به گزارش خبرگزاری تسنیم، سارا صمدی، پژوهشگر جنگ شناختی در یادداشتی نوشت: واقعیت، به‌خودی‌خود و بی‌واسطه وارد عرصه عمومی نمی‌شود؛ میان واقعیت و ادراک ما، بازیگرانی حضور دارند که آن را روایت می‌کنند، اما ساخته‌شدن روایت، پایان ماجرا نیست. روایت باید دیده شود، در ذهن پردازش شود و بر ارزیابی ما از جهان اثر بگذارد. از همین‌جا به ضلع سوم چهارضلعی جنگ شناختی می‌رسیم: فرایند شناختی.

فرض کنید در یک گروه پیام‌رسان، خبری منتشر می‌شود: «قیمت دلار تا آخر هفته به دو برابر می‌رسد.» این مثال صرفاً فرضی است. هنوز نمی‌دانیم خبر درست است یا نادرست؛ اما پیش از آنکه فرصت بررسی پیدا کنیم، ممکن است توجه‌مان جلب شود، خبر را برای دیگران بفرستیم یا حتی بر اساس آن تصمیم بگیریم. چرا چنین اتفاقی می‌افتد؟ چرا بعضی پیام‌ها دیده می‌شوند، در ذهن می‌مانند و به باور یا تصمیم تبدیل می‌شوند؟ برای فهم این فرایند، باید سه مؤلفه مهم را بررسی کنیم: توجه، حافظه و قضاوت.

مرحله اول: توجه؛ چرا یک پیام دیده می‌شود؟

ظرفیت توجه انسان محدود است. در طول روز با حجم زیادی از اطلاعات، تصاویر، صداها و پیام‌ها مواجه می‌شویم، اما نمی‌توانیم همه آن‌ها را با یک میزان دقت پردازش کنیم. بنابراین، برخی محرک‌ها برجسته‌تر می‌شوند و سهم بیشتری از توجه ما را به خود اختصاص می‌دهند.

تضاد، غافلگیری و برانگیختگی هیجانی از عواملی هستند که می‌توانند توجه را جلب کنند. تیتر هشداردهنده در میان خبرهای معمولی، عددی غیرمنتظره در یک نمودار یا تصویری ترسناک، ممکن است بیش از اطلاعات عادی به چشم بیاید.

در مثال فرضی دلار، عدد بزرگ و غیرمنتظره، احتمال جهش قیمت و نگرانی از کاهش قدرت خرید، همگی می‌توانند توجه مخاطب را برانگیزند. به این ترتیب، پیام پیش از آنکه از نظر صحت بررسی شود، فرصت بیشتری برای دیده‌شدن پیدا می‌کند.

البته جلب توجه به معنای پذیرش پیام نیست. ممکن است فرد از یک خبر بترسد، اما آن را نادرست بداند؛ یا بدون برانگیختگی هیجانی، صرفاً به دلیل اهمیت اقتصادی موضوع، آن را بررسی کند. بااین‌حال، هیجان شدید می‌تواند در برخی شرایط ارزیابی شواهد و مقایسه گزینه‌ها را دشوارتر کند و واکنش سریع را در اولویت قرار دهد. اثر هیجان بر پردازش اطلاعات به شدت آن، شرایط موقعیتی و ویژگی‌های فرد بستگی دارد.

نکته مهم در جنگ شناختی همین‌جاست، پیامی که توجه ما را به دست می‌آورد، لزوماً پیام درست‌تر نیست؛ فقط فرصت بیشتری برای اثرگذاری پیدا کرده است.

مرحله دوم: حافظه؛ چرا یک پیام در ذهن می‌ماند؟

دیده‌شدن یک پیام، به معنای ماندگاری آن نیست. حافظه فرایندی پویاست که رمزگذاری، نگهداری و بازیابی اطلاعات را در بر می‌گیرد. آنچه به یاد می‌سپاریم، تنها به محتوای پیام وابسته نیست؛ میزان توجه، تکرار، بار هیجانی، دانش پیشین و شرایط یادآوری نیز می‌توانند بر آن اثر بگذارند.

در مثال ما، خبر دلار ممکن است در چند گروه بازنشر شود. مخاطب شاید ابتدا آن را از یک کانال ناشناس ببیند، اما چند ساعت بعد همان ادعا را از چند نفر دیگر بشنود. تکرار، به‌تدریج آشنایی با پیام را افزایش می‌دهد؛ بااین‌حال، آشنایی بیشتر لزوماً به معنای صحت بیشتر نیست.

پژوهش‌های روان‌شناسی شناختی پدیده‌ای را شناسایی کرده‌اند که به آن «اثر حقیقت‌نمایی ناشی از تکرار» می‌گویند، مواجهه دوباره با یک گزاره می‌تواند احتمال ارزیابی آن به‌عنوان گزاره‌ای درست را افزایش دهد؛ حتی زمانی که اطلاعات نادرست باشد. این اثر در پژوهش‌های تجربی بررسی شده است، هرچند اندازه آن در همه شرایط یکسان نیست.

عامل دیگری نیز می‌تواند در این میان نقش داشته باشد، سوگیری تأییدی. هنگامی که فرد به این باور گرایش پیدا می‌کند که قیمت دلار حتماً افزایش خواهد یافت، ممکن است بیشتر به اطلاعاتی توجه کند که با انتظار او سازگارند، منابع همسو را ترجیح دهد یا شواهد مبهم را در جهت باور قبلی خود تفسیر کند. این سوگیری فقط به نادیده‌گرفتن شواهد مخالف محدود نیست؛ انتخاب اطلاعات، تفسیر آن‌ها و حتی یادآوری گذشته نیز می‌توانند تحت تأثیر باورهای پیشین قرار گیرند.

البته حافظه دستگاهی نیست که اطلاعات را عیناً و برای همیشه ثبت کند؛ یادآوری نیز می‌تواند تحت تأثیر اطلاعات تازه و زمینه‌ای که در آن به یاد می‌آوریم قرار گیرد. ازاین‌رو، آنچه بارها شنیده‌ایم ممکن است آشناتر و در دسترس‌تر به نظر برسد، بی‌آنکه الزاماً مستندتر یا دقیق‌تر باشد. تکرار می‌تواند یک ادعا را آشناتر کند، اما آشنایی جای سند را نمی‌گیرد.

مرحله سوم: قضاوت؛ چرا یک پیام پذیرفته می‌شود؟

پس از جلب توجه و شکل‌گیری آشنایی با پیام، پرسش مهم‌تری مطرح می‌شود: آیا این خبر را درست می‌دانیم؟ قضاوت ما تنها بر محتوای پیام استوار نیست. هویت گوینده، سابقه او، اعتبار منبع و نظر دیگران نیز ممکن است در ارزیابی ما نقش داشته باشند. این عوامل به‌خودی‌خود نامعتبر نیستند؛ در بسیاری از موقعیت‌ها، اعتبار منبع سرنخی مفید برای ارزیابی اطلاعات است. مسئله زمانی آغاز می‌شود که این سرنخ‌ها جای بررسی شواهد را بگیرند.

در مثال دلار، اگر پیام از کانالی منتشر شود که معتبر به نظر می‌رسد، احتمال پذیرش آن ممکن است افزایش یابد؛ حتی اگر شواهد مستقلی برای تأیید ادعا ارائه نشده باشد. همچنین، اگر اعضای یک گروه همگی خبر را تأیید کنند، فرد ممکن است این همراهی را نشانه‌ای از درستی آن بداند، به‌ویژه وقتی درباره موضوع اطمینان کافی ندارد یا نظر گروه برایش اهمیت دارد.

اما تأیید جمعی لزوماً قضاوت همه افراد را تغییر نمی‌دهد. برخی ممکن است به دلیل اعتماد به گروه، پیام را بپذیرند؛ برخی دیگر به بررسی مستقل روی بیاورند و عده‌ای نیز همچنان تردید کنند. اثرگذاری اجتماعی به شرایط، روابط میان افراد و میزان اطمینان آنان بستگی دارد.

بنابراین، ارزیابی دقیق یک پیام مستلزم تفکیک سه پرسش است: چه کسی این ادعا را مطرح کرده است؟ چه شواهدی برای آن وجود دارد؟ و آیا شواهد مستقل دیگری آن را تأیید می‌کنند؟ اعتبار گوینده می‌تواند نقطه شروع بررسی باشد، اما نباید جایگزین آن شود.

فرایند شناختی چگونه به میدان اثرگذاری تبدیل می‌شود؟ یک کنشگر اثرگذار می‌تواند از ویژگی‌های این فرایندها برای جهت‌دادن به ادراک عمومی بهره ببرد. این کنشگر لزوماً یک دشمن مشخص نیست؛ ممکن است یک فرد، گروه، رسانه یا سازمان باشد که آگاهانه یا ناآگاهانه بر گردش و تفسیر اطلاعات اثر می‌گذارد. این اثرگذاری می‌تواند در سه سطح بررسی شود:

- توجه: برجسته‌کردن برخی موضوعات، تکرار پیام‌ها و برانگیختن ترس یا خشم می‌تواند تعیین کند چه چیزی بیشتر دیده شود و چه موضوعی از توجه عمومی کنار بماند.

- حافظه: تکرار، قاب‌بندی اطلاعات و بازنمایی گزینشی رویدادها می‌تواند بر آنچه به یاد می‌آوریم و شیوه‌ای که گذشته را بازسازی می‌کنیم اثر بگذارد.

- قضاوت: استفاده از اعتبار ادراک‌شده، تأیید جمعی و فشار اجتماعی می‌تواند بر ارزیابی شواهد و پذیرش یا رد یک ادعا تأثیر بگذارد.

بااین‌حال، نباید این فرایندها را به معنای کنترل کامل ذهن یا رفتار انسان در نظر گرفت. هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی نتیجه را تضمین نمی‌کند. مخاطبان می‌توانند پیام را رد کنند، در برابر آن مقاومت نشان دهند یا معنایی متفاوت از آن برداشت کنند.

هدف نهایی اثرگذاری شناختی نیز لزوماً تغییر یک باور منفرد نیست. اهمیت راهبردی آن زمانی آشکار می‌شود که تغییر در ادراک و قضاوت، بر انتخاب‌ها، تصمیم‌ها و رفتار افراد یا گروه‌ها اثر بگذارد، البته تصمیم‌گیری تنها محصول فرایندهای شناختی نیست؛ ارزش‌ها، منافع، تجربه‌های پیشین، محدودیت‌های موقعیتی، فشار اجتماعی و منابع در دسترس نیز در آن نقش دارند. از این منظر، جنگ شناختی را نمی‌توان صرفاً رقابت بر سر انتشار روایت‌ها دانست؛ مسئله، رقابت بر سر چگونگی دیده‌شدن، فهمیده‌شدن و ارزیابی اطلاعات و پیامدهای احتمالی آن برای تصمیم و کنش اجتماعی است.

پدافند شناختی؛ حفظ فرصت داوری

اگر فرایندهای شناختی بخشی از میدان اثرگذاری هستند، پدافند شناختی باید به حفظ ظرفیت ارزیابی مستقل کمک کند. این هدف با توصیه به یک وضعیت مغزی خاص یا ادعای کنترل کامل ذهن محقق نمی‌شود؛ بلکه به مهارت‌هایی نیاز دارد که امکان بررسی دقیق‌تر اطلاعات را فراهم کنند.

در مواجهه با یک پیام هیجان‌برانگیز، می‌توان چند پرسش ساده اما تعیین‌کننده مطرح کرد: منبع اصلی خبر کجاست؟ آیا سند یا داده قابل بررسی وجود دارد؟ آیا منابع مستقل نیز همین ادعا را تأیید می‌کنند؟ کدام بخش پیام واقعیت قابل اثبات است و کدام بخش تفسیر یا پیش‌بینی؟ و اگر این پیام با باورهای قبلی من سازگار نبود، آیا آن را با همان دقت بررسی می‌کردم؟

این پرسش‌ها تضمین نمی‌کنند که هر بار به نتیجه‌ای درست برسیم، اما می‌توانند احتمال پذیرش شتاب‌زده اطلاعات و بازنشر ادعاهای تأییدنشده را کاهش دهند. برای تقویت این ظرفیت، سه اقدام اهمیت دارد:

- توجهت را مدیریت کن: پیش از واکنش به پیام‌های هشداردهنده، مکث کن و از خودت بپرس چرا این پیام توجهت را جلب کرده است.

- اطلاعات را مستند نگه دار: منبع اصلی، تاریخ انتشار، اسناد و شواهد را حفظ کن و میان واقعیت مستند، تفسیر و پیش‌بینی تفاوت بگذار.

- قضاوتت را مستقل نگه دار: منابع مختلف را مقایسه کن، شواهد مخالف را هم بررسی کن و شجاعت گفتن «هنوز نمی‌دانم» را داشته باش.

استقلال شناختی به معنای بی‌اعتمادی مطلق به رسانه‌ها، نهادها یا دیگران نیست؛ به معنای آن است که اعتماد، جای بررسی را نگیرد و تعلق گروهی، امکان بازنگری در باورها را از میان نبرد.

پل به ضلع چهارم: قدرت

تا اینجا دیدیم که روایت برای اثرگذاری باید دیده شود، در حافظه بماند و در فرایند قضاوت معنا پیدا کند. اما حتی پذیرش یک روایت نیز به‌تنهایی به معنای تغییر رفتار یا مناسبات قدرت نیست.

فرایندهای شناختی یکی از مسیرهایی هستند که از طریق آن‌ها روایت می‌تواند بر ادراک، قضاوت، تصمیم و رفتار اثر بگذارد. بااین‌حال، این مسیر خطی و قطعی نیست. ساختارهای اجتماعی، نهادها، منابع، منافع و شرایط عینی نیز تعیین می‌کنند که یک برداشت چگونه به کنش فردی یا جمعی تبدیل شود و چه پیامدهایی به دنبال داشته باشد.

از همین‌جا پرسش بعدی شکل می‌گیرد: چه زمانی اثرگذاری بر ادراک و تصمیم افراد، به توانایی جهت‌دادن به کنش جمعی، تعیین دستور کار عمومی یا تغییر مناسبات اجتماعی تبدیل می‌شود؟ پاسخ به این پرسش، ما را به ضلع چهارم چهارضلعی جنگ شناختی می‌رساند: قدرت.

انتهای پیام/