی به ماندن در بخش کشاورزی، پذیرش و تداوم فناوری را با دشواری روبه‌رو می‌کند. بررسی‌هایی که از سال 1395 انجام شده، از حرکت ترکیب جمعیتی بسیاری از جوامع روستایی به سمت میانسالی و سالمندی حکایت دارد. کم‌توجهی به توسعه انسانی و بومی‌سازی فناوری و اتکای بیش از اندازه به واردات فناوری از عوامل مؤثر در این وضعیت است.
علم‌بیگی گفت: دانشگاه‌ها باید افزون بر دستاورد علمی پژوهش‌هایشان، اثر اجتماعی آن‌ها را نیز بسنجند؛ آیا یک پژوهش به انتقال فناوری کمک کرده است؟ آیا کسب‌وکاری ایجاد کرده، شرایط زیست‌محیطی را بهبود داده یا مشارکت ذی‌نفعان را افزایش داده است؟
وی در ادامه بیان کرد: مطالعات شبیه‌سازی گروه ما نشان می‌دهد دانشکدگان در 13 تا 14 سال آینده، به‌ویژه در زمینه تغییرات اقلیمی و تاب‌آوری جوامع محلی و نیز اشتغال، با مسائل مهمی روبه‌رو خواهد شد. شبکه مزارع نمایشی و الگویی می‌تواند پذیرش فناوری را آسان‌تر کند؛ زیرا بهره‌بردار نتیجه یک روش را در شرایط واقعی مشاهده می‌کند. همچنین باید از دانش بومی، از جمله تجربه مدیریت آب در سازه‌هایی مانند قنات‌های گناباد، بهره گرفت.
عضو هیئت علمی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران افزود: پروژه‌های دانشجویی نیز باید مسئله‌محور شوند و آموزش دانشگاهی با تجربه زیسته مردم ارتباط پیدا کند. دانشگاه باید بتواند نیازهای واقعی جامعه به دانش را تشخیص دهد، نه اینکه صرفاً به ادامه شیوه‌های آشنای آموزش و پژوهش بسنده کند.
احیای دیمزارها به کار مداوم روی خاک نیاز دارد
پرسش بعد این بود؛ چگونه می‌توان بدون گسترش کشت آبی، تولید دیمزارها را افزایش داد و فشار بر منابع آب را کاهش داد؟ منوچهر گرجی‌اناری، عضو هیئت علمی علوم خاک دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در پاسخ به آن اظهار کرد: تمرکز طولانی‌مدت بر توسعه کشت آبی، فشار بر منابع آب کشور را افزایش داده است؛ حال آنکه دیمزارها وسعت و ظرفیت قابل توجهی دارند. با توسعه کشاورزی حفاظتی و بهبود وضعیت خاک، ظرفیت افزایش تولید در این اراضی دست‌کم تا سه برابر وجود دارد.
وی افزود: حدود 20 سال فعالیت تحقیقاتی در زمینه دیمزارها داشته‌ایم و نتایج این مطالعات در شکل‌گیری طرح جهش تولید در دیمزارها مؤثر بوده است. با این حال، وارد کردن تجهیزات یا پرداخت تسهیلات به‌تنهایی به تغییر پایدار منجر نمی‌شود؛ روش صحیح تولید باید آموزش داده شود و در مزرعه جا بیفتد.
گرجی‌اناری ادامه داد: کشاورزی ارگانیک، کم‌نهاده و دقیق، رویکردهای متفاوتی هستند که در چارچوب کشاورزی پایدار می‌توان آن‌ها را بررسی کرد. در دیمزارها حفظ رطوبت خاک اهمیت اساسی دارد، اما اصلاح وضعیت خاک و افزایش توان نگهداری آب در آن فرایندی کوتاه‌مدت نیست. آثار مثبت روش‌های حفاظتی ممکن است پس از دو تا سه سال دیده شود، ولی پایداری بیشتر به استمرار آن‌ها در دوره‌ای طولانی‌تر نیاز دارد.
وی افزود: در تجربه‌ای در کرمانشاه، با وجود بارندگی بسیار محدودِ حدود هشت میلی‌متر پس از نوروز، محصول قابل برداشت به دست آمد؛ زیرا بخشی از رطوبت بارش‌های پیشین در خاک حفظ شده بود. آینده کشاورزی پایدار در بسیاری از مناطق کشور، بیش از توسعه سطح کشت آبی، به اصلاح خاک، مدیریت رطوبت و احیای دیمزارهای کم‌بازده وابسته است.
داده معتبر، نقطه شروع گفت‌وگو درباره آب است
عاطفه پرورش‌ریزی، عضو هیئت علمی گروه آبیاری و آبادانی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران هم به این سؤال که داده‌های دقیق چه نقشی در مدیریت حوضه‌های آبریز و کاهش اختلاف‌های آبی میان مناطق و کشورها دارند؟ اینگونه جواب داد: آب و خاک به مرزهای سیاسی محدود نمی‌شوند؛ بنابراین مدیریت آن‌ها نیز نمی‌تواند صرفاً بر پایه مرزبندی‌های استانی انجام شود. مدیریت در مقیاس حوضه آبریز و همکاری درباره منابع آب مشترک، به اطلاعاتی نیاز دارد که طرف‌های مختلف بتوانند آن را بررسی کنند و درباره‌اش گفت‌وگو داشته باشند.
وی ادامه داد: در مفهوم دیپلماسی علمی، سه وجه مطرح است: «علم برای دیپلماسی»، «دیپلماسی برای علم» و «علم در دیپلماسی». همکاری علمی می‌تواند به بهبود روابط کمک کند؛ همکاری بین‌المللی می‌تواند اجرای پروژه‌های علمی را ممکن سازد؛ و شواهد علمی می‌توانند مبنای تصمیم‌ها درباره چالش‌هایی مانند تغییر اقلیم قرار گیرند.
وی افزود: تولید و انتشار داده‌های قابل اعتماد یکی از پایه‌های حکمرانی آب است. پایش آبخوان‌ها، اندازه‌گیری جریان رودخانه‌ها، ارزیابی کیفیت آب، پیش‌بینی خشکسالی و سیلاب و مدل‌سازی گزینه‌های تخصیص آب، امکان بحث درباره واقعیت‌های مشترک را فراهم می‌کند. تصاویر ماهواره‌ای و ابزارهای برداشت خودکار داده نیز می‌توانند اطلاعات روشن‌تری از محل و زمان برداشت و مصرف آب به دست دهند.
پرورش‌ریزی سخنان خود را اینگونه ادامه داد: در اختلاف‌های حوزه زاینده‌رود میان چهارمحال و بختیاری، اصفهان و یزد و نیز در مسائل حوضه‌های فرامرزی، داده‌های دقیق و قابل راستی‌آزمایی می‌تواند گفت‌وگو را از حدس و اتهام‌زنی به سمت بررسی گزینه‌های قابل سنجش ببرد. البته علم به‌تنهایی اختلاف‌ها را حل نمی‌کند؛ مشارکت ذی‌نفعان، شفافیت در ارزیابی پیامد تصمیم‌ها و همکاری میان‌رشته‌ای و فرامرزی نیز لازم است.
محصول سالم باید برای کشاورز هم صرفه داشته باشد
اما پرسش این بود؛ چه تغییری در شیوه تولید و زنجیره ارزش لازم است تا تولید غذای سالم و استفاده از روش‌های زیستی برای کشاورز امکان‌پذیر و اقتصادی باشد؟ مسعود احمدزاده، مدیر گروه گیاه‌پزشکی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در پاسخ به آن اظهار کرد: بخشی از مسائل سلامت جامعه به شیوه تولید محصولات کشاورزی بازمی‌گردد. دانشگاه‌ها باید در کنار بیان مشکلات، راهکارهای قابل اجرا ارائه کنند و کشاورزی نیز از نگاه صرفاً سنتی به سمت روش‌هایی حرکت کند که عملکرد، کیفیت محصول و اقتصاد تولید را هم‌زمان ببینند.
وی تأکید کرد: باید به سمت کشاورزی زیستی حرکت کرد، اما نمی‌توان از کشاورز خواست «به هر قیمتی» محصول سالم تولید کند. اگر اصلاح شیوه تولید هدف است، منافع اقتصادی تولیدکننده و شرایط اجتماعی او نیز باید در نظر گرفته شود. کیفیت آرد و نان و مصرف نمک نمونه‌ای از پیوند میان تولید کشاورزی، کیفیت غذا و سلامت مصرف‌کننده است.
وی گفت: پژوهش‌هایی در همکاری با وزارت جهاد کشاورزی و در برخی مزارع دیم انجام شده که بنا بر نتایج آن‌ها، بدون مصرف سم و کود، به افزایش عملکرد و بهبود ویژگی‌هایی مانند پروتئین و گلوتن محصول انجامیده است. در مقابل، درباره مصرف سموم در تولید قارچ خوراکی نگرانی وجود دارد. فاصله کوتاه تولید تا عرضه این محصول، توجه به شیوه کنترل آفات و بیماری‌ها را مهم‌تر می‌کند. عوامل کنترل بیولوژیک و روش‌های زیستی جایگزین‌هایی هستند که می‌توان برای کاهش اتکای گسترده به سموم شیمیایی بررسی کرد.
احمدزاده در بخش دیگری از سخنانش بیان کرد: با مقایسه عملکرد گندم در نمونه‌هایی از ایران و دیگر کشورها می‌توان دید که ظرفیت علمی برای افزایش بهره‌وری وجود دارد، اما استفاده از این ظرفیت هنوز کافی نیست. «تأمین غذا» و «امنیت غذایی» را نیز نباید یکی دانست؛ تولید غذا به هر قیمت، اگر کیفیت و سلامت آن یا پایداری منابع را به خطر اندازد، می‌تواند خود به مسئله‌ای تازه تبدیل شود.
حفاظت از طبیعت، بخشی از برنامه تولید غذاست
احمد عاشوری، عضو هیئت علمی گیاه‌پزشکی و رئیس مرکز پژوهشی کنترل بیولوژیک آفات و بیماری‌های گیاهی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در پاسخ به سؤال مطرح‌شده دیگری مبنی بر اینکه؛ چگونه می‌توان تولید غذا را با حفاظت از تنوع زیستی و احیای اکوسیستم‌ها همراه کرد؟ گفت: حفاظت از محیط‌زیست در برابر تولید غذا قرار ندارد، بلکه شرط تداوم آن است. بخشی از چرخه‌های طبیعی که تولید کشاورزی به آن‌ها وابسته است، بر اثر مداخلات انسانی آسیب دیده‌اند و استفاده نادرست از فناوری نیز می‌تواند این آسیب را تشدید کند.
وی گفت: گرده‌افشان‌ها نمونه‌ای روشن از این وابستگی هستند. حذف زنبورها و دیگر گرده‌افشان‌ها، تولید بسیاری از میوه‌ها، مغزها و محصولات دیگر را با مشکل روبه‌رو می‌کند. به همین دلیل، حفاظت از تنوع زیستی نباید موضوعی جدا از برنامه‌ریزی برای امنیت غذایی تلقی شود. بخشی از روان‌آب‌های دامنه‌های البرز، به جای تغذیه سفره‌های زیرزمینی، به پایین‌دست منتقل می‌شوند.
عاشوری افزود: در برخی نقاط مانند باغ‌های فاتح، عمق دسترسی چاه‌ها به آب که در گذشته حدود 90 تا 100 متر بود، اکنون به حدود 230 متر رسیده است. تغییر مسیرهای طبیعی نفوذ آب و ساخت‌وساز در پهنه‌های مؤثر بر تغذیه آبخوان از عوامل قابل توجه در این وضعیت‌اند.
رئیس مرکز پژوهشی کنترل بیولوژیک آفات و بیماری‌های گیاهی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران همچنین گفت: تبدیل بارش به روان‌آب، علاوه بر کاهش تغذیه آب زیرزمینی، می‌تواند خطر سیلاب و فرسایش خاک را افزایش دهد. جاده‌سازی، شهرسازی و طرح‌های عمرانی باید با شناخت ظرفیت‌های طبیعی اجرا شوند. راه‌حل، کنار گذاشتن فناوری نیست؛ بلکه استفاده هوشمندانه از آن، همراه با کاهش مداخلات مخرب در طبیعت است.
پژوهش باید در زمین کشاورز جواب بدهد
پرسش مطرح‌شده بعدی در این نشست، اینطور اعلام شد؛ چگونه می‌توان یافته‌های دانشگاه و مراکز تحقیقاتی را به مهارت و روش عملی متناسب با شرایط هر مزرعه تبدیل کرد؟ خدابخش گودرزوندچگینی، رئیس ایستگاه تحقیقاتی کوهین در پاسخ به آن اظهار کرد: با وجود توان علمی و پژوهشی کشور، حلقه ارتباط مؤثر میان پژوهشگر و کشاورز در بخش‌هایی از کشاورزی ضعیف است. کشاورز بیش از آنکه شرح نظری یک مشکل را بخواهد، به دنبال راهکاری است که بتواند در زمین خود اجرا کند.
وی افزود: از سال 1388 در کوهین فعالیت داشته‌ام و طرح «دانشگاه در مزرعه» با این هدف دنبال شد که دانشجویان مسئله‌های واقعی کشاورزی را بشناسند، پژوهش را در عرصه اجرا کنند و نتیجه آن در اختیار بهره‌برداران قرار گیرد. اجرای روش‌های کشاورزی حفاظتی، از جمله حفاظت از خاک، کاهش دستکاری آن و کنترل فرسایش، نمونه‌هایی از کار عملی در این مرکز است.
وی ادامه داد: انتخاب یک الگوی کشت از نظر کشاورز به چهار عامل وابسته است: امکان فروش محصول، سازگاری آن با منطقه، پایداری تولید و تناسب هزینه و سهولت عملیات با توان بهره‌بردار. توصیه فنی اگر این ملاحظات را نبیند، به‌سختی به رفتار پایدار تبدیل می‌شود.
رئیس ایستگاه تحقیقاتی کوهین در ادامه اظهار کرد: آموزش‌های حضوری در قزوین و دیگر نقاط کشور برگزار شده و حدود یک‌هزار و 200 کلیپ آموزشی نیز در کانال‌های ترویجی منتشر شده است. اجرای روش‌های حفاظتی در اراضی دیم در برخی موارد به کاهش آیش، بهبود بهره‌وری زمین و کوتاه شدن زمان عملیات تراکتور از حدود شش ساعت به دو ساعت کمک کرده است.
وی افزود: عملکرد دیمزارها را نمی‌توان بدون توجه به تفاوت بارندگی، تبخیر، اقلیم و خاک مناطق با یکدیگر مقایسه کرد. کشاورزان از تجربه عملی ارزشمندی برخوردارند و مسئولیت مراکز علمی آن است که دانش و امکانات لازم را متناسب با شرایط محلی در دسترس آنان بگذارند.
وابستگی صنعت طیور، مسئله‌ای فراتر از تولید مرغ است
در ادامه نشست این سؤال مطرح شد که؛ وابستگی به فناوری و نهاده‌های خارجی در صنعت طیور چه اثری بر امنیت غذایی دارد و ظرفیت‌های بومی چه نقشی در کاهش این آسیب‌پذیری دارند؟ و در پاسخ به آن آرمین توحیدی، عضو هیئت علمی علوم دامی و رئیس اداره امور پژوهشی و ارتباط با صنعت و جامعه دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران گفت: امنیت غذایی با امنیت ملی مرتبط است. بررسی غذا نباید به مقدار محصول محدود شود؛ منشأ تولید، شیوه پرورش، سلامت غذا و امکان دسترسی خانوارها به آن نیز اهمیت دارد.
وی تأکید کرد: پروتئین در سبد غذایی جایگاه مهمی دارد و قیمت منابع پروتئین حیوانی افزایش یافته است. بنابراین، هزینه تولید و دسترسی مردم به محصول باید هر دو در سیاست‌گذاری غذایی دیده شوند. انتظار از علم و فناوری این است که به تولید پایدار و غذای سالم کمک کنند، اما تحقق این انتظار به نوع حکمرانی و تصمیم‌های بلندمدت نیز وابسته است.
توحیدی گفت: برآورد من این است که وابستگی صنعت مرغ کشور در بخش‌هایی مانند دانش فنی، واکسن و مواد افزودنی به خارج، حدود 90 تا 95 درصد است. این رقم برآورد شخصی من است و آن را نشانه روندی تاریخی می‌دانم که در آن الگوهای وارداتی به‌تدریج جای بخشی از ظرفیت‌های بومی را گرفته‌اند.
وی ادامه داد: کاهش جایگاه مرغ بومی در روستاها از پیامدهای این روند است و احیای آن اکنون با دشواری‌هایی همراه شده؛ زیرا بخشی از دانش و تجربه نسل‌های پیشین نیز از دست رفته است. تقویت امنیت غذایی مستلزم استفاده از دانش روز در کنار توسعه فناوری داخلی، حفاظت از منابع ژنتیکی و توجه دوباره به دانش بومی است.
گره اصلی در حکمرانی آب و خاک است
آخرین پرسش مطرح شده در این نشست را بیژن نظری، عضو هیئت علمی گروه مهندسی آبیاری و آبادانی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران پاسخ داد. سؤال این بود؛ چگونه می‌توان بهره‌وری آب کشاورزی را افزایش داد، بی‌آنکه فشار بر آبخوان‌ها و شوری خاک بیشتر شود؟ آیا با ادامه روند کنونی، امنیت غذایی پایدار می‌ماند؟
نظری گفت: در آغاز لازم است از رسانه‌ها خواسته شود پیوند میان دانشگاه و جامعه را تقویت کنند. بر اساس مطالعات آینده‌نگاری، چالش‌های امنیت غذایی در سال‌های پیش رو شدیدتر خواهند شد و مواجهه با آن‌ها به همراهی فراتر از مراکز علمی نیاز دارد.
وی افزود: چالش‌ها را می‌توان در سه دسته زیرساختی، فناوری و سیاست‌گذاری بررسی کرد. بر پایه مطالعاتی که به آن‌ها اشاره دارم، گره اصلی در سیاست‌گذاری و حکمرانی است. محدودیت بارش و ویژگی‌های اقلیمی ایران واقعیت‌هایی هستند که باید برای آن‌ها راهکار سازگاری یافت؛ نمی‌توان شرایط طبیعی کشور را سرزنش کرد و از اصلاح مدیریت چشم پوشید.
نظری ادامه داد: بهره‌وری اقتصادی آب در شرایط فعلی حدود 0٫2 تا 0٫3 دلار به‌ازای هر مترمکعب است و امکان افزایش آن تا حدود یک دلار وجود دارد. بهره‌وری فیزیکی نیز در بسیاری موارد حدود 40 تا 50 درصد ظرفیت بالقوه است و با زیرساخت و سرمایه‌گذاری مناسب می‌توان آن را بهبود داد.
وی گفت: با این حال، افزایش بهره‌وری یک شرط اساسی دارد: پایداری. تولید کالری یا درآمد بیشتر به‌ازای هر مترمکعب آب، اگر با شورتر شدن خاک، باقی ماندن مواد آلاینده در آن یا تخریب محیط‌زیست همراه باشد، مسئله را حل نمی‌کند. شوری آب‌های زیرزمینی در حدود 50 تا 60 سال گذشته تقریباً دو برابر شده و این روند می‌تواند شوری خاک را نیز تشدید کند.
وی افزود: کسری انباشته آبخوان‌های کشور حدود 160 میلیارد مترمکعب است و این رقم هشداری درباره برداشت بیش از توان جایگزینی این ذخایر به شمار می‌رود. تغییر اقلیم و نامطمئن‌تر شدن شرایط بارش، تصمیم‌گیری درباره تولید غذا را دشوارتر می‌کند؛ کشور باید هم غذا تولید کند و هم از منابعی محافظت کند که تولید آینده به آن‌ها وابسته است.
نظری در پایان اظهار کرد: در طرحی در حوزه پایداری محیط‌زیست، وضعیت شاخص‌های مورد بررسی نامطلوب توصیف شده و امتیاز مورد اشاره 46 از 100 بوده است. راه‌حل تنها مجموعه‌ای از پژوهش‌های پراکنده نیست؛ دانشگاه، رسانه و شهروندان باید در فهم مسئله و اجرای راهکارهای آب، غذا و محیط‌زیست مشارکت کنند.
امنیت غذایی، حفظ توان تولید سرزمین
به گزارش تسنیم؛ پاسخ به پرسش‌های نشست، انتخاب ساده‌ای میان «کمبود منابع» و «ضعف مدیریت» نیست؛ هر دو در هم تنیده‌اند. محدودیت آب و خاک واقعی است. کسری حدود 160 میلیارد مترمکعبی آبخوان‌ها، دو برابر شدن شوری آب زیرزمینی در 50 تا 60 سال گذشته، افت سطح دسترسی به آب از حدود 90 تا 100 متر به 230 متر در برخی نقاط و امتیاز 46 از 100 شاخص‌های پایداری محیط‌زیستی، ابعاد بخشی از این محدودیت‌ها را نشان می‌دهد.
اما آنچه تعیین می‌کند کشور چگونه با این محدودیت‌ها روبه‌رو شود، شیوه حکمرانی، کیفیت و شفافیت داده‌ها، سلامت اکوسیستم، صرفه اقتصادی تولید سالم و توان رساندن دانش به مزرعه است. از همین رو، افزایش بهره‌وری آب از 0٫2 تا 0٫3 دلار به‌ازای هر مترمکعب تا حدود یک دلار، یا افزایش چندبرابری تولید دیم، تنها در صورتی راه‌حل است که به قیمت شورتر شدن خاک، تخریب منابع و از دست رفتن توان تولید آینده تمام نشود.
توصیه‌های فنی نیز تا زمانی که با منطق تصمیم کشاورز ــ امکان فروش محصول، سازگاری با منطقه، پایداری تولید و تناسب هزینه ــ همراه و با مشارکت واقعی جوامع محلی پشتیبانی نشوند، در مزرعه ماندگار نمی‌شوند.
بر این پایه، امنیت غذایی پایدار نه با افزایش تولید به هر قیمت، بلکه با حفظ توان تولید سرزمین در سال‌های آینده معنا پیدا می‌کند؛ یعنی هم‌زمان با احیای خاک و دیمزارها، حفاظت از تنوع زیستی و گرده‌افشان‌ها، تضمین سلامت و اقتصاد زنجیره تولید غذا، کاهش وابستگی فناورانه از جمله وابستگی 90 تا 95 درصدی صنعت طیور و پیوند دادن غذا به سلامت، عدالت و صلح در مقیاس جهانی.
علم تنها زمانی در خدمت صلح و توسعه خواهد بود که از مقاله و آزمایشگاه به راهکاری زیسته، در دسترس و اجراپذیر در مزرعه تبدیل شود. همین نقطه است که پیوند مستمر دانشگاه، رسانه و جامعه را نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت می‌سازد.
گزارش از: لیلا عبادی
انتهای پیام/