خبرگزاری تسنیم ـ نجمه صالحی*؛ در ساخت تمدن ها عناصری نظیر گسترش دانش، توسعه نهادها، پیشرفت ابزارها و شکل گیری ساختارهای سیاسی و اقتصادی نقش دارند که برآمده از نوعی نگرش به انسان، جهان و زندگی هستند. در واقع، هر تمدنی بر مجموعه ای از باورها، ارزش ها و تصورات بنیادین درباره انسان و جایگاه او در هستی استوار است. به تعبیری تحولات تاریخی را نمی توان تنها به تغییر حکومت ها، جنگ ها، مناسبات اقتصادی یا جابه جایی قدرت فروکاست؛ زیرا در پس این رخدادها، انسان هایی با اندیشه ها، اراده ها، انتخاب ها و کنش های خاص حضور دارند که در شکل گیری مسیر تاریخ مؤثرند. البته انسان در خلأ تاریخی عمل نمی کند؛ او درون ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی زندگی می کند، از میراث گذشته تأثیر می پذیرد و در عین حال، با انتخاب ها و رفتارهای خود می تواند در استمرار یا تغییر آن ساختارها نقش داشته باشد. بنابراین، نسبت میان انسان و تاریخ، نسبتی دوسویه است: انسان از جامعه و تاریخ تأثیر می پذیرد و هم زمان در ساختن آینده آن سهیم می شود. از این منظر، پرسش از چگونگی تربیت انسان، به پرسشی بنیادین در مطالعات تمدنی تبدیل می شود؛ زیرا کیفیت انسان های هر جامعه، در نهایت بر جهت حرکت تاریخی آن جامعه اثر می گذارد. تاریخ اسلام نیز نمونه روشنی از این پیوند است. ظهور اسلام آغاز تحولاتی عمیق در باورها، مناسبات اجتماعی، ساختار خانواده، معیارهای منزلت انسانی و شیوه سازمان یابی جامعه بود. این تحول، با بعثت پیامبر اکرم (ص) آغاز شد و در مدینه، در قالب جامعه ای با هویت و آرمان های دینی، صورت اجتماعی و تاریخی یافت. اما استمرار این مسیر، به انسان هایی نیاز داشت که بتوانند اصول و ارزش های بنیادین این جامعه را در شرایط متغیر تاریخی حفظ و بازتولید کنند. از همین جا مسئله تربیت اهمیت می یابد. تربیت، فرایند شکل گیری انسان هایی است که بتوانند در نسبت با خدا، خود، خانواده و جامعه، آگاهانه و مسئولانه عمل کنند. چنین انسانی را می توان «انسان تمدنی» نامید؛ انسانی که از هویت توحیدی و بنیان معنوی برخوردار است و در عین حال، نسبت به سرنوشت جامعه و مسیر تاریخ بی تفاوت نمی ماند. بر این اساس، بررسی سیره حضرت فاطمه زهرا (س) به عنوان یکی از افراد تأثیرگذار تاریخ اسلام می تواند افق روشنی برای شناخت مؤلفه های تربیت چنین انسانی فراهم آورد.

در تحلیل شخصیت حضرت فاطمه زهرا (س)، توجه به پیوند میان ساحت فردی و اجتماعی، اهمیت ویژه ای دارد. ایشان را نمی توان فقط در مقام بانویی عابد و برخوردار از فضائل معنوی یا تنها در جایگاه شخصیتی فعال در عرصه های اجتماعی و سیاسی مطالعه کرد؛ زیرا ویژگی برجسته سیره ایشان، جامعیت میان کمال باطنی و ظهور آن در عالم انسانی است. حضرت زهرا سلام الله علیها تنها از فضائل متعدد معنوی برخوردار نبودند، مراتب وجودی آن حضرت در پیوند میان مراتب معنوی و ظهور آثار آن در عرصه هایی چون خانواده، تربیت، هدایت، احتجاج و دفاع از حق تحقق می یابد. این نگاه با الگویی از سیر کمالی قابل توضیح است که حرکت انسان را تنها در مسیر دستیابی به قرب و معرفت الهی خلاصه نمی‌کند؛ بلکه بازگشت به عالم خلق و اثرگذاری بر زندگی انسان ها را نیز بخشی از مسیر کمال می داند.

نخستین لازمه تربیت انسان تمدنی، بر این اساس، توحیدمحوری و خودسازی معنوی است. انسان اثرگذار در تاریخ، پیش از هر چیز باید از مبنای فکری و اخلاقی استواری برخوردار باشد؛ زیرا کنش تاریخی بدون جهت گیری ارزشی روشن، ممکن است در خدمت قدرت طلبی، منفعت جویی یا پیروی از جریان های غالب قرار گیرد. ایمان، اخلاص، بندگی و مراقبت از نفس، به انسان امکان می دهد در شرایط دشوار و متغیر، اصول خود را حفظ کند و معیار تشخیص حق و باطل را از دست ندهد. در سیره حضرت زهرا (س)، معنویت، بنیاد و سرچشمه حضور مسئولانه در جامعه است.

لازمه دوم، توجه به خانواده به عنوان نخستین نهاد تربیت و انتقال میراث تمدنی است. از منظر جامعه شناختی و تاریخی، هیچ جامعه ای بدون سازوکار انتقال ارزش ها، باورها و هنجارهای خود از نسلی به نسل دیگر استمرار نمی یابد. خانواده یکی از مهم ترین بسترهای این انتقال است؛ جایی که نگرش به زندگی، مسئولیت پذیری، اخلاق و هویت اجتماعی در شخصیت انسان شکل می گیرد. زندگی مشترک حضرت فاطمه (س) و امیرالمؤمنین (ع) و تربیت فرزندانی چون امام حسن (ع)، امام حسین (ع)، حضرت زینب (س) و ام کلثوم (س)، نمونه ای از پیوند میان تربیت خانوادگی و استمرار یک جریان تاریخی است.

خانواده می تواند کانونی برای پرورش انسان هایی باشد که در بزنگاه های تاریخی، حامل اندیشه، آگاهی و مسئولیت هستند. در این معنا، تربیت نسل، افزون بر آماده سازی افراد برای زندگی شخصی، مشارکت در ساختن آینده جامعه و تاریخ است. لازمه سوم، معرفت تاریخی و بصیرت اجتماعی است. انسان تمدنی باید بتواند جامعه خود را بشناسد، تحولات آن را در بستر تاریخی تحلیل کند و میان اصول پایدار و شرایط متغیر تمایز بگذارد. تاریخ تنها روایت آنچه در گذشته رخ داده نیست؛ مطالعه تاریخ، امکان شناخت ریشه های تحولات، فهم پیامدهای انتخاب های جمعی و تشخیص نقاط عطف و بزنگاه های اجتماعی را فراهم می کند.

در تاریخ اسلام، رحلت پیامبر اکرم (ص) یکی از مهم ترین نقاط عطف بود؛ زیرا جامعه نوپای اسلامی با شرایطی تازه و پرسش هایی بنیادین درباره تداوم مسیر هدایت و سامان سیاسی و اجتماعی خود روبه رو شد. در چنین شرایطی، موضع گیری و احتجاج حضرت زهرا (س) را باید در بستر همین تحولات فهم کرد. خطبه فدکیه از این منظر، افزون بر ارائه یک مطالبه شخصی یا مالی، متنی برخوردار از ظرفیت اعتقادی، اجتماعی و سیاسی است که در آن، مباحث توحید، نبوت، فلسفه احکام، جایگاه امامت و وضعیت جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر (ص) مطرح می شود.

این خطبه نشان می دهد که کنش اجتماعی مؤثر، بر معرفت دینی و فهم موقعیت تاریخی استوار است. لازمه چهارم، مسئولیت پذیری تاریخی و شجاعت در دفاع از حقیقت است. در نگاه فلسفه تاریخی، انسان تنها تماشاگر رخدادها نیست؛ انتخاب و سکوت او نیز می تواند در مسیر تحولات اجتماعی اثرگذار باشد. ازاین رو، تربیت دینی نباید به پرورش افرادی محدود شود که تنها در زندگی شخصی خود به فضیلت پایبندند، بلکه باید انسان هایی مسئول و حساس نسبت به سرنوشت جامعه پرورش دهد.

حضور حضرت زهرا (س) در واقعه مباهله، در کنار پیامبر اکرم (ص)، امیرالمؤمنین (ع) و حسنین (ع)، یکی از جلوه های حضور ایشان در عرصه عمومی و مسئله هدایت جامعه است؛ حضوری که در آیه 61 سوره آل عمران و تعبیر «نِسَاءَنَا» بازتاب یافته است. همچنین احتجاجات و موضع گیری های ایشان پس از رحلت پیامبر (ص)، نشان می دهد که مسئولیت در برابر حقیقت، با تغییر شرایط سیاسی و اجتماعی پایان نمی پذیرد. از این منظر، حضرت فاطمه (س) نمونه ای از کنشگری آگاهانه در لحظات حساس تاریخ اسلام است.

کنش ایشان را می توان از منظر تاریخ اجتماعی نیز مطالعه کرد؛ زیرا این حضور، نسبت میان جایگاه زن، خانواده، قدرت سیاسی و مسئولیت دینی را در جامعه اسلامی به پرسش می گیرد. چنین نگاهی مانع از آن می شود که نقش زنان در تاریخ اسلام به عرصه خصوصی یا نقش های خانوادگی محدود شود. هرچند نباید میان این عرصه ها تقابل ساختگی ایجاد کرد؛ زیرا در الگوی فاطمی، خانواده، معنویت و حضور اجتماعی در امتداد یکدیگر قرار دارند و هر یک می تواند زمینه ظهور و تحقق دیگری باشد.

اهمیت سیره حضرت زهرا (س) در آن است که این مؤلفه های تربیتی را نه به صورت فضائلی جدا از یکدیگر، بلکه در قالب شخصیتی جامع و در متن زندگی واقعی به نمایش می گذارد. آن حضرت از یک سو در مرتبه ای بلند از عبودیت و معنویت قرار دارد و از سوی دیگر، آثار این کمال باطنی در خانواده، تربیت نسل، هدایت جامعه و موضع گیری در برابر تحولات تاریخی آشکار می شود. بنابراین، مکتب فاطمی الگویی ارائه می دهد که در آن، خودسازی مقدمه مسئولیت اجتماعی است، تربیت خانواده با آینده جامعه پیوند می خورد و معنویت به انفعال و کناره گیری از تاریخ نمی انجامد.

با توجه به مطالب یادشده، انسان تمدنی افزون بر نمایش فردی دیندار، کنشگری اجتماعی را به تصویر می کشد؛ انسانی که با بهره گیری از سرچشمه ایمان و معرفت، برای ساختن زندگی و جامعه ای برخوردار از ارزش های الهی تلاش می کند. چنین انسانی، هم محصول میراث تاریخی خویش است و هم در جایگاه کنشگری آگاه، در حفظ، اصلاح و جهت دهی به آن میراث نقش دارد. این شاید یکی از مهم ترین درس های تربیتی سیره حضرت صدیقه طاهره (س) برای فهم نسبت انسان، جامعه و تاریخ باشد.

*پژوهشگر تاریخ، مدرس حوزه و دانشگاه

انتهای پیام/