خبرگزاری تسنیم _ گروه فرهنگی: سید احسان حسینی پژوهشگر و دکترای سیاست‌گذاری فرهنگی، درباره نقش رویکرد تمدنی در انسجام درونی جامعه گفت: انسجام حقیقی خودبه‌خودی و یک‌دفعه‌ای به وجود نمی‌آید. انسجام امری درونی است و از جنس تألیف و تحبیب قلوب. ما نمی‌توانیم قصد کنیم که انسجام داشته باشیم؛ انسجام به وجود می‌آید. همان‌طور که نمی‌توانیم تصمیم بگیریم کسی را که تا دیروز  دوست نداشتیم، از امروز دوست داشته باشیم. دوست داشتن یا نداشتن بر اساس شرایطی پیش می‌آید. ما می‌توانیم شرایط آن را فراهم کنیم و در نتیجه دوست داشتن یا نداشتن اتفاق بیفتد. انسجام هم از همین جنس است.

وی افزود: انسجام محصول تألیف و تحبیب قلوب است و عدم انسجام محصول سوءظن و بدبینی. همین که من دیگری را در هدفم شریک بدانم، رفتار او را هم‌راستا با آن هدف ببینم و در نتیجه او را دوست داشته باشم، انسجام بروز می‌کند. از همین رو هم امام شهید و هم رهبر معظم انقلاب در کنار حفظ انسجام، به اعتماد به مسئولین تأکید می‌کنند و از مسئولین نیز عملکرد مقتضای انسجام را طلب دارند.

این‌پژوهشگر ادامه داد: هدف، چشم‌انداز، کنش و حتی گرایشات ما را چه چیز مشخص می‌کند؟ غیر از این است که این‌ها محصول رویکرد و نوع نگاه و آن هم در نتیجه شناخت ماست؟ بسته به اینکه من چه شناختی از جهان و به فراخور آن چه رویکردی داشته باشم، نوع هدف و چشم‌انداز من فرق می‌کند و این به من معنا می‌بخشد. حال اگر رویکرد ما به ظرفیت یک تمدن باشد و بدانیم بستر درگیری، نه دیروز و امروز بلکه به گستره تاریخ است، بسیاری از دعواها و اختلاف‌نظرها خودبه‌خود رنگ می‌بازد. چه آنکه او را که هدف قله است، سنگ‌ریزه‌های دشت از خود بی‌خود نمی‌کند. اینجاست که بسیاری دوگانه‌های کاذب و شکاف‌های غلط از بین می‌رود.

حسینی گفت: البته باید در خاطر داشته باشیم که انسجام به معنای عدم وجود هیچ شکافی نیست؛ بلکه انسجام یعنی نبود دوگانه‌های غلط. وگرنه از قضا این شکاف‌های درست است که به ما معنا می‌دهد و رویکرد تمدنی می‌تواند این خط‌کشی را تدقیق کند.

وی به نسبت نگاه بلندمدت تمدنی با فوریت‌های روزمره امنیت، اقتصاد و افکار عمومی اشاره کرد و گفت: چیزی که باید در اینجا مورد دقت نظر قرار بگیرد، تفاوت تمدن در مقام هدف و تمدن در جایگاه رویکرد است. گاهی تمدن را به‌عنوان اتفاقی در آینده بررسی می‌کنیم و گاهی تمدن را به‌عنوان رویکرد برمی‌گزینیم. مورد اول همان است که مورد بررسی مطالعات تمدنی قرار می‌گیرد و به ما می‌گوید تمدن نوین اسلامی که می‌خواهیم به آن برسیم، چه شکلی است و چه ویژگی‌هایی دارد. اما رویکرد تمدنی نگاه به امروز دارد برای رسیدن به فردا. رویکرد تمدنی به ما می‌گوید امروز را چگونه باشیم تا فردا در تمدن نوین اسلامی زندگی کنیم. این هر دو از هم جدا نیستند. به نوعی تمدن در معنای اول، هدف و چشم‌انداز است و تمدن در معنای دوم، مسیر را روشن می‌کند.

این‌پژوهشگر در ادامه گفت: با این تفاصیل، رویکرد تمدنی به ما می‌گوید با امنیت، اقتصاد و افکار عمومی چگونه برخورد کنیم. برای مثال مقوله افکار عمومی سال‌هاست که مورد مطالعه پژوهش‌ها و اندیشکده‌های غربی است؛ تا جایی که رشته‌های دانشگاهی گوناگونی به آن می‌پردازند. نکته قابل توجه در همه این مطالعات، مقوله کنترل افکار عمومی است. آن‌ها می‌گویند ما افکار عمومی را به گونه‌ای دستکاری می‌کنیم و فریب می‌دهیم که آن‌چه را ارباب قدرت و ثروت می‌خواهند، انتخاب کنند. ارزش در اینجا بقای زر و زور است و اگر افکار عمومی مهم می‌شود از این جهت است که بهتر به این بقا کمک می‌کند.

حسینی گفت: اما هدف در اسلام هدایت جامعه و افکار عمومی است نه کنترل و این هدایت با فریب و دروغ ممکن نمی‌شود. لذا در نگاه اسلامی (نگاه موحدانه) روش‌های تبیین اهمیت دارد؛ نه روش‌های فریب و دستکاری. شما هیچ‌یک از پیامبران را نمی‌یابید که با روشی غیر از تبیین به هدایت مردم همت گمارده باشد و مردم زمانش را فریب دهد؛ چرا که جامعه توحیدی و تمدن اسلامی از راهی غیر از این تحقق نمی‌یابد. حالا احتمالاً بهتر علت تأکیدات مکرر امام شهید بر جهاد تبیین را متوجه می‌شویم. در نتیجه وقتی رویکردی تمدنی داشته باشید، حتی در نوع مواجهه شما با موضوعاتی چون افکار عمومی تأثیر مستقیم دارد.

وی در ادامه به تأثیر رویکرد تمدنی بر تصویر «دیگری» پرداخت و اظهار داشت: تصویر دیگری یکی از مفاهیمی است که ذیل بحث هویت مطرح می‌شود. چه در جنبه فردی و چه از منظر اجتماعی، هرکس که شناختی از خود داشته باشد، لاجرم تصویری از دیگری دارد. در نتیجه وجود دیگری امری ناگزیر است و حتی باعث تحکیم هویت خودی نسبت به دیگری می‌شود. تعریف تصویر دیگری از فرد یا گروه خاصی بستگی به مبانی هویتی ما دارد. به این معناکه بسته به اینکه ما بنیان‌های هویتی خود را بر چه مؤلفه‌هایی بنا کنیم، دیگری ما متفاوت خواهد شد. بر همین اساس، ذیل دیگری می‌توانیم دیگران دوستان و دیگران دشمن را مشخص کنیم. برای مثال اگر هویت ناسیونالیستی ملاک باشد، حتماً دیگری آن‌هایی هستند که خارج از دایره یک دولت-ملت قرار می‌گیرند. هالیوود سال‌ها تلاش کرد دیگری هویتی خود را، که با رویای آمریکایی تضاد دارند، در بلوک شرق بسازد و پس از آن در مسلمانان جست. برخی از دوگانه‌های هویتی که دیگری روشنی را تعریف می‌کنند عبارتند از: بلوک شرق و غرب، جهان اول و جهان سوم، توسعه‌یافته و در حال توسعه و... 

این‌پژوهشگر گفت: وقتی تمدن و رویکرد تمدنی مؤلفه هویت‌یابی باشد، دیگر دوگانه‌هایی این‌چنین محور تعریفی قرار نمی‌گیرند. تمدن‌ها فراتر از مسائلی چون امکانات مادی، مرزهای جغرافیایی و حتی بازه‌های محدود زمانی هستند. درگیری تمدنی، یک درگیری تاریخی است و هر تمدن در شناخت‌ها، دانش‌ها، ساختارها و محصولات نمود پیدا می‌کند. به عبارت دیگر، هر تمدن زیست‌جهان مخصوص به خود را می‌سازد. از همین رو، امام خمینی (ره) پس از انقلاب به جای استفاده از دوگانه‌های مرسوم، بر دوگانه‌هایی چون «مستضعفین و مستکبرین» تأکید می‌کند. بر همین اساس می‌توان نوع دیپلماسی و منافع مشترک جهانی را تنظیم کرد. ایجاد و تقویت جبهه مقاومت را از همین منظر باید دید.

حسینی به پیامدهای رویکرد تمدنی برای نسل جوان اشاره کرد و گفت: همچنان که گفتیم هر تمدن زیست‌جهان مخصوص به خود را دارد. زندگی در این زیست‌جهان، نوع نگاه و حتی تفکر افراد را تنظیم می‌کند. از آن پس آدم‌ها به گونه خاصی می‌اندیشند، در دایره آن می‌فهمند و پیش‌فرض‌ها را می‌پذیرند. متأسفانه ما در دوران استیلای تمدنی غرب زندگی می‌کنیم و این کار را برای ما سخت می‌کند. حکایت ما حکایت راننده‌ای است که در سرازیری و با سرعت زیاد می‌خواهد پنچری ماشین را بگیرد؛ هرچند که امروز علائم افول این تمدن از هر زمان دیگری واضح‌تر است.

وی در ادامه گفت: با وجود این، طبق سنت‌های الهی و با رویکرد تمدنی کافی است که ما ایمان داشته باشیم و استقامت کنیم، آن‌گاه پیروزی را از نزدیک لمس می‌کنیم. نسل رسانه‌ای امروز، بیش از گذشتگان، در زیست‌جهان غربی زیسته است اما بیش از آن‌ها نیز شکست این تمدن را به چشم دیده است. در گذشته‌ای نه‌چندان دور ساینس صلای «هل من مبارز» سر می‌داد و دین و هرچه دیگر را به رقابت می‌طلبید و ادعای حل تمام مشکلات بشر را داشت. اما امروزه صدای تشت رسوایی ساینس در خیلی از مسائل بلند شده و نسل امروز این‌ها را به چشم دیده است؛ برای مثال اتفاقی که در کرونا افتاد همین ناکافی و شکست‌پذیر بودن ساینس را نشان می‌داد. یا همین چند سال پیش رویای ابرقدرتی آمریکا گوش فلک را پر کرده بود؛ رویایی که جنگ چهل‌روزه ضربه آخر بر مرثیه‌اش بود.

این‌پژوهشگر در پایان گفت: درست است که نسل جوان در سیطره تمدنی غرب زیست کرده اما به همان میزان زمینه‌های خودآگاهی دارد. به نظرم می‌رسد اولین کاری که ما باید بکنیم ایجاد همین خودآگاهی است. ما ابتدا باید از خواب بپریم و بهانه‌های بیداری فراوان است. پس از آن است که باید به فکر ساخت دانش، ساختار و محصول مبتنی بر بینش تمدنی بود تا آیندگان در زیست‌جهان تمدن اسلامی رشد کنند.

انتهای پیام/