به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام‌والمسلمین غلامحسن محرمی، امروز در پیش‌نشست همایش بین‌المللی اندیشه‌های فقهی امام شهید(ره) که با همکاری مرکز مطالعات راهبردی تسنیم در قم برگزار شد، به بررسی ابعاد تاریخی قیام حضرت زهرا(س)، جایگاه این واقعه در اندیشه شیعه و اعتبار منابع و گزارش‌های تاریخی مربوط به ماجرای احراق باب پرداخت.

وی با اشاره به بیانات متعدد رهبر شهید انقلاب درباره قیام حضرت زهرا(س) اظهار کرد: درباره قیام حضرت زهرا(س)، فرمایشات فراوانی از مقام معظم رهبری، رهبر شهید، وجود دارد. باید با صراحت گفت که بزرگ‌ترین قیام‌کننده در برابر جریان سقیفه، حضرت زهرا(س) بودند و این مسئله از مسلمات تاریخ است.

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی با تأکید بر جایگاه محوری قیام حضرت زهرا(س) در تاریخ تشیع گفت: قیام حضرت زهرا(س) مسئله سقیفه و پیامدهای آن را زیر سؤال برد و این موضوع تا امروز و تا قیامت باقی خواهد ماند. این واقعه بزرگ‌ترین پشتوانه شیعه است و پشتوانه‌های دیگر نمی‌توانند با این پشتوانه تاریخی رقابت کنند.

وی با اشاره به تلاش‌هایی که در طول تاریخ برای حذف یا سانسور گزارش‌های مربوط به این واقعه صورت گرفته است، افزود: نشانه اهمیت این مسئله، حجم قابل توجه حذف‌ها و سانسورهایی است که در این زمینه انجام شده است. حتی در میان منابع شیعه هم گاهی با حذف و سانسور مطالب مواجه بوده‌ایم و برخی گزارش‌ها از بعضی کتاب‌ها کنار گذاشته شده‌اند؛ این مسئله تا امروز نیز ادامه دارد.

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به وجود برخی دیدگاه‌های معاصر درباره انکار اصل وجود شخصیتی به نام سلیم بن قیس اظهار کرد: متأسفانه امروز در میان شیعه جریانی وجود دارد که برخی کتاب‌های مشتمل بر این گزارش‌ها را زیر سؤال می‌برد و تلاش می‌کند اعتبار آنها را از بین ببرد. حتی یکی از افرادی که در خارج از کشور زندگی می‌کند و از تحصیلات حوزوی برخوردار است، اصل وجود سلیم بن قیس را انکار کرده و مدعی شده است که شخصی به این نام وجود نداشته است. متأسفانه در حوزه علمیه قم نیز افرادی دنباله‌رو این دیدگاه هستند.

وی ادامه داد: این در حالی است که پس از حدود هزار و سیصد سال، برخی به این نتیجه رسیده‌اند که شخصی به نام سلیم بن قیس وجود نداشته است؛ در حالی که اصل قیام حضرت زهرا(س)، خطبه فدکیه و حضور ایشان در برابر جریان سقیفه و آمدنشان پشت در خانه، مسائلی نیستند که بتوان آنها را به‌سادگی از تاریخ حذف کرد.

گزارش احراق باب در منابع متعدد شیعه

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی با اشاره به اینکه بخشی از گزارش‌های مربوط به ماجرای خانه حضرت زهرا(س) در منابع اهل‌سنت نیز آمده است، تصریح کرد: در منابع اهل‌سنت گزارش حضور افراد پشت در خانه و تهدید به آتش‌زدن آن وجود دارد، اما آنچه در برخی از این منابع سانسور شده، عبارت مربوط به احراق باب و ادامه ماجراست؛ در حالی که این بخش در منابع شیعه نقل شده است.

وی افزود: اکنون جریانی تلاش می‌کند چنین القا کند که گزارش احراق باب تنها در کتاب سلیم بن قیس آمده و چون این کتاب را از اعتبار بیندازند، می‌توانند اصل این گزارش را نیز زیر سؤال ببرند؛ اما این ادعا درست نیست و گزارش مورد بحث منحصر به کتاب سلیم بن قیس نیست.

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به منابع متعددی که این گزارش در آنها نقل شده است، گفت: افزون بر کتاب سلیم بن قیس، این مطلب در منابع دیگری نیز آمده است؛ از جمله: 1. تفسیر عیاشی، 2.  کتاب اثبات الوصیه ، مسعودی 3.  الهدایة الکبری ، اثر خصیبی، 4.  کامل الزیارات ، اثر ابن قولویه، 5.  دلائل الامامة ، اثر طبری، 6.  امالی شیخ صدوق ، 7.  امالی شیخ مفید  و 8.  تلخیص الشافی ، اثر شیخ طوسی.

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی درباره جایگاه کتاب تلخیص الشافی توضیح داد: شیخ طوسی در این کتاب، اثر الشافی سید مرتضی را تلخیص کرده است. سید مرتضی در سال 436 قمری و شیخ طوسی در سال 460 قمری از دنیا رفته‌اند. بنابراین، گزارش مورد بحث تنها در کتاب سلیم بن قیس نیامده، بلکه در مجموعه‌ای از منابع دیگر نیز نقل شده است.

وی با اشاره به دیدگاه شیخ طوسی درباره این مسئله گفت: شیخ طوسی در کتاب تلخیص الشافی، این موضوع را مسئله‌ای می‌داند که در میان شیعه درباره آن اختلافی وجود ندارد و در واقع، آن را مسئله‌ای اجماعی معرفی می‌کند. همچنین علامه طباطبایی گزارش احراق باب را خبری متواتر دانسته است؛ بنابراین، از نظر ایشان این گزارش از درجه‌ای از اعتبار برخوردار است که موجب یقین می‌شود.

چرا گزارش‌های تاریخی برای پیروان یک مکتب یقین‌آور است و برای مخالفان آن نه؟

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه، به این پرسش پرداخت که چرا ممکن است گزارش‌های مربوط به این واقعه برای شیعیان یقین‌آور باشد، اما پیروان دیگر مذاهب به چنین یقینی نرسند.

وی با اشاره به دیدگاه سید مرتضی در این زمینه اظهار کرد: سید مرتضی در یکی از آثار خود توضیح می‌دهد که خبر زمانی برای انسان یقین‌آور است که شخص از پیش به خلاف آن اعتقاد نداشته باشد. بنابراین، طبیعی است کسانی که از ابتدا به خلاف این مسئله اعتقاد دارند، از همان گزارش‌ها به یقین مورد نظر نرسند.

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی تأکید کرد: از این رو، نباید انتظار داشت گزارشی که برای یک گروه بر اساس مبانی و قرائن موجود یقین‌آور است، الزاماً برای کسانی که از ابتدا اعتقاد مخالفی دارند نیز همان نتیجه را ایجاد کند.

بررسی انتساب «اثبات الوصیه» به مسعودی؛ اختلاف در انتساب به معنای بی‌اعتباری کتاب نیست

استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به یکی از اشکالات مطرح‌شده درباره منابع مورد استناد، یعنی انتساب کتاب «اثبات الوصیه» به مسعودی، مورخ مشهور، پرداخت و گفت: ممکن است گفته شود کتاب اثبات الوصیه از مسعودی نیست و انتساب آن به این مورخ محل اشکال است. از جمله، فرزند آیت‌الله شبیری زنجانی مقاله‌ای نوشته و تلاش کرده است ثابت کند این کتاب متعلق به مسعودی نیست.

وی افزود: بنده نیز حدود بیست سال پیش در کتابی به این مسئله پرداخته و این دیدگاه را مطرح کرده بودم، اما بعدها در ارزیابی خودم تا حدی تجدیدنظر کردم و اکنون می‌گویم دست‌کم نمی‌توانیم با قطعیت بگوییم این کتاب از مسعودی نیست. یکی از دلایل اصلی مخالفان انتساب این است که محتوای کتاب را متناسب با شخصیت و آثار مسعودی نمی‌دانند؛ اما ما بررسی کرده‌ایم و به این نتیجه رسیده‌ایم که نگارش چنین کتابی از سوی مسعودی نیز قابل تصور است.

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی با تفکیک مسئله انتساب کتاب از اعتبار محتوای آن اظهار کرد: نکته مهم این است که حتی کسانی که انتساب این کتاب به مسعودی را مخدوش می‌دانند، لزوماً نگفته‌اند که خود کتاب بی‌اعتبار است. برخی معتقدند این اثر متعلق به ابن ابی‌العزاقر شلمغانی است. شلمغانی هرچند بعدها منحرف شد، اما کتاب‌های او در دوره‌ای مورد اعتماد شیعه بوده و علما به آثارش عمل می‌کردند.

وی ادامه داد: حتی سید مرتضی در پاسخ به مسائل طرابلسیات، یکی از کتاب‌های شلمغانی را تأیید کرده و بر عمل به آن صحه گذاشته است. بنابراین، اختلاف درباره انتساب کتاب اثبات الوصیه به مسعودی، به‌خودی‌خود به معنای جعلی یا بی‌اعتبار بودن کتاب و محتوای آن نیست.

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تصریح کرد: کسانی که در انتساب کتاب به مسعودی تردید کرده‌اند، باید میان دو مسئله تفاوت بگذارند؛ یکی اینکه کتاب متعلق به چه کسی است و دیگری اینکه آیا محتوای آن معتبر است یا خیر. صرف اینکه انتساب کتاب به مسعودی محل بحث باشد، دلیل نمی‌شود محتوای آن را جعلی بدانیم.

نقد اشکالات مطرح‌شده درباره کتاب سلیم بن قیس؛ نظر کدام رجالیان باید ملاک باشد؟

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی در بخش دیگری از سخنان خود به اشکالات مطرح‌شده درباره کتاب سلیم بن قیس پرداخت و گفت: بخش عمده‌ای از اشکالاتی که به گزارش‌های این کتاب وارد می‌شود، به مباحث مربوط به اعتبار خود کتاب سلیم بازمی‌گردد.

وی با اشاره به دیدگاه منسوب به ابن غضائری درباره این کتاب اظهار کرد: در میان رجالیان قدیم شیعه، شخصیت‌هایی مانند شیخ طوسی، نجاشی، علامه حلی و ابن داوود وجود دارند؛ اما هیچ‌یک از این بزرگان به‌صراحت نگفته‌اند که کتاب سلیم بن قیس جعلی است یا اساساً اعتباری ندارد. اشکالی که در این زمینه مطرح می‌شود، عمدتاً به دیدگاه منسوب به ابن غضائری بازمی‌گردد.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به مباحث مطرح‌شده در معجم الرجال الحدیث آیت‌الله خویی(ره) افزود: در این زمینه گفته شده است که کتاب رجالی ابن غضائری اعتبار کافی ندارد؛ زیرا این کتاب برای حدود صد سال در دسترس نبوده و پس از آن، سید بن طاووس آن را پیدا کرده و در اختیار دیگران قرار داده است. از آنجا که سید بن طاووس عالم بزرگی بوده، دیگران نیز از این کتاب استفاده کرده‌اند و به‌تدریج مطالب آن شهرت یافته است؛ از جمله علامه حلی از آن بهره برده است.

وی ادامه داد: بر اساس این دیدگاه، کتاب رجالی ابن غضائری از جهت انتساب و سند و نحوه انتقال، با مشکلاتی روبه‌روست و نمی‌توان آن را بدون بررسی پذیرفت. حتی درباره این کتاب گفته شده است که احتمال جعل آن وجود دارد؛ زیرا برخی مطالبش موجب خدشه‌دار شدن جایگاه راویان و عالمان شیعه می‌شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی با طرح این پرسش که آیا می‌توان در برابر نظر چندین عالم و رجالی بزرگ، تنها به یک دیدگاه تکیه کرد، گفت: ما باید بررسی کنیم که در این مسئله نظر کدام گروه از عالمان را مبنا قرار دهیم؛ آیا باید به یک نظر که اعتبار کتاب را زیر سؤال برده است بسنده کنیم یا دیدگاه عالمانی را در نظر بگیریم که از این کتاب استفاده کرده و به آن استناد داشته‌اند؟

استناد کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی به کتاب سلیم بن قیس

وی با اشاره به استفاده عالمان بزرگ شیعه از کتاب سلیم بن قیس اظهار کرد: صاحبان کتب اربعه، از جمله محمد بن یعقوب کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی، از روایات این کتاب استفاده کرده‌اند. برای بررسی این مسئله می‌توان به کتاب کافی، کمال‌الدین شیخ صدوق و کتاب الغیبة شیخ طوسی مراجعه کرد که در آنها روایاتی از سلیم بن قیس نقل شده است.

عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: ابن ابی‌زینب نعمانی نیز کتاب سلیم را بسیار ستوده و آن را یکی از مشهورترین اصول شیعه معرفی کرده است. اهمیت این تعبیر در آن است که اصول مشهور شیعه از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند و در شمار آثار معتبر و نوشته‌شده در عصر ائمه(ع) قرار می‌گیرند.

وی ادامه داد: بر اساس ارزیابی نعمانی، کتاب سلیم بن قیس نیز در شمار این اصول قرار می‌گیرد. بنابراین، ما با دو دسته دیدگاه مواجه هستیم؛ از یک سو، دیدگاهی که بر اساس اشکالات مطرح‌شده درباره کتاب رجالی ابن غضائری، اعتبار کتاب سلیم را زیر سؤال می‌برد و از سوی دیگر، دیدگاه عالمان بزرگی که از این کتاب استفاده کرده‌اند و به روایات آن استناد داشته‌اند.

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی تصریح کرد: در چنین شرایطی، نمی‌توان به‌سادگی نظر یک نفر را بر دیدگاه مجموعه‌ای از عالمان و محدثان بزرگ ترجیح داد. به‌ویژه آنکه کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی از شخصیت‌های برجسته حدیثی شیعه هستند و مراجعه به آثار آنان نشان می‌دهد که روایات سلیم بن قیس در آثارشان مورد استفاده قرار گرفته است.

بررسی دو اشکال مطرح‌شده درباره محتوای کتاب سلیم بن قیس

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه، به دو اشکال مشخصی پرداخت که درباره محتوای کتاب سلیم بن قیس مطرح شده است.

وی نخستین اشکال را مربوط به گزارشی دانست که در آن محمد بن ابی‌بکر در هنگام مرگ پدرش، ابوبکر، او را موعظه و نصیحت می‌کند و گفت: یکی از اشکالات این است که محمد بن ابی‌بکر در آن زمان بیش از دو سال نداشته است؛ بنابراین، چگونه ممکن است چنین سخنانی را به پدرش گفته باشد؟

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی افزود: در پاسخ به این اشکال گفته شده است که ممکن است در برخی نسخه‌های کتاب، وعظ عبدالله بن عمر به پدرش بوده و اختلاف نسخه‌ها در شکل‌گیری این اشکال نقش داشته باشد. همچنین برخی در پاسخ گفته‌اند که حتی اگر اصل گزارش را بپذیریم، امکان دارد محمد بن ابی‌بکر با توجه به شرایط آن زمان و با آموزش یا تلقین مادرش، اسماء، چنین سخنانی را بیان کرده باشد. بنابراین، این اشکال به‌تنهایی نمی‌تواند اعتبار کل کتاب را مخدوش کند.

وی دومین اشکال را مربوط به روایتی دانست که از آن، وجود سیزده امام برداشت شده است و اظهار کرد: اشکال دیگر این است که در یکی از گزارش‌های کتاب، عبارتی آمده که ممکن است از آن چنین برداشت شود که تعداد امامان سیزده نفر است.

استاد حوزه و دانشگاه در توضیح این مسئله گفت: در پاسخ به این اشکال گفته شده است که در برخی نسخه‌ها عبارت به شکل دیگری آمده و احتمال دارد اشتباه نسخه‌برداری موجب پدید آمدن این برداشت شده باشد. همچنین در توضیح محتوای روایت، به عبارتی با این مضمون استناد شده است: «یا علی، أنت واثنا عشر من ولدی أئمة علی الحق»؛ یعنی ای علی، تو و دوازده نفر از فرزندان من امامان بر حق هستید.

وی ادامه داد: ممکن است از ظاهر این عبارت چنین برداشت شود که با احتساب امیرالمؤمنین(ع)، تعداد امامان سیزده نفر است؛ اما این برداشت مورد پذیرش نیست و توضیح داده شده است که مقصود از دوازده نفر، مجموعه‌ای است که امیرالمؤمنین(ع) نیز در آن لحاظ شده است. به همین دلیل، این تعبیر به معنای اعتقاد به سیزده امام نیست.

حجت الاسلام والمسلمین محرمی افزود: افزون بر این، روایات مربوط به این مضمون در کتاب کافی و دیگر آثار مرتبط نیز نقل شده‌اند و کسی صرفاً به دلیل وجود چنین عباراتی در آن کتاب‌ها، اعتبار آنها را مخدوش نمی‌داند. بنابراین، این دو اشکال نیز به‌تنهایی نمی‌توانند مبنایی برای بی‌اعتبار دانستن کل کتاب سلیم بن قیس باشند.

اعتبارسنجی کتاب‌های تاریخی و رجالی با حدس و گمان امکان‌پذیر نیست

وی با انتقاد از برخی اظهارنظرهای معاصر درباره کتاب سلیم بن قیس گفت: نمی‌توان صرفاً بر اساس حدس و گمان تاریخی و رجالی درباره وجود یک شخصیت یا اعتبار یک کتاب داوری کرد. در مسائل تاریخی و رجالی باید به نقل‌ها، اسناد و ارزیابی عالمان و محدثان مراجعه کرد.

استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: وقتی عالمان بزرگ و محدثان برجسته شیعه از کتاب سلیم بن قیس روایت نقل کرده‌اند و رجالیان و عالمان متعددی او را در شمار اصحاب ائمه(ع) آورده‌اند، نمی‌توان پس از گذشت حدود هزار و سیصد یا هزار و چهارصد سال، صرفاً با حدس و گمان اصل وجود او را انکار کرد و کتابش را بی‌اعتبار دانست.

وی افزود: این کتاب به دلیل محتوای مهمی که درباره حقانیت تشیع و مسائل اعتقادی شیعه در خود جای داده، همواره مورد توجه بوده و به همین دلیل نیز برخی تلاش کرده‌اند آن را زیر سؤال ببرند. با این حال، مسئله احراق باب حضرت زهرا(س) نیز منحصر به این کتاب نیست و در منابع دیگری هم گزارش شده است.

از شش‌هزار و 600 اثر شیعی در دوران حیات ائمه(ع)، چه تعداد باقی مانده است؟

حجت‌الاسلام والمسلمین محرمی در ادامه با اشاره به از میان رفتن شمار زیادی از آثار تاریخی و حدیثی شیعه اظهار کرد: ابن شهرآشوب نقل می‌کند که از زمان امیرالمؤمنین(ع) تا زمان امام حسن عسکری(ع)، حدود شش‌هزار و 600 کتاب از سوی شیعیان نوشته شده است؛ اما امروز حتی 10 عدد از آن آثار نیز در اختیار ما نیست.

وی خاطرنشان کرد: بسیاری از کتاب‌هایی که در آن دوران نوشته شده‌اند، از میان رفته‌اند و ممکن است مطالب مهمی درباره وقایع تاریخی، از جمله ماجرای خانه حضرت زهرا(س)، در آن آثار وجود داشته و با از بین رفتن آنها، بخشی از گزارش‌های تاریخی نیز از دست رفته باشد.

خبرنگار: علیرضا سهلانی

انتهای پیام/