به گزارش خبرگزاری تسنیم از ساری، هویت زن در اندیشه اسلامی را نمی‌توان تنها با یکی از نقش‌های خانوادگی، فردی یا اجتماعی توضیح داد. در بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در پانزدهم بهمن 1399، شخصیت حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) مبنای تبیین الگویی قرار می‌گیرد که در آن، مادری و همسری، بندگی خدا و حضور مسئولانه در جامعه، ابعادی مرتبط از یک هویت به شمار می‌روند. تعبیر «تجسّم عالی‌ترین مفاهیم انسانی و اسلامی در مورد زن» درباره آن حضرت، ناظر به همین جامعیت است؛ جامعیتی که برای فهم آن باید نسبت میان این ابعاد را بررسی کرد، نه آنکه هر یک را جدا از دیگری دید.

یکی از محورهای اصلی این بیانات، توجه هم‌زمان به مسئولیت‌های خانوادگی و ارزش‌ها و وظایف مشترک انسانی است. آیت‌الله خامنه‌ای با اشاره به مادری، همسری، کدبانویی و تربیت فرزند، حضرت زهرا(س) را در اوج این فضائل معرفی می‌کنند و در ادامه، از جایگاه ممتاز ایشان در بندگی خدا، عبادت، امر به معروف و مجاهدت سخن می‌گویند. همچنین در بخش دیگری از همین سخنان، بر برابری زن و مرد در ارزش‌های الهی و انسانی و اشتراک آنان در مسئولیت‌هایی مانند خدمت و امر به معروف تأکید می‌کنند.
از کنار هم قرار گرفتن این گزاره‌ها می‌توان دریافت که در این چارچوب، تکریم نقش خانوادگی زن به معنای نادیده‌گرفتن ظرفیت معنوی و اجتماعی او نیست؛ همان‌گونه که پذیرش مسئولیت اجتماعی نیز مستلزم کم‌اهمیت‌شمردن خانواده نخواهد بود. مسئله اصلی، حفظ جامعیت شخصیت زن و پرهیز از فروکاستن ارزش او به یک نقش است. این برداشت، در عبارت صریح ایشان بازتاب یافته است: «نقشه‌ی جامع هویّت زن در منطق اسلام این است؛ مادر خوب، همسر خوب، مجاهد فی‌سبیل‌الله، در عین حال کدبانو، مدیر خانه، و در عین حال عابد و بنده‌ی خدای متعال.»

در این الگو، عبادت صرفاً کنشی فردی و جدا از مناسبات انسانی نیست. روایت عبادت شبانه حضرت زهرا(س)، که در این سخنرانی از امام حسن مجتبی(ع) نقل می‌شود، این پیوند را روشن می‌کند. بر اساس این روایت، آن حضرت در شب جمعه تا صبح به عبادت می‌پرداختند و برای دیگران دعا می‌کردند. هنگامی که فرزندشان درباره دعا نکردن برای خود پرسید، پاسخ دادند: «الجار ثمّ الدار»؛ نخست همسایه، سپس خانه. منبع این روایت در ارجاعات متن رسمی سخنرانی، «علل‌الشرایع»، جلد نخست، صفحه 182 ذکر شده است.
اهمیت این روایت برای بحث هویت زن، در همراهی معنویت و دیگرخواهی است. در چنین تصویری، توجه به خداوند از توجه به انسان‌ها جدا نمی‌شود؛ بلکه دعا برای دیگران، خود جلوه‌ای از تربیت معنوی است. بنابراین، الگوبرداری از این سیره تنها به افزایش مناسک فردی محدود نمی‌ماند و می‌تواند در حساسیت نسبت به نیازها و رنج‌های دیگران نیز معنا پیدا کند.
همین نسبت در اشاره به اطعام نیازمندان و آیه «إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ» از سوره انسان دیده می‌شود. آیت‌الله خامنه‌ای با استناد به این آیه، اخلاص را درسی برای امت اسلامی، جامعه اسلامی و جمهوری اسلامی معرفی می‌کنند. در این بیان، سیره فاطمی از سطح فضیلت شخصی فراتر می‌رود و به معیاری برای ارزیابی رفتار اجتماعی تبدیل می‌شود؛ معیاری که بر خدمت به دیگران با انگیزه الهی تأکید دارد.

وجه دیگر این الگو، حضور مسئولانه در مسائل عمومی است. در بیانات پانزدهم بهمن 1399، عبادت حضرت زهرا(س) در کنار امر به معروف، مجاهدت و حضور در عرصه تعیین سرنوشت امت اسلامی قرار می‌گیرد. اشاره به خطبه‌های آن حضرت نیز نشان می‌دهد که در این قرائت، معنویت با کناره‌گیری از مسائل اساسی جامعه یکسان نیست؛ بلکه می‌تواند پشتوانه آگاهی، موضع‌گیری و دفاع از حق باشد.
نکته مهم آن است که این حضور اجتماعی، تنها از حیث شجاعت و صراحت بررسی نمی‌شود؛ شیوه سخن‌گفتن نیز بخشی از الگوست. آیت‌الله خامنه‌ای با اشاره به دو خطبه حضرت زهرا(س)، بر استحکام و متانت سخن ایشان و پرهیز از هتک و توهین تأکید می‌کنند. از این منظر، دفاع از حق و اعتراض به وضعیت نادرست، مجوز کنارگذاشتن اخلاق نیست. مسئولیت اجتماعی زمانی با این سیره تناسب دارد که محتوای روشن و مستدل را با رعایت حرمت انسان‌ها همراه سازد.
این نکته برای عرصه رسانه و ارتباطات عمومی نیز قابل توجه است: در بازخوانی الگوی فاطمی، صرفِ اعلام موضع کافی نیست؛ اعتبار سخن، اتقان استدلال و سلامت زبان نیز اهمیت دارد. چنین برداشتی بر توصیه صریح همین سخنرانی به پرهیز از سخن بدون علم، تهمت، غیبت و بدزبانی استوار است.

در این منظومه، خانواده جایگاهی اساسی دارد. آیت‌الله خامنه‌ای در همین سخنرانی، خانواده را کانون شکل‌گیری نخستین و مهم‌ترین پایه‌های تربیت روحی و فکری انسان معرفی می‌کنند و بر نقش محوری مادر در آن تأکید دارند. بنابراین، مادری و مدیریت خانه در این نگاه، فعالیت‌هایی حاشیه‌ای یا فاقد اثر اجتماعی نیستند؛ بلکه با تربیت انسان و کیفیت زندگی جمعی پیوند دارند.
بااین‌حال، برجسته‌کردن خانواده نباید به حذف دیگر ابعاد شخصیت زن بینجامد. قرارگرفتن نقش‌های خانوادگی در کنار عبادت، خدمت و مجاهدت، نشان می‌دهد که مقصود این بیانات، ترسیم شخصیتی چندبعدی است. از این رو، می‌توان خانواده، معنویت و مسئولیت اجتماعی را در این الگو، عرصه‌هایی مرتبط دانست؛ عرصه‌هایی که هر یک بخشی از ظرفیت انسانی زن را آشکار می‌کنند، بی‌آنکه ارزش او به یکی از آنها محدود شود.

تعبیر «فاطمه‌ی زهرا (سلام الله علیها) نشان داد که زن میتواند به رتبه‌ی عالی عصمت برسد» در پایان بخش مربوط به شخصیت آن حضرت، افق معنوی این الگو را روشن می‌کند. این گزاره، در چارچوب اعتقادی سخنرانی، بیانگر آن است که زن‌بودن مانعی برای دستیابی به عالی‌ترین مراتب قرب الهی نیست. در نتیجه، معیار نهایی ارزش زن را نباید صرفاً در موقعیت خانوادگی یا جایگاه اجتماعی او جست‌وجو کرد؛ نسبت او با حقیقت، فضیلت و بندگی خدا نیز در این ارزیابی بنیادی است.
بر این اساس، بازخوانی شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) در این بیانات، دعوت به عبور از نگاه‌های تک‌بعدی است. وجه متمایز این الگو، کنار هم قرارگرفتن مسئولیت خانوادگی، تعالی معنوی و کنشگری اجتماعی در یک شخصیت است. حاصل این خوانش، تصویری از زن مسلمان است که خانواده را ارج می‌نهد، نسبت به جامعه بی‌تفاوت نیست و رشد فردی و اجتماعی خود را در پیوند با اخلاق و بندگی خدا دنبال می‌کند.

منابع و مآخذ یادداشت
1. خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در ارتباط تصویری با مداحان»، به مناسبت سالروز میلاد حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، 15 بهمن 1399، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، شناسه مطلب: 47254. منبع اصلی نقل‌قول‌ها و تحلیل این یادداشت.
2. قرآن کریم، سوره انسان، آیه 9؛ سوره احزاب، آیه 35؛ مورد استناد در سخنرانی یادشده.
3. شیخ صدوق، «علل‌الشرایع»، جلد 1، صفحه 182؛ مأخذ روایت «الجار ثمّ الدار»، به نقل از ارجاعات متن رسمی سخنرانی.

 حجت‌الاسلام والمسلمین محمدصادق فاضل

انتهای پیام/