دکتر موسی نجفی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در گفت‌وگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، درباره هویت ملی، تشیع، تجدد، روشنفکری، مواجهه تاریخی ایران با استعمار و نسبت حوزه علمیه با این تحولات گفت: برای فهم این مسأله، نمی‌توان تنها به چند مقطع تاریخی یا چند واقعه سیاسی بسنده کرد؛ در دوره صفویه، استقلال جدید ایران با تشیع پیوند خورد و هم‌زمان در غرب نیز تحولات بزرگی در مسیر رنسانس و شکل‌گیری دولت‌های جدید در جریان بود. تفاوت مهم ایران و غرب در همین نقطه شکل گرفت؛ در حالی که در غرب، دین به‌تدریج از عنصر اصلی وحدت سیاسی و ملی فاصله می‌گرفت، در ایران تشیع به یکی از مهم‌ترین ارکان ملت‌سازی و هویت ملی تبدیل شد.

وی با اشاره به شکست‌های ایران و عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای که پیدایش روشنفکری، فراماسونری و استعمار، مشروطه و رضاشاه را در پی داشت، افزود: در این چارچوب، استعمار یک پدیده ثابت و تک‌لایه نیست بلکه از استعمار نظامی و «کهنه» آغاز می‌شود، به استعمار سیاسی و «نو» می‌رسد و سپس در قالب استعمار فرهنگی، ذهنی (فرانو) و در نهایت جنگ ترکیبی و تمدنی ادامه پیدا می‌کند. در این میان، جایگاه علما نیز در هر دوره تغییر می‌کند؛ گاه با فتوای جهاد در برابر استعمار نظامی، گاه با حضور در مشروطه و مواجهه با نظام سیاسی جدید و گاه با ایستادگی در برابر تجدد ایدئولوژیک و پروژه‌های تغییر هویت فرهنگی.

سرنوشت رنسانس ایران و رنسانس اروپا

استاد دانشگاه با اشاره به شکل‌گیری حوزه علمیه قم، نهضت نفت، ظهور امام خمینی و انقلاب اسلامی تصریح کرد: پس از انقلاب، مسأله روحانیت، دیگر صرفاً مسأله حفظ یک نهاد دینی نیست؛ بلکه با یک مأموریت تمدنی مواجه است. اگر بخواهیم چشم‌انداز تاریخی قضیه را ببینیم، شروع استقلال جدید ایران با مذهب تشیع از 907 قمری یعنی 550 سال پیش است که این دوره در تاریخ غرب، حدود 50 سال بعد از رنسانس اروپا است؛ پس می‌توانیم با تسامح بگوییم رنسانس در ایران با رنسانس در اروپا تقریباً هم‌زمان شروع شده است. بعد هم انقلاب فرانسه که مصادف است با دوره آقامحمدخان قاجار و آغاز دوره قاجاریه در ایران.

نجفی ادامه داد: دوره صفویه ما و دوره رنسانس، هر دو مجموعه‌ای از رشد را داشتند (ایران رشد می‌کند و به یک هویت ملی و وضعیت اقتدار جدید می‌رسد)؛ ولی یک تفاوت عمده بین این دو وجود داشت؛ غربی‌ها قبل از آن در قرون وسطی بودند و مذهب یکپارچه‌ای (مسیحیت و کاتولیک) داشتند و بعد از رنسانس، مذهب دیگر ملاک وحدت آن‌ها نبود و به سمت ناسیونالیسم رفتند (زبان و نژاد باعث وحدت ملی شد)؛ در همین دوره، یک تحول مذهبی هم رخ داد و پروتستان‌ها اقتدار و یکپارچگی کلیسای کاتولیک را از بین بردند؛ این در حالی بود که در ایران، عامل دین در دوره صفویه باعث وحدت ملی شد؛ ایران در وضعیتی به دوره صفویه رسید که یک تشتت مذهبی وجود داشت و قبل از صفویه، شیعیان صوفیه، سنی‌ها و جریان‌های مختلف وجود داشتند.

وی خاطرنشان کرد: پس با اینکه هر دو پیشرفت کردند اما شروع کاملاً متفاوت بود؛ در یک طرف، عامل پیشرفت، دین و در طرف دیگر، عامل پیشرفت، ناسیونالیسم بود؛ از این رو در ملی‌گرایی غربی‌ها دین نقش پررنگی ندارد؛ برخلاف ایران که در ملی‌گرایی ایرانی‌ها بعد از صفویه، تشیع حرف اول را می‌زند. برای همین است که در این انقلاب، تشیع و ایران به هم وابسته‌اند و هرکدام از این‌ها تضعیف شود، دیگری هم تضعیف می‌شود. همین حرف‌هایی که رئیس‌جمهور احمق آمریکا می‌زند که «اگر به تشیع در عالم ضربه بزنید، ایران تضعیف می‌شود؛ اگر ایران تضعیف شود، تشیع هم تضعیف می‌شود».

صفویه چه چیزی را در ایران تغییر داد؟

استاد علوم سیاسی در پاسخ این پرسش که آیا می‌توان گفت صفویه علاوه بر دولت‌سازی، نوعی «ملت‌سازی» نیز انجام داد؟ اظهار کرد: در صفویه ملت‌سازی شد؛ ملت جدید و کشور و نظام حکومتی درست شد؛ در انقلاب اسلامی، مردم همان مردم قبلی بودند و فقط نظام عوض شد اما در صفویه، ملت‌سازی هم صورت گرفت؛ غیر از دولت‌سازی، یک کشور جدید بر بقایای ایران قدیم شکل گرفت. این ملت جدید، طی دویست سال صفویه با این فرهنگ و آداب جلو رفت، در قاجاریه هم امتداد پیدا کرد؛ این هویتی که از نزدیک شش قرن قبل شروع شد، هنوز هم هست. هنوز هم تشیع، محور مرکزی هویت ملی ما است؛ زبان فارسی، جغرافیا و تاریخ مشترک، مؤلفه‌های هویت هستند ولی به قدرت تشیع نمی‌رسند و بعد از آن قرار می‌گیرند؛ حتی علوم قرن ششم و هفتم و زبان فارسی نیز خودشان حامل قدرت تشیع و اسلام هستند.

افول قدرت ایران با تضعیف پیوند میان هویت ایرانی و تشیع / ترکمانچای و تولد روشنفکری جدید

به گفته نجفی، در دوره قاجار، غربی‌ها بعد از انقلاب فرانسه به قدرت اصلی خودشان رسیدند ولی برای ایران این‌گونه نبود زیرا از آن قدرت شاه اسماعیل و صفویه و شاه عباس، به قاجار منتقل شد که یکی از ایلات قزلباش بود و قدرت صفویه را نداشت. به‌تبع آن، نقش دین در قاجاریه هم نقش اصلی سابق را نداشت بنابراین عامل دیگری به نام شروع استعمار، باعث تضعیف قاجاریه شد؛ بعد از تضعیف ایران در ترکمانچای، یک مقدار از هویت و استقلال ایران ترک برداشت (البته قبل از این استعمار پرتغال و اسپانیا بود اما در دوره صفویه نمی‌توانست به ما آسیب بزند، چون نظام مدنی ایران، نظام قدرتمندی بود) و از اینجا به بعد یک جریان جدید به نام روشنفکری را شاهد هستیم که در بدترین شرایط تاریخ ایران متولد شد بنابراین طبیعی است که نگاهش به بیرون از ایران، یک نگاه پایین به بالا باشد و همیشه در خودش یک عقده کهتری و پایین‌تری ببیند؛ عده‌ای هم از این طیف وارد فراماسونری شدند.

رسالت علمای ایران سنگین‌تر از سایر بلاد اسلام

وی با بیان اینکه بعد از تضعیف عثمانی و تقسیم کشورهای عربی زیرمجموعه‌اش بین فرانسه و انگلیس، استعمار، اقلیت‌های مذهبی و پروژه‌هایی مثل بهائیت، بابیت، ازلیه ایجاد کرد؛ چون نمی‌توانست اقوام ایرانی را علیه هم تحریک کند (ایرانی‌ها به مرتبه‌ای از شعور رسیده بودند که ملیت را پذیرفته بودند مثل قصه عرب‌ها و ترک‌ها نبود که بگویند ما عربیم یا ترکیم) درباره نقش پیوند بنیادین ایران و تشیع برای فهم تاریخ ایران پس از صفویه توضیح داد: من همیشه می‌گویم پیوند ایران و تشیع در دوره صفویه، ازدواج دو حلال بود که به هم رسید و مولود این ازدواج حلال، یک ایران قدرتمند شد؛ هرگاه یکی از این دو، تضعیف شده، این مولود هم تضعیف شده است. اینجا نقش علما مهم می‌شود؛ علما غیر از اینکه علمای دینی‌اند، علمای ملی هم هستند. علمای ایران وظیفه‌ای فراتر از علمای عراق یا علمای شیعه لبنان دارند. این مهم است و طبیعتاً نسبت به سرنوشت ایران و دولت ایران اصلاً بی‌تفاوت نیستند، معمولاً دخالت می‌کنند و نظر می‌دهند و حواسشان به استقلال ایران هست.

علما و مواجهه با استعمار؛ از جهاد تا دفاع از هویت

عضو سابق هیأت علمی دانشگاه تهران در پاسخ این پرسش که آیا می‌توان گفت کارکرد روحانیت در مواجهه با استعمار متناسب با تغییر شکل استعمار تغییر کرده است؟، گفت: بله بعد از دوره 80 ساله ترکمانچای تا مشروطه، قصه از استعمار کهنه، به سمت استعمار نو می‌رود و ایران اولین کشوری است که دارای نظام مشروطه می‌شود و نظام سیاسی‌اش تغییر می‌کند. اینجا باز علما صف اول جنبش هستند. در مشروطیت، بحث‌های مرحوم نائینی، شیخ فضل‌الله، آخوند خراسانی و…، همین پروسه استعمار نو است. تفسیر غلطی که از استعمار کهنه و نو وجود دارد، این است که فکر می‌کنند هر کدام که رفت، دیگر رفته و بعدی آمده است! در حالی که این‌طور نیست و بعدی به قبلی اضافه شده است (استعمار ترکیبی)؛ حمله امروز آمریکا به ما، استعمار کهنه است اما در کنار حمله نظامی به جسم ما (استعمار کهنه)، به ذهن هم حمله می‌کند و از هر وسیله‌ای که بتواند استفاده می‌کند. منتها هزینه استعمار فرانو پایین‌تر است. در دوره پهلوی به وسیله روزنامه‌ها، فیلم‌ها و تئاتر و وسایل جدید، استعمار ذهن (استعمار نوین) تثبیت شد؛ با همین فیلم‌ها و همین داستان‌ها، تصویری از قدرت غرب ساختند که مردم در یک کشور شرقی حسرت بخورند که چرا در غرب نیستند.

چرا ایران صفوی مستعمره نشد؟ / علت تغییر نگاه ایران به غرب

نجفی با تأکید بر اینکه می‌توان تجربه صفویه را ایرانِ قدرتمند حتی در ارتباط با غرب دانست که دارای نظام مدنی است و وارد رابطه استعماری نمی‌شود، افزود: علت موفقیت ایران در صفویه این بود که قدرت داشتیم؛ پس مسأله ما هستیم؛ وقتی قدرت داشتیم، نه تنها روی ما اثر نمی‌گذارند بلکه اثر می‌پذیرند. اگر هم ارتباطی با بیگانه داشتیم، استعماری نبود (مثل ارتباطاتی که با روس‌ها یا چینی‌ها داشتیم؛ سلاح می‌گرفتیم، تجارت ابریشم می‌کردیم). ایران به حدی قوی بود که وقتی می‌رفتند اروپا، خیلی چیزها به چشمشان نمی‌آمد؛ اما عکس این در دوره قاجار اتفاق افتاد تا جایی که حتی از مشاهداتشان حیرت‌نامه می‌نوشتند!

وی درباره علت تغییر نگاه ایران به غرب، از یک رابطه برابر و گزینشگرانه، به نوعی «حیرت» و احساس عقب‌ماندگی در دوره قاجار ابراز کرد: اینجا وظیفه روحانیت مشخص می‌شود؛ در جایی که جنگ استعمار کهنه است، فتوا به جهاد می‌دهد؛ مثل جنگ‌های ایران و روس و مرحوم مجاهد. آنجایی که استعمار نو می‌آید و نظام سیاسی مشروطه مطرح می‌شود، بحث تنبیه و مسائل سیاسی و اجتماعی است. آنجایی که استعمار فرانو می‌آید، استعمار ذهنی مطرح می‌شود، راه مقابله با آن بحث‌های هویتی و فکری و فرهنگی است.

این نویسنده و پژوهشگر پیرامون نسبت روشنفکری با تضعیف روحانیت در این مرحله تصریح کرد: در دوره بعد از ترکمانچای، پدیده مدرنیسم و تجدد وارد ایران شد؛ در قاجاریه، دین و دولت تضعیف شد ولی از بین نرفت که مثل دوره پهلوی سکولار شود اما به همان میزان که تضعیف شد، سکولاریسم و روشنفکر غرب‌گرا تقویت شدند. جامعه ایران یک جامعه سنتی بود که هویت ملی شیعی داشت و مشروطه یک نظام پارلمانی و جدید از غرب بود؛ چه باید می‌کردند؟ دین این را ببلعد یا آن، این را ببلعد؟ مسأله نائینی و این‌ها همین بود.

پهلوی؛ پروژه تغییر نهاد و تغییر هویت

نجفی درباره نسبت رضاخان با نهاد روحانیت، ساختارهای سنتی جامعه و مسأله هویت ایرانی افزود: در پهلوی که سیاست استعماری غلبه کرد، بقایای نظام قاجار که بقایای صفویه و قزلباش بود، از بین رفت. طبیعتاً نهاد روحانیت که در دوره صفویه بسط پیدا کرده بود و تشیع در قوه قضاییه، در موقوفات و در کارهای زندگی مردم حضور داشت، دیگر با حضور رضاخان امکان تداوم نداشت و تضعیف شد؛ حتی دادگستری هم عرفی شد. خیلی سعی کردند هویت را هم عوض کنند غافل از اینکه هویت چیزی نیست که با کشف حجاب و این چیزها از بین برود؛ چون مذهب جایگزین ندارد.

بهائیت، روشنفکری و فراماسونری؛ سه ضلع یک مواجهه

وی در تبیین نسبت جریان‌هایی مانند بهائیت، بابیت، روشنفکری و فراماسونری با تحولات هویتی ایران گفت: یکی از ویژگی‌های مقابله علما در دوره قاجار، مقابله با شورش‌های بهایی بود. ارتباطی که متأسفانه بین برخی روشنفکران و بهائیت وجود داشت هم خیلی عجیب است؛ این‌ها با هم ارتباطاتی دارند یک جاهایی هم به هم خیلی نزدیک و یکی می‌شوند؛ ممکن است یک نفر هم روشنفکر باشد، هم بهایی باشد، هم فراماسون. سه ضلع بهائیت، روشنفکری و فراماسونری در پهلوی شدت پیدا کرد.

علمای ایران در مقابل کدام تجدد مقاومت کردند؟

عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تجدد ایرانی را به سه قسمت تجدد ابزاری، تجدد ایدئولوژیک و تجدد سیاسی تقسیم‌بندی کرد و گفت: از اول که تجدد آمد در ایران، ابزاری آمد اما این‌طور نبود که اروپایی‌ها چیزی بیاورند و جامعه ایران به‌کلی در برابرش مقاومت کند، بنابراین اینکه گفته می‌شود روحانیت و مذهبیون در مقابل ابزار جدید مقاومت کردند، دروغ است. اما وهابیت، خشن بودند و با چیزهای جدید مخالفت می‌کردند تا جایی که در عربستان چند بار مجبور شدند آخوندهای وهابی را بکشند. در تجدد سیاسی نیز، در دوره مشروطه که جمهوریت مطرح شد، به نظر من این را هم علما پذیرفتند؛ نشانه‌اش هم غلبه مشروطه و غلبه جمهوری اسلامی است؛ هر چند اقلیتی هم مخالف بودند. اما تجدد ایدئولوژیک مثل شرب خمر و کشف حجاب اصلاً پذیرفته نشد و علما خیلی جدی مقاومت کردند.

از بیداری نظامی تا بیداری سیاسی و فرهنگی

نجفی با بیان اینکه بیداری اسلامی نیز همچون استعمار سیر تغییراتی داشت؛ ابتدا نظامی بود (در مقابل روس‌ها)، بعد سیاسی شد (در مقابل مشروطه) و در نهایت هم فرهنگی، اظهار کرد: دلیل آن این است که ایران موجود زنده است و یک هویت شیعی قدرتمند دارد که در مقابل هرنوع استعمار واکنش نشان داد؛ در مقابل استعمار نظامی (جنگ‌های ایران و روس)، فتوای علما را داریم، در استعمار سیاسی، بیداری سیاسی مشروطه یا مثلاً مشروطه مشروعه را داریم و در دوران رضاخان که استعمار فرهنگی (فرانو) بود، مقاومت جدی مردم و علما. تأسیس حوزه علمیه قم دقیقاً با ظهور رضاخان هم‌زمان شد و با توجه به هجمه فرهنگی موجود، آیت‌الله حائری در سال 1300، کارکرد حوزه را کارکرد فرهنگی تعریف کرد تا سیاسی.

از شکست نهضت نفت تا انقلاب اسلامی

وی در توضیح چگونگی تعامل دو روند معارض (حوزه و نیروهای مذهبی و ساختارهای مدرن، دانشگاه، رسانه و فرهنگ سکولار) در سال‌های پس از نهضت ملی نفت که سرانجام به انقلاب اسلامی ختم شد، تصریح کرد: سال 1341 وقتی نهضت نفت کامل شکست می‌خورد، امام خمینی که فرزند حوزه است، ظهور می‌کند؛ منتها اینجا دیگر غلبه غرب صرفاً فرهنگی نیست بلکه تمدنی می‌شود؛ یعنی غرب با همه ویژگی‌هایش وارد می‌شود بنابراین نیاز است که یک حرکت اجتماعی فراگیر انجام شود که نهایتاً به انقلاب اسلامی می‌رسد؛ امام 10، 15 سال زحمت می‌کشد و زمینه‌چینی می‌کند. انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی با ابعاد تمدنی غرب درگیر می‌شود. اینجا دیگر مسأله فقط فرهنگ، سیاست یا اقتصاد نیست؛ یک استعمار تمدنی است.

ضرورت بازتعریف کارکرد روحانیت متناسب با انقلاب اسلامی

استاد دانشگاه در پاسخ این سوال که آیا روحانیت همچنان باید با همان الگوی سنتی عمل کند یا انقلاب اسلامی کارکرد تازه‌ای برای آن ایجاد کرده است؟ گفت: روحانیت آن نقش سنتی‌ را که از دوره صفویه داشت، دارد؛ مرحوم محقق کرکی که آمد ایران، فرهنگ صفویه را پایه‌گذاری کرد ولی این باید تبدیل به فقه می‌شد. اینجا نهاد صدر و شیخ‌الاسلام، ملاباشی و امام جمعه و این‌ها درست شد؛ همه از روحانیت. کارکرد روحانیت صفویه دقیقاً معلوم بود که چه شخصیت‌هایی دارد؛ دوره قاجار هم همین‌طور. شبحی از صفویه و روحانیت وجود داشت؛ اما با تفکیک دین و سیاست در دوره پهلوی، روحانیت به گوشه رینگ رفت. اوضاع ضد سیاست و فرهنگ غرب غالب شد.

نجفی یادآور شد: اما بعد از انقلاب اسلامی، مسأله فرق کرد؛ انقلاب بزرگی مقابل تمدن مدعی غرب که پیشتاز آن خود حوزه و روحانیت بود؛ به این ترتیب هویت کشور به جمهوری اسلامی گره خورد. از این رو هرچه نظام مدنی در ایران نیرومندتر شود، انقلاب نیرومندتر و ایران نیرومندتر می‌شود. این مهم می‌طلبد که جنبش رسیدن به تمدن مطرح شود؛ جنبش نرم‌افزاری، الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت، اسلامی کردن علوم، اسلامی کردن علوم انسانی، بومی کردن علوم انسانی و…، همه فکر و ایده می‌خواهد؛ چه از دانشگاه و چه از حوزه. اقتضای این شرایط این است که روحانیت دوباره کارکردش را با انقلاب تعریف کند.

خبرنگار: زهرا شریعتی

انتهای پیام/