خبرگزاری تسنیم، گروه فرهنگی _ سعید شیری: ماجرای شهادت و دفن حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها با به خاک سپردن پیکر ایشان پایان نیافت، بلکه اتفاقاتی که پس از دفن آن حضرت رخ داد، به یکی از بخش‌های مهم و بحث‌برانگیز تاریخ صدر اسلام تاکنون تبدیل شد. از نماز شبانه امیرالمؤمنین علیه‌السلام بر پیکر همسرشان و مخفی ماندن محل قبر تا واکنش مردم مدینه و سخنان امام علی علیه‌السلام در کنار مزار پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، گزارش‌هایی در منابع شیعه و اهل سنت درباره این حوادث نقل شده است.

1. دفن شبانه و بی‌اطلاع ماندن برخی از چهره‌های مدینه

یکی از نخستین اتفاقات پس از رحلت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، دفن شبانه ایشان به دست امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود. این موضوع تنها در منابع شیعه نقل نشده، بلکه در کتاب‌های معتبر اهل سنت نیز گزارش شده است. محمد بن اسماعیل بخاری در صحیح خود، از عایشه نقل می‌کند: «فَلَمَّا تُوُفِّیَتْ دَفَنَهَا زَوْجُهَا عَلِیٌّ لَیْلًا، وَلَمْ یُؤْذِنْ بِهَا أَبَا بَکْرٍ، وَصَلَّى عَلَیْهَا»؛‌ یعنی «هنگامی که حضرت فاطمه از دنیا رفت، همسرش علی او را شبانه دفن کرد، ابوبکر را از این موضوع باخبر نساخت و خود بر پیکر ایشان نماز خواند.» (صحیح بخاری، حدیث 4240)

 در منابع شیعه نیز شیخ صدوق در کتاب علل الشرایع، از امام صادق علیه‌السلام درباره علت دفن شبانه حضرت زهرا پرسید و پاسخ امام را چنین نقل کرد: «لِأَنَّهَا أَوْصَتْ أَنْ لَا یُصَلِّیَ عَلَیْهَا رَجُلَانِ»؛ «زیرا حضرت وصیت کرده بود که آن دو مرد بر پیکر ایشان نماز نخوانند.» (علل الشرایع، شیخ صدوق، ج1، ص185).

2. پنهان ماندن محل قبر حضرت زهرا سلام الله علیها

اتفاق دیگر، مخفی نگه داشتن محل دفن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها بود. در منابع شیعه، این اقدام به وصیت آن حضرت نسبت داده شده است. شیخ مفید در نقل روایتی از امام حسین علیه‌السلام، ماجرای وصیت حضرت زهرا به امیرالمؤمنین را این‌گونه گزارش می‌کند: «أَنْ یَکْتُمَ أَمْرَهَا وَیُخْفِیَ خَبَرَهَا ... وَیَدْفِنَهَا لَیْلًا وَیُعَفِّیَ قَبْرَهَا»؛ یعنی «آن بانوی بزرگوار از علی علیه‌السلام خواست موضوع بیماری و رحلتش را پنهان نگه دارد، او را شبانه دفن کند و محل قبرش را از دید دیگران محو سازد.

بر اساس این گزارش، امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از دفن همسرشان، نشانه‌های قبر را از میان برد تا محل دقیق آن مشخص نباشد. این موضوع در منابع عامه نیز از اصل دفن شبانه و بی‌اطلاع ماندن ابوبکر از محل دفن قابل پیگیری است؛ هرچند جزئیات مربوط به محو نشانه‌های قبر در نقل‌های شیعی روشن‌تر بیان شده است. (امالی شیخ مفید؛ بحارالانوار، ج43، در نقل روایات مربوط به شهادت و دفن حضرت زهرا).

3. حضور مردم در بقیع و پیدا نکردن قبر حضرت زهرا

در کتاب دلائل الإمامة، گزارشی از محمد بن همام درباره اتفاقات پس از دفن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نقل شده است. بر اساس این روایت، هنگامی که مردم مدینه از رحلت دختر پیامبر آگاه شدند، به قبرستان بقیع رفتند تا محل دفن ایشان را پیدا کنند؛ اما با صحنه‌ای غیرمنتظره روبه‌رو شدند. در این گزارش آمده است: «فَوَجَدُوا فِیهِ أَرْبَعِینَ قَبْرًا جُدُدًا، فَأَشْکَلَ عَلَیْهِمْ مَوْضِعُ قَبْرِهَا مِنْ سَائِرِ الْقُبُورِ»؛ یعنی «مردم در بقیع چهل قبر تازه یافتند و محل قبر حضرت زهرا را در میان قبرهای دیگر تشخیص ندادند.»

این اتفاق باعث اعتراض و سرزنش میان مردم شد. در ادامه روایت آمده است که آنان یکدیگر را ملامت می‌کردند که چگونه ممکن است پیامبر خدا تنها یک دختر داشته باشد و او از دنیا برود، اما مردم نه در مراسم دفن او حضور داشته باشند و نه محل قبرش را بدانند. این گزارش در دلائل الإمامة، منسوب به محمد بن جریر طبری امامی، نقل شده است.

4. اعتراض به پنهان ماندن قبر و واکنش امیرالمؤمنین

در ادامه همان گزارش، اتفاق دیگری نقل شده که از واکنش شدید امیرالمؤمنین علیه‌السلام به تلاش برای نبش قبرها حکایت دارد. بر اساس روایت دلائل الإمامة، برخی از حاضران  و سران پیشنهاد کردند زنانی را برای شناسایی و نبش قبرها بیاورند تا محل دفن حضرت زهرا مشخص شود و بتوانند بر پیکر ایشان نماز بخوانند. هنگامی که این خبر به امیرالمؤمنین رسید، ایشان با خشم به سوی بقیع حرکت کرد. راوی درباره وضعیت ظاهری امام می‌نویسد: «فَخَرَجَ مُغْضَبًا، قَدِ احْمَرَّتْ عَیْنَاهُ وَدَرَّتْ أَوْدَاجُهُ»؛ یعنی «امیرالمؤمنین خشمگین بیرون آمد، در حالی که چشمانش سرخ شده و رگ‌های گردنش برجسته شده بود. در ادامه، امام با تهدید به مقابله جدی، اجازه نداد کسی به قبرها تعرض کند. در بخشی از سخنان منسوب به ایشان آمده است: «أَمَّا قَبْرُ فَاطِمَةَ فَوَاللَّهِ الَّذِی نَفْسُ عَلِیٍّ بِیَدِهِ، لَئِنْ رُمْتَ وَأَصْحَابُکَ شَیْئًا مِنْ ذَلِکَ لَأُسْقِیَنَّ الْأَرْضَ مِنْ دِمَائِکُمْ»؛ « اما درباره قبر فاطمه، به خدایی که جان علی در دست اوست، اگر تو و همراهانت بخواهید به این کار دست بزنید، زمین را از خون شما سیراب خواهم کرد.» (دلائل الإمامة، ص136)  

5. سخنان جان‌سوز امیرالمؤمنین در کنار مزار پیامبر اکرم

یکی دیگر از حوادثی که پس از دفن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نقل شده، حضور امیرالمؤمنین علیه‌السلام در کنار قبر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و بیان سخنانی درباره مصیبت از دست دادن دختر ایشان است. شیخ کلینی در اصول کافی این سخنان را با این عبارت نقل می‌کند: «َ السَّلَامُ عَلَیْک یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّی وَ السَّلَامُ عَلَیْکَ عَنِ ابْنَتِکَ وَ زَائِرَتِکَ وَ الْبَائِتَةِ فِی الثَّرَى بِبُقْعَتِکَ وَ الْمُخْتَارِ اللَّهُ لَهَا سُرْعَةَ اللَّحَاقِ بِکَ قَلَّ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ صَفِیَّتِکَ صَبْرِی وَ عَفَا عَنْ سَیِّدَةِ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ تَجَلُّدِی»؛‌ «سلام بر تو ای رسول خدا، از سوی من؛ و سلام بر تو از سوی دخترت و زیارت‌کننده‌ات، و آن که در خاکِ سرزمین تو شب را به سر برده و خداوند برای او پیوستنِ شتابان به تو را برگزید. ای رسول خدا، شکیبایی‌ام در فراقِ بانوی برگزیده‌ات اندک شد و توانِ تحملم در سوگِ سالارِ زنانِ جهانیان از میان رفت.» (الکافی،‌ ج1، ص458)

امیرالمؤمنین در ادامه از دشواری صبر بر این مصیبت سخن می‌گوید و خطاب به پیامبر بیان می‌کند: «وَ سَتُنَبِّئُکَ ابْنَتُکَ بِتَضَافُرِ أُمَّتِکَ عَلَى هَضْمِهَا، فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ وَ اسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ»؛ یعنی «به‌زودی دخترت تو را از همدستی امتت در ستمی که بر او روا داشتند، آگاه خواهد کرد؛ پس از او به‌دقت سؤال کن و از وضعیتش جویا شو.»  (نهج البلاغه (صبحی صالح)، ص320)

6. دیدار امیرالمؤمنین با ابوبکر پس از رحلت حضرت زهرا

از دیگر اتفاقات پس از دفن حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، دیدار امیرالمؤمنین علیه‌السلام با ابوبکر و طرح دوباره اختلافات مربوط به خلافت و حقوق اهل‌بیت بود. این ماجرا در صحیح بخاری نیز به تفصیل نقل شده است. بر اساس روایت عایشه، امیرالمؤمنین تا زمان حیات حضرت زهرا با ابوبکر بیعت نکرده بود، اما پس از رحلت ایشان، برای گفت‌وگو و مصالحه با او اقدام کرد. در این دیدار، امام علی علیه‌السلام خطاب به ابوبکر گفت: «وَلَکِنَّکَ اسْتَبْدَدْتَ عَلَیْنَا بِالْأَمْرِ، وَکُنَّا نَرَى لِقَرَابَتِنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ نَصِیبًا»؛ «اما تو در موضوع خلافت، بدون مشورت با ما تصمیم گرفتی؛ در حالی که ما به دلیل خویشاوندی با پیامبر، برای خود در این موضوع حقی قائل بودیم.»  بخاری در ادامه نقل می‌کند که ابوبکر از سخنان امام متأثر شد و گریست. 

در مجموع، گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که دفن شبانه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، پنهان ماندن محل قبر و اعتراض امیرالمؤمنین علیه‌السلام به رفتار انجام‌شده با دختر پیامبر، از موضوعاتی است که نمی‌توان در بررسی حوادث پس از رحلت ایشان نادیده گرفت. بخشی از این وقایع در منابع معتبر اهل سنت، از جمله صحیح بخاری، ثبت شده و جزئیات دیگر در کتاب‌های تاریخی و حدیثی شیعه آمده است. 

انتهای پیام/