تکیه میرفندرسکی؛روایت خاموش در قلب تخت‌فولاد اصفهان
- اخبار استانها
- اخبار اصفهان
- 23 آبان 1405 - 07:44
به گزارش خبرگزاری تسنیم از اصفهان از آرامگاه فیلسوف نامدار عصر صفوی تا مزار مشاهیر بختیاری و خوشنویسان؛ تکیه میرفندرسکی در تخت فولاد اصفهان، مجموعه‌ای تاریخی است که در پس سکوت سنگ‌های مرمرین، روایتگر پیوند عمیق اندیشه، عرفان، هنر و هویت تاریخی این شهر است؛ جایی که نام میر ابوالقاسم فندرسکی، حکیم برجسته مکتب اصفهان با میراثی از معماری صفوی، کتیبه‌های نفیس و آرامگاه شماری از شخصیت‌های علمی، فرهنگی و سیاسی ایران گره خورده است.
در میان کوچه‌ها و گذرهای تاریخی اصفهان، آنجا که تخت فولاد همچون کتابی گشوده از تاریخ چندصدساله این شهر پیش روی بازدیدکنندگان قرار می‌گیرد، تکیه‌ای وجود دارد که شهرت آن تنها به آرامگاه یک حکیم و فیلسوف بزرگ محدود نمی‌شود. تکیه میرفندرسکی، مجموعه‌ای از نشانه‌های تاریخی و هنری است که هر گوشه آن بخشی از حافظه فرهنگی اصفهان را در خود جای داده است؛ از حجره‌ها و ایوان‌های قدیمی گرفته تا سنگ‌مزارهای مرمرین، کتیبه‌های خوشنویسی‌شده و یادگارهایی که از روزگار صفوی تا دوره‌های بعد به این مجموعه افزوده شده‌اند.
تکیه میرفندرسکی در بخش شمال غربی مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد قرار دارد و از تکایای شاخص این مزارستان تاریخی به شمار می‌رود. این مکان در گذر زمان، علاوه بر آنکه آرامگاه میر ابوالقاسم فندرسکی بوده، به فضایی برای پاسداشت نام و یاد شماری از بزرگان علم، ادب، سیاست و فرهنگ نیز تبدیل شده است.
آنچه این مجموعه را از بسیاری از آرامگاه‌های تاریخی متمایز می‌کند، ترکیب چندلایه‌ای از معماری، شخصیت‌های مدفون، آثار خوشنویسی و نشانه‌های زندگی علمی و فرهنگی در دوره‌های مختلف است؛ به‌گونه‌ای که بازدید از آن، تنها دیدار از یک بنای آرامگاهی نیست، بلکه فرصتی برای شناخت بخشی از تاریخ اندیشه و تمدن اصفهان محسوب می‌شود.
میر ابوالقاسم فندرسکی؛ حکیمی که مرزهای اندیشه را درنوردید
برای شناخت این مجموعه، پیش از هر چیز باید با شخصیت صاحب‌نام آن آشنا شد؛ میرابوالقاسم فندرسکی، مشهور به میرفندرسکی، از فیلسوفان، حکیمان و عارفان برجسته قرن یازدهم هجری قمری و از چهره‌های اثرگذار مکتب فلسفی اصفهان در عصر صفوی است. میرفندرسکی در حدود سال 970 هجری قمری متولد شد و در سال 1050 هجری قمری در اصفهان درگذشت.
او هم‌عصر شخصیت‌هایی همچون شیخ بهایی و میرداماد بود و در فضایی که اصفهان به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و فلسفی جهان اسلام تبدیل شده بود، به تدریس، پژوهش و تأمل در مباحث حکمی و عرفانی پرداخت. او از محضر استادانی چون علامه چلبی‌بیگ تبریزی بهره برد و در علوم مختلف، از فلسفه و منطق گرفته تا ریاضیات و کیمیا، دانش و مهارت داشت. یکی از ویژگی‌های برجسته زندگی علمی میرفندرسکی، سفرهای متعدد او به هندوستان بود؛ سفرهایی که زمینه آشنایی بیشترش با اندیشه‌ها، فلسفه و سنت‌های فکری هند را فراهم کرد.
میرفندرسکی از معدود حکمای ایرانی روزگار خود بود که به شناخت و بررسی نظام‌های فکری خارج از سنت فلسفی رایج توجه نشان داد. علاقه او به فلسفه هند و مشارکت در مطالعه و بررسی متون فلسفی این سرزمین، نشان‌دهنده روحیه جست‌وجوگر و نگاه فراتر از مرزهای جغرافیایی و فرهنگی اوست.
از آثار شناخته‌شده او می‌توان به رساله‌های حکمی و فلسفی و قصیده مشهور «یائیه» اشاره کرد؛ قصیده‌ای که با مطلع «چرخ با این اختران نغز و خوش زیباستی، صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی» آغاز می‌شود و بازتابی از نگاه فلسفی و عرفانی او به جهان هستی است. اهمیت میرفندرسکی تنها در آثار مکتوبش خلاصه نمی‌شود؛ او در شمار استادانی قرار داشت که در شکل‌گیری و تداوم جریان فلسفی اصفهان نقش داشتند و شاگردانی از محضر او بهره بردند که بعدها در حوزه حکمت و فلسفه به چهره‌هایی شناخته‌شده تبدیل شدند. از این منظر، آرامگاه او در تخت فولاد صرفاً محل دفن یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه یادمانی از دوره‌ای درخشان از حیات علمی اصفهان به شمار می‌رود.
معماری صفوی؛ مدرسه‌ای در دل یک آرامگاه
یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه تکیه میرفندرسکی، ساختار معماری و پیشینه تاریخی آن است. این مجموعه از آثار ارزشمند دوره صفویه محسوب می‌شود و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که شکل‌گیری آن احتمالاً به سال‌هایی پیش از درگذشت میرفندرسکی بازمی‌گردد. میرزا حسین‌خان تحویلدار اصفهانی در توصیف این مکان، از آن به‌عنوان مدرسه‌ای عالی یاد کرده که صحن، حجره‌های متعدد و محل زندگی میرفندرسکی را در بر می‌گرفته است. همین توصیف نشان می‌دهد که این مجموعه در گذشته صرفاً کارکرد آرامگاهی نداشته و احتمالاً فضایی برای زندگی، آموزش و فعالیت‌های علمی و معنوی نیز بوده است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره معماری بنا، تکیه میرفندرسکی ساختاری چهارایوانی دارد و 26 حجره در اضلاع و بخش‌های مختلف آن جای گرفته است. صحن، ایوان‌ها، حجره‌ها و سردر از اجزای اصلی این مجموعه هستند؛ عناصری که در کنار یکدیگر، تصویری از معماری آرامگاهی و آموزشی دوره صفوی را به نمایش می‌گذارند. در بررسی تاریخ ساخت این مجموعه، کتیبه‌ای منسوب به میرعماد حسنی، خوشنویس نامدار عصر صفوی، اهمیت ویژه‌ای دارد. این کتیبه که ایوان غربی مجموعه را مزین کرده است، از نظر پژوهشگران یکی از شواهد مهم برای بررسی قدمت بنا محسوب می‌شود.
زهرا حبیبی، مجری طرح مستندنگاری و پژوهش در کتیبه‌ها و سنگ‌مزارهای این آرامگاه، با اشاره به ارادت میرعماد به میرفندرسکی، احتمال داده است که اگر کتیبه موجود، اثر اصیل میرعماد باشد و بعدها از روی نمونه دیگری بازنویسی نشده باشد، بتوان تاریخ شکل‌گیری مجموعه را به دوره شاه عباس اول و پیش از سال 1024 هجری قمری نسبت داد.
البته این تاریخ‌گذاری بر پایه شواهد تاریخی و انتساب کتیبه مطرح شده و باید آن را یک استنباط پژوهشی دانست، نه تاریخ قطعی احداث تمام بخش‌های کنونی مجموعه؛ چراکه بخش‌هایی از این بنا در دوره‌های بعد نیز تغییر یافته یا تکمیل شده‌اند.
سنگ‌مزار مرمرین؛ شاخص‌ترین یادگار آرامگاه
در میان عناصر معماری و تاریخی تکیه میرفندرسکی، سنگ‌مزار خود حکیم از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ سنگی بزرگ و مرمرین که در فضای باز و در بخش غربی صحن مجموعه قرار گرفته و از شاخص‌ترین آثار سنگ‌تراشی و کتیبه‌نگاری در تخت فولاد به شمار می‌رود. این سنگ‌مزار از نظر ابعاد و ویژگی‌های هنری، اثری کم‌نظیر است و در گزارش‌های مجموعه تخت فولاد از آن به‌عنوان بزرگ‌ترین سنگ قبر این مزارستان تاریخی یاد شده است. ساختار سکومانند و مرمرین آن، در کنار کتیبه متعلق به دوره صفوی، جلوه‌ای متفاوت به فضای آرامگاه بخشیده است.
سنگ‌مزار میرفندرسکی در طول قرن‌ها در معرض عوامل طبیعی قرار داشته است. قرارگیری در فضای باز، نفوذ رطوبت از بخش‌های زیرین و هوازدگی، به‌تدریج آسیب‌هایی به این اثر وارد کرده بود و ضرورت حفاظت تخصصی از آن را دوچندان می‌کرد. در همین راستا، عملیات مرمت آرامگاه و سنگ‌مزار حکیم میرفندرسکی در سال 1401 آغاز شد و پس از سه ماه به پایان رسید. این عملیات با اعتباری بالغ بر 200 میلیون تومان و با همکاری سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان و تحت نظارت کارشناسان میراث فرهنگی انجام شد.
مقاوم‌سازی و زیرسازی آرامگاه، ایجاد مسیرهای مناسب برای جریان هوا و دفع رطوبت و مرمت سنگ‌مزار از جمله اقداماتی بود که در این پروژه مورد توجه قرار گرفت. اهمیت این عملیات از آن جهت است که در بناهای تاریخی، مرمت تنها به بازگرداندن ظاهر اولیه محدود نمی‌شود، بلکه جلوگیری از تداوم عوامل تخریب و تضمین ماندگاری اثر برای نسل‌های آینده نیز بخشی از مسئولیت حفاظت به شمار می‌رود.
آرامگاه مشاهیر؛ از بزرگان بختیاری تا چهره‌های فرهنگ و هنر
یکی از وجوه کمتر شناخته‌شده اما بسیار ارزشمند تکیه میرفندرسکی، حضور آرامگاه شماری از شخصیت‌های برجسته تاریخی، فرهنگی، ادبی و سیاسی در این مجموعه است. همین ویژگی باعث شده است که تکیه میرفندرسکی فراتر از یک آرامگاه شخصی، به مکانی برای بازخوانی بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی اصفهان تبدیل شود. در میان نام‌های مدفون در این مجموعه، شخصیت‌هایی از خاندان و بزرگان ایل بختیاری، شاعران، خوشنویسان و هنرمندان دیده می‌شوند. بی‌بی مریم بختیاری، از زنان نامدار تاریخ معاصر ایران و از چهره‌های اثرگذار در جریان مشروطه، سردار اسعد بختیاری و نجفقلی‌خان صمصام‌السلطنه از جمله شخصیت‌هایی هستند که نامشان با این مجموعه پیوند خورده است.
حضور این شخصیت‌ها در کنار آرامگاه حکیمی از عصر صفوی، به تکیه میرفندرسکی هویتی چندوجهی بخشیده است؛ مکانی که در آن می‌توان ردپای جریان‌های فکری، تحولات سیاسی و اجتماعی و بخشی از تاریخ خاندان‌های تأثیرگذار ایران را مشاهده کرد.
از دیگر چهره‌های فرهنگی مدفون در این محدوده می‌توان به داراب افسر بختیاری، شاعر نام‌آشنای بختیاری، و عبدالحسین سپنتا، از پیشگامان سینمای ایران و سازنده نخستین فیلم ناطق ایرانی، اشاره کرد. همچنین نام محمدحسین متخلص به عنقا و ملقب به ملک‌الشعرا در شمار مشاهیر این مجموعه قرار دارد. کنار هم قرار گرفتن چنین شخصیت‌هایی، نشان می‌دهد که تخت فولاد تنها محل آرام گرفتن عالمان و عارفان نبوده، بلکه در طول تاریخ به آرامگاه و یادمان شخصیت‌هایی از حوزه‌های گوناگون تبدیل شده است.
البته باید میان تکیه میرفندرسکی و بخش‌های مجاور آن تمایز قائل شد؛ تکیه بختیاری‌ها و تکیه صمصام در مجاورت این مجموعه قرار دارند و بخشی از ظرفیت تاریخی و آرامگاهی این محدوده را شکل می‌دهند.
ارزش تاریخی تکیه میرفندرسکی تنها به آثار معماری و شخصیت‌های شناخته‌شده مدفون در آن محدود نمی‌شود. بررسی‌های پژوهشی انجام‌شده درباره این مجموعه نشان می‌دهد که هنوز بخش‌هایی از تاریخ آن نیازمند شناسایی، مستندنگاری و معرفی بیشتر است.
در همین زمینه، گروه پژوهشی متون دوران اسلامی پژوهشکده زبان‌شناسی، کتیبه‌ها و متون پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، طرحی را با موضوع مستندنگاری کتیبه آرامگاه میرفندرسکی و سنگ‌مزار مشاهیر مدفون در این مجموعه اجرا کرده است.
زهرا حبیبی، مجری این طرح، اعلام کرده است که در مطالعات کتابخانه‌ای، نام 40 تن از مشاهیر مدفون در این آرامگاه شناسایی شده است؛ اما در بررسی‌های میدانی تنها مزار و سنگ‌مزار 24 نفر از آنان قابل شناسایی و مستندنگاری بوده است.
به گفته او، مزار و سنگ‌مزار 16 تن از این شخصیت‌ها در گذر زمان و در پی مرمت‌های غیراصولی از میان رفته است؛ موضوعی که بار دیگر اهمیت مستندسازی و حفاظت اصولی از آثار تاریخی را آشکار می‌کند.
در این پژوهش، سه کتیبه موجود در آرامگاه و سنگ‌مزارهای 24 شخصیت تاریخی مورد بررسی قرار گرفته و اطلاعات مربوط به موقعیت، تاریخچه، معماری، زندگی مشاهیر مدفون، متن کتیبه‌ها و ویژگی‌های سنگ‌مزارها ثبت شده است.
این پژوهش از آن جهت اهمیت دارد که سنگ‌مزارها تنها قطعاتی از سنگ با نوشته‌هایی تاریخی نیستند؛ بلکه هرکدام سندی از هویت، جایگاه اجتماعی، باورها، هنر و شیوه زندگی مردمان دوره‌های گذشته به شمار می‌روند. گاه یک کتیبه کوتاه می‌تواند اطلاعاتی درباره نام، لقب، تاریخ زندگی، جایگاه علمی یا اجتماعی و حتی ذوق ادبی یک شخصیت در اختیار پژوهشگران قرار دهد. از این رو، مستندنگاری این آثار می‌تواند زمینه‌ای برای بازسازی بخش‌هایی از تاریخ اجتماعی اصفهان فراهم کند که در منابع مکتوب کمتر به آنها پرداخته شده است.
کتیبه میرعماد و هنر خوشنویسی در تکیه میرفندرسکی
در میان آثار هنری این مجموعه، کتیبه منسوب به میرعماد حسنی از اهمیت خاصی برخوردار است. میرعماد از بزرگ‌ترین خوشنویسان تاریخ ایران و از چهره‌های برجسته هنر خوشنویسی در دوره صفوی بود که نام او با شکوفایی خط نستعلیق در این دوره گره خورده است. انتساب کتیبه ایوان غربی تکیه میرفندرسکی به این خوشنویس نامدار، بر ارزش هنری و تاریخی بنا افزوده است.
این اثر علاوه بر زیبایی بصری، نشانه‌ای از پیوند میان اهل حکمت و هنر در اصفهان عصر صفوی محسوب می‌شود. در کنار این کتیبه، وجود ارسی با شیشه‌های رنگی، اتاق‌ها و ایوان‌های تاریخی و آثار حجاری روی سنگ‌های مزار، جلوه‌ای هنری به مجموعه بخشیده است. این عناصر در کنار هم نشان می‌دهند که در معماری آرامگاهی گذشته، توجه به زیبایی، تناسب و هنرهای وابسته به معماری جایگاهی ویژه داشته است.
در فضای تکیه همچنین درخت کاجی که در معرفی مجموعه به‌عنوان درختی حدود 400 ساله از آن یاد شده، یکی دیگر از نشانه‌های پیوند این مکان با تاریخ طولانی تخت فولاد است؛ درختی که گذر نسل‌های مختلف را در کنار بنا به تصویر می‌کشد و به فضای آرامگاه حال‌وهوایی متفاوت می‌دهد.
تکیه میر؛ حلقه اتصال گذشته و آینده فرهنگی اصفهان
امروز اهمیت تکیه میرفندرسکی تنها در حفظ یک بنای تاریخی یا نگهداری از سنگ‌مزار یک فیلسوف خلاصه نمی‌شود. این مجموعه بخشی از هویت تاریخی تخت فولاد و یکی از ظرفیت‌های ارزشمند اصفهان برای توسعه گردشگری فرهنگی و تاریخی است. در نزدیکی این تکیه، مجموعه آموزشی و پژوهشی خانه حکمت نیز با هدف احیای میراث مکتب اصفهان فعالیت خود را آغاز کرده است.
افتتاح این مجموعه در سال 1396 با همکاری شماری از استادان دانشگاه اصفهان و حمایت شهرداری اصفهان، گامی در جهت پیوند دوباره میراث فلسفی این شهر با فعالیت‌های علمی و پژوهشی معاصر به شمار می‌رود. چنین ظرفیتی می‌تواند زمینه‌ای برای معرفی اندیشه‌های میرفندرسکی، میرداماد، شیخ بهایی و دیگر بزرگان مکتب اصفهان به نسل جدید فراهم کند؛ نسلی که شاید در مواجهه روزمره با آثار تاریخی شهر، کمتر فرصت آشنایی با عمق علمی و فرهنگی شخصیت‌هایی را پیدا می‌کند که نامشان در تاریخ این سرزمین ماندگار شده است.
تکیه میرفندرسکی همچنین از ظرفیت مناسبی برای تعریف برنامه‌های گردشگری موضوع‌محور برخوردار است؛ برنامه‌هایی که در آنها معماری صفوی، فلسفه و حکمت، تاریخ بختیاری، خوشنویسی و هنر سنگ‌تراشی در قالب یک مسیر فرهنگی به بازدیدکنندگان معرفی شود. در چنین نگاهی، گردشگر تنها برای دیدن یک آرامگاه وارد تخت فولاد نمی‌شود، بلکه با روایت زندگی یک فیلسوف، تاریخ یک مکتب علمی، هنر خوشنویسی یک استاد نامدار و سرگذشت شخصیت‌هایی آشنا می‌شود که هرکدام بخشی از تاریخ ایران را رقم زده‌اند.
از سوی دیگر، حفاظت از چنین مجموعه‌ای نیازمند توجه مستمر به مرمت اصولی، پایش وضعیت کتیبه‌ها و سنگ‌مزارها، جلوگیری از فرسایش آثار و معرفی دقیق اطلاعات تاریخی است. تجربه از بین رفتن بخشی از سنگ‌مزار مشاهیر این تکیه نشان می‌دهد که بی‌توجهی به مستندنگاری و نگهداری اصولی می‌تواند بخشی از حافظه تاریخی شهر را برای همیشه از میان ببرد.
تکیه میرفندرسکی را باید فراتر از یک بنای آرامگاهی دید؛ اینجا بخشی از تاریخ زنده اصفهان است که در آن حکمت و عرفان، معماری و خوشنویسی، تاریخ سیاسی و فرهنگ اجتماعی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. آرامگاه حکیمی که روزگاری در جست‌وجوی حقیقت از مرزهای جغرافیایی زمان خود عبور کرد، امروز فرصتی برای بازخوانی میراثی است که اصفهان را نه‌تنها به‌عنوان شهری تاریخی، بلکه به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم اندیشه و فرهنگ ایران معرفی می‌کند.
شاید ارزش واقعی این مجموعه در همین نکته نهفته باشد؛ اینکه هر سنگ، هر کتیبه، هر حجره و هر نام حک‌شده بر مزارها، روایتی از انسان‌هایی است که روزگاری در ساختن تاریخ این سرزمین سهم داشته‌اند و اکنون پاسداری از یاد و میراث آنان بر عهده نسل امروز است.
انتهای پیام/170