خبرگزاری تسنیم، یادداشت؛ مجتبی لشکربلوکی، مدرس دانشگاه| حضرت فاطمه زهرا(س) تنها شخصیتی متعلق به تاریخ اسلام نیست؛ سیره و آموزه‌های ایشان مجموعه‌ای از درس‌های عمیق اخلاقی، تربیتی و اجتماعی است که فراتر از زمان و مکان، می‌تواند چراغ راه زندگی انسان باشد. شناخت جایگاه آن حضرت، زمانی به معرفتی اثرگذار تبدیل می‌شود که در رفتار فردی، روابط اجتماعی و سبک زندگی انسان تجلی یابد.

نام مبارک فاطمه در روایات اسلامی با رهایی و دوری از آتش دوزخ پیوند خورده است؛ چنان‌که در تبیین این نام آمده است که پیروان آن حضرت به واسطه ایشان از آتش جدا و برکنار می‌شوند. همچنین «زهرا» به معنای درخشنده و نورانی است. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که هنگامی که حضرت فاطمه(س) در محراب عبادت می‌ایستاد، نور ایشان برای اهل آسمان می‌درخشید؛ همان‌گونه که ستارگان برای اهل زمین نورافشانی می‌کنند.

اما عظمت حضرت زهرا(س) را نباید صرفاً در فضائل فردی و معنوی ایشان خلاصه کرد. آن حضرت الگویی جامع برای زنان و مردان هستند؛ الگویی که نه زن را به نقش و جایگاهی محدود در خانه تقلیل می‌دهد و نه شخصیت او را در نگاه ابزاری و مصرف‌گرایانه به انسان تعریف می‌کند. سیره فاطمی، تصویری از انسانی مؤمن، آگاه، مسئولیت‌پذیر و برخوردار از کرامت ارائه می‌دهد که در عین توجه به خانواده و تربیت نسل، نسبت به جامعه و سرنوشت انسان‌ها نیز بی‌تفاوت نیست.

یکی از میراث‌های ارزشمند آن حضرت، مصحف فاطمه(س) است؛ مجموعه‌ای که بر اساس روایات شیعه، پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، به واسطه ارتباط فرشته الهی با حضرت فاطمه(س) فراهم شد و امیرالمؤمنین علی(ع) آن را نگاشت. این اثر در روایات، از میراث علمی و معنوی اهل‌بیت(ع) معرفی شده است.

در میان میراث‌های عبادی و تربیتی حضرت زهرا(س)، تسبیحات فاطمی جایگاهی ویژه دارد؛ ذکری که پیامبر اکرم(ص) به دختر گرامی خود آموزش داد و امروز نیز میلیون‌ها مسلمان پس از نمازهای واجب بر آن مداومت می‌کنند. با این حال، اهمیت این ذکر تنها در تکرار الفاظ آن نیست؛ بلکه در معارف اخلاقی و تربیتی نهفته است که می‌تواند مسیر زندگی انسان را اصلاح کند.

در روایتی از امام صادق(ع)، سه خصلت حرص، خودبینی و حسد از ریشه‌های کفر معرفی شده‌اند. در تبیین این سه آفت، به داستان حضرت آدم(ع) و وسوسه خوردن از درخت ممنوعه، سرپیچی ابلیس از فرمان سجده و حسادت یکی از فرزندان آدم به برادرش اشاره شده است؛ سه واقعه‌ای که هر یک از پیامدهای ویرانگر ضعف‌های اخلاقی در وجود انسان پرده برمی‌دارد.

تسبیحات حضرت زهرا(س) را می‌توان از منظر تربیتی، تمرینی برای مقابله با همین آسیب‌های اخلاقی دانست؛ چراکه هر یک از سه ذکر آن، انسان را به حقیقتی بنیادین متوجه می‌کند.

الله‌اکبر؛ مقابله با خودبزرگ‌بینی

نخستین ذکر، «الله‌اکبر» است؛ اقراری به اینکه خداوند از هر چیزی بزرگ‌تر و برتر است. انسانی که عظمت الهی را به درستی درک می‌کند، دیگر جایی برای خودبزرگ‌بینی، غرور و برتری‌جویی باقی نمی‌گذارد.

تکبیر به انسان یادآوری می‌کند که هیچ قدرت، مقام، ثروت و جایگاهی در برابر کبریایی خداوند مطلق نیست. این ذکر، تمرینی برای شکستن غرور و بازگرداندن انسان به جایگاه حقیقی خویش است.

الحمدالله؛ مقابله با حرص و ناسپاسی 

دومین ذکر، «الحمدلله» است؛ ستایش خداوندی که نعمت‌های بی‌شماری به انسان عطا کرده است. حمد حقیقی زمانی در وجود انسان شکل می‌گیرد که داشته‌های خود را ببیند و در کنار تلاش برای پیشرفت، گرفتار زیاده‌خواهی و ناسپاسی نشود.

انسانی که همواره نگاهش به داشته‌های دیگران است و نعمت‌های خود را نادیده می‌گیرد، به‌تدریج در دام حرص و نارضایتی گرفتار می‌شود. الحمدلله، تمرینی برای دیدن نعمت‌ها، تقویت قناعت و رهایی از اسارت خواسته‌های پایان‌ناپذیر است.

سبحان‌الله؛ مقابله با حسادت 

سومین ذکر، «سبحان‌الله» است؛ یعنی خداوند را از هر عیب و نقصی منزه دانستن. یکی از ریشه‌های حسادت، نارضایتی از تقسیم نعمت‌ها و برخورداری دیگران است. انسان حسود به جای آنکه برای رشد و موفقیت خود تلاش کند، از نعمت‌هایی که خداوند به دیگران عطا کرده، ناخشنود می‌شود. از این منظر، تسبیح الهی تمرینی برای اصلاح نگاه انسان به جهان، پذیرش حکمت پروردگار و پاک‌سازی دل از کینه و حسادت است.

این سه ذکر در کنار یکدیگر، منظومه‌ای تربیتی را شکل می‌دهند: تکبیر برای مهار غرور، حمد برای رهایی از حرص و ناسپاسی و تسبیح برای پاک‌سازی دل از حسادت. به بیان دیگر، تسبیحات فاطمی صرفاً مجموعه‌ای از الفاظ مقدس نیست؛ بلکه فرصتی برای بازنگری روزانه در رفتار، اندیشه و مناسبات اخلاقی انسان است.

در کنار این میراث عبادی، یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های شخصیت حضرت زهرا(س)، توجه عمیق ایشان به حقوق دیگران و تقدم منافع جمعی بر خواسته‌های فردی است. روایت مشهور «الجار ثم الدار»؛ یعنی نخست همسایه، سپس خانه، جلوه‌ای روشن از این نگرش است. بر اساس این آموزه، انسان مؤمن نباید تنها به آسایش و منافع شخصی خود بیندیشد، بلکه باید پیش از خود، مشکلات و نیازهای اطرافیان و همسایگان را نیز ببیند.

این نگاه، یکی از نیازهای جدی جامعه امروز است؛ جامعه‌ای که در آن گاهی فردگرایی، بی‌تفاوتی نسبت به مشکلات دیگران و غلبه منافع شخصی بر مسئولیت‌های اجتماعی، روابط انسانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. سیره فاطمی به ما می‌آموزد که دینداری تنها در عبادت‌های فردی خلاصه نمی‌شود، بلکه در نوع رفتار با خانواده، همسایه، نیازمند و سایر اعضای جامعه نیز معنا پیدا می‌کند.

از این منظر، میراث حضرت فاطمه زهرا(س) را نمی‌توان تنها در مناسبت‌های مذهبی و مجالس سوگواری جست‌وجو کرد. تسبیحات فاطمی زمانی در زندگی ما اثرگذار خواهد بود که الله‌اکبر، غرورمان را مهار کند؛ الحمدلله، نگاه‌مان را از زیاده‌خواهی برهاند؛ سبحان‌الله، دل‌مان را از حسادت پاک کند و «الجار ثم الدار» به معیاری برای رفتار اجتماعی ما تبدیل شود.

شهادت بانوی بزرگ اسلام، حضرت فاطمه زهرا(س)، فرصتی برای بازخوانی این میراث گران‌بها و بازگشت به سیره‌ای است که می‌تواند انسان را در مسیر بندگی، تعالی اخلاقی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی هدایت کند.

انتهای پیام/