عقب‌نشینی دریای خزر؛ چالش بزرگ طرح‌های ترانزیتی قزاقستان
- اخبار بین الملل
- اخبار ترکیه و اوراسیا
- 20 آبان 1405 - 15:08
به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، برنامه‌های قزاقستان برای توسعه مسیر حمل‌ونقل «ترانس خزر» هم‌زمان با کوچک شدن دریای خزر، با چالش فزاینده زیست‌محیطی روبه‌رو شده است.
«وادیم نی» کارشناس محیط زیست در گفت‌وگو با خبرنگاران، هماهنگی‌های پشت این برنامه‌ها را زیر سوال برد و تاکید کرد: «مذاکرات دالان ترانس خزر در سطح ریاست‌جمهوری و میان وزارتخانه‌های اقتصادی جریان دارد، اما وزارت بوم‌شناسی هنوز نقش خود را در این مسیر نمی‌داند و به تازگی وارد مذاکرات شده است؛ در حالی که دریا کوچک می‌شود، چگونه می‌توان دالان ترانس خزر را توسعه داد؟»
نی، متخصص حقوق محیط زیست و بنیان‌گذار جنبش «دریای خزر را نجات دهید»، خواستار افزایش بودجه داخلی محیط زیست شد و گفت قزاقستان و ازبکستان باید به جای تکیه بر صندوق‌های بین‌المللی اقلیمی، منابع مالی خود را افزایش دهند.
این سخنان هم‌زمان با سی‌ویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (COP31) از 9 تا 20 نوامبر در آنتالیای ترکیه مطرح می‌شود.
عقب‌نشینی دریای خزر هم‌زمان با طرح‌های ترانزیتی و لایروبی آکتائو
افت سطح آب دریای خزر از هم‌اکنون زیست‌بوم‌های ساحلی، شیلات و تاسیسات حمل‌ونقل را متاثر کرده است. این مشکل برای قزاقستان به دلیل توسعه «مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس خزر» که چین و آسیای مرکزی را از طریق خزر و قفقاز جنوبی به اروپا وصل می‌کند، اهمیت اقتصادی مضاعفی دارد.
طبق اعلام «موسسه پژوهشی قزاقستانی دریای خزر»، سطح آب در بخش قزاقستان بین سال‌های 1996 تا 2025 به میزان 2.45 متر افت کرده است. در ژوئیه 2026 نیز ایستگاه پایش جزیره «کولالی» تراز 29.42 متر پایین‌تر از سطح مرجع را ثبت کرد که کمترین میزان در تاریخ مشاهدات است.
بین سال‌های 2016 تا 2025 مساحت دریا حدود 11 هزار و 200 کیلومتر مربع آب رفته و در بخش‌هایی از ساحل شمال شرقی، خط ساحلی بیش از 20 کیلومتر عقب نشسته است.
در اکتبر، قزاقستان لایروبی گسترده‌ای را در بندر «آکتائو» شامل برداشت 1.3 میلیون متر مکعب رسوب و تعمیق بندر به 6 تا 7 متر آغاز کرد که طبق اعلام وزارت حمل‌ونقل، حجم بار را تا 30 درصد افزایش و هزینه‌های حمل دریایی را 10 تا 15 درصد کاهش می‌دهد.
نی معتقد است کوچک شدن خزر توجه سیاسی لازم را جلب کرده، اما بدون اقدام هماهنگ کشورهای ساحلی حل نمی‌شود: «به افت سطح آب خزر نسبتاً خوب رسیدگی می‌شود، چون در بالاترین سطح یعنی ریاست‌جمهوری قزاقستان مطرح شده و این امر درباره دریاچه آرال نیز صادق است؛ دشواری بسیار است و حل مشکل به هماهنگی تصمیم‌های چند کشور بستگی دارد، اما پیشرفت‌هایی حاصل شده است.»
وی درباره پیامدهای عقب‌نشینی آب نیز هشدار داد: «پهنه‌های آبی داخلی بسیار آسیب‌پذیرند. کاهش ورودی رودخانه‌ها و افت سطح آب، بستر دریا را نمایان می‌کند و به طوفان‌های گردوغبار و نمک می‌انجامد؛ امری که هم درباره خزر و هم دریاچه آرال که بیابان آرال‌قوم در آن شکل گرفته، صدق می‌کند.»
چالش دیپلماسی آب قزاقستان در پرونده رودخانه‌های مرزی
چالش‌های همکاری بین‌المللی فراتر از خزر است؛ قزاقستان به رودخانه‌های مرزی از جمله رود «ایلی» که از چین سرچشمه می‌گیرد و دریاچه «بالخاش» را تغذیه می‌کند، وابسته است.
به گفته نی، قزاقستان در برابر تصمیم‌های پکن درباره مصرف آب، فضای مانور محدودی دارد: «کشورهای مبدا رواناب رودخانه‌ها در موقعیت برتری قرار دارند و اهرم نفوذ واقعی بر آن‌ها وجود ندارد.»
وی منتقد عملکرد بین‌المللی وزارت بوم‌شناسی و منابع طبیعی قزاقستان است که به باور او، فاقد رویکردی راهبردی در مذاکرات فراتر از پروژه‌های منفرد زیست‌محیطی است و تصمیم‌های کلان بیشتر از طریق وزارت خارجه و نهادهای اقتصادی پیش می‌رود.
با این حال، نی پس از انتصاب «علی‌بیک کوانتیروف» به عنوان وزیر بوم‌شناسی و منابع طبیعی در سپتامبر 2026 امیدوار شده است؛ چرا که وی سابقه کار در وزارت خارجه و وزارت اقتصاد ملی را دارد.
او تاسیس «وزارت منابع آب و آبیاری» در سال 2023 را نیز تصمیم نهادی موفق‌تری می‌داند که جایگاه نمایندگان قزاقستان را در مذاکرات آب‌های مرزی ارتقا داد؛ هرچند دیپلماسی نیز محدود به فرآیندهای طبیعی است و گرمایش اقلیمی الگوی جریان رودخانه‌های تغذیه‌کننده آب‌های آسیای مرکزی را تغییر می‌دهد.
بحران ذوب شدن یخچال‌های طبیعی در تیان‌شان و پامیر
نی افزود: «پهنه‌های آبی داخلی مانند خزر و دریاچه بالخاش هم از تبخیر و هم از برداشت آب توسط کشورهای بالادست آسیب می‌بینند و کوچک شدن یخچال‌های طبیعی نیز جریان رودخانه‌ها را بیشتر می‌کاهد.»
ذوب یخچال‌ها ابتدا جریان رودخانه‌ها را زیاد می‌کند، اما با افت ذخایر یخی، به ویژه در تابستان آب کمتری در دسترس است و عقب‌نشینی یخچال‌ها در کوه‌های «تیان‌شان» و «پامیر» تامین آب، کشاورزی و تولید برق‌آبی را در قزاقستان و همسایگانش تهدید می‌کند.
طبق پژوهشی در نشریه علمی «Environmental Research Letters»، این منطقه در سال 2025 افت شدید توده یخچالی را تجربه کرد و ذخایر یخی تیان‌شان و پامیر در یک سال حدود 30 کیلومتر مکعب، معادل 2 درصد حجم باقی‌مانده کاهش یافت.
پژوهشی دیگر در فوریه 2026 در نشریه «Water Resources Research» پیش‌بینی می‌کند یخچال‌های تیان‌شان تا سال 2040 حدود یک‌سوم و تا پایان قرن بسته به سناریوی اقلیمی، بین 69 تا 93 درصد حجم خود را از دست بدهند.
این تغییرات برای کشورهای آسیای مرکزی چالش‌های مضاعفی در تخصیص آب میان کشاورزی، تولید انرژی و مصارف خانگی ایجاد و توافق بر سر استفاده مشترک از رودخانه‌ها در دوره‌های خشکسالی را حیاتی‌تر می‌کند.
لزوم کاهش وابستگی به کمک‌های خارجی و تقویت بودجه داخلی
کنفرانس‌های اقلیمی امکان بحث درباره تامین مالی طرح‌های حفاظت از محیط زیست و سازگاری با اقلیم را فراهم می‌کنند، اما به باور نی، قزاقستان بیش از حد به حمایت خارجی وابسته است.
وی گفت: «متاسفانه یاد نگرفته‌ایم پول خودمان را در حفاظت از محیط زیست سرمایه‌گذاری کنیم و همچنان به صندوق‌های زیست‌محیطی و اقلیمی امید بسته‌ایم، در حالی که کمک‌ها به این صندوق‌ها در جهان رو به کاهش است. کشورها بودجه‌های نظامی را افزایش می‌دهند و هزینه‌های زیست‌محیطی به حاشیه می‌رود. کمک‌های بلاعوض موجود شاید به حل برخی مشکلات کمک کند، اما فراتر از آن باید خودمان اقدام کنیم.»
به ارزیابی وی، قزاقستان و ازبکستان دیگر کشورهای فقیری نیستند و نمی‌توانند در دریافت کمک‌های بین‌المللی انتظار اولویتی مشابه کشورهای کم‌درآمدتر داشته باشند و در آسیای مرکزی، قرقیزستان و تاجیکستان دلایل قوی‌تری برای انتظار چنین حمایتی دارند.
برای قزاقستان، این امر به معنای افزایش بودجه داخلی برنامه‌های زیست‌محیطی و مذاکرات فعال‌تر با همسایگان است؛ زیرا استفاده از رودخانه‌های مرزی، حفظ خزر و سازگاری با عقب‌نشینی یخچال‌ها نیازمند راه‌حل‌هایی فراتر از پروژه‌های منفرد متکی بر کمک‌های بلاعوض است.
انتهای پیام/