به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام مجتبی علیزاده، نویسنده کتاب سیره پژوهشی عالمان شیعه و استاد حوزه و دانشگاه، در سلسله برنامه روایت دوره‌های حدیثی و معارفی شیعه، به بررسی شاخص‌ترین علما و کتاب‌های شیعه و فعالیت علمای شیعه در تنظیم و پژوهش منابع دینی تا امروز می‌پردازد. بخش نخست درس‌گفتار این مباحث در ادامه تقدیم مخاطبان علاقه‌مند با مباحث تاریخی شیعه و فرهیختگان حوزوی و دانشگاهی می‌شود.

به مناسبت اینکه سیر علمای شیعه به 15 دوره تقسیم شده که از حدود قرن سوم یعنی از غیبت صغرای امام عصر(عج) شروع می‌شود و تا زمان معاصر ادامه دارد، این پانزده دوره به ترتیب تاریخی و به تناسب موضوع دسته بندی شده‌اند.

اهمیت پژوهش در شیعه از آن‌جا مشخص می‌شود که شیعه در طول عمر خودش همیشه در اقلیت و انزوا بوده و از سوی حاکمان و قدرتمندان محدود شده و آن چیزی که این مذهب را تاکنون سرپا نگه داشته، آگاهی و دانش پیروانش بوده است. بزرگان شیعه همواره علم و دانش را چراغ روشنگر دین می دانستند و پیرو تعالیم دینی، بر فضیلت عالم برعابد تاکید کردند.

گسترش دانش با پژوهش صورت می گیرد و پژوهش، رکن علمی شیعه است و سبب اصلی استقلال علمی شیعیان از دیگر مذاهب اسلامی بوده است. عالمان شیعی با پژوهش توانستند موضوعات و تفاوت‌های معرفتی فقهی و حتی اخلاقی شیعه با دیگر مذاهب اسلامی را تبیین و مشخص کنند و پشتوانه عظیم علمی برای شیعه و حتی کل مسلمانان فراهم آورند.

در بررسی اجمالی سیر پژوهش در شیعه شاید بتوان دوره‌هایی را مشخص کرد که این مرز بین دوره‌ها مرز دقیق تاریخی یا مرز دقیق علمی نیست، برداشتی از تاریخ هست که به واسطه مطالعه‌ای که ما در تاریخ و علوم انجام می‌دهیم به واسطه شرایط روز و نیازهایی که ایجاد می‌شده در دوره های تاریخی، گروهی از دانشمندان به سمت علوم خاصی می‌رفتند. به همین دلیل با محوریت آن علوم، دوره‌ها و جریان‌های پژوهشی دسته بندی شدند.

دوره اول؛ دوره جمع‌آوری احادیث

اولین دوره و جریان پژوهشی که قابل رصد و قابل تبیین هست، دوره نخست جمع آوری احادیث است. این دوره که تقریبا معادل غیبت صغرای حضرت حجت (عج) شروع می‌شود و تا اوایل قرن پنجم ادامه دارد، علمای شیعه تلاش کردند احادیثی که از معصومین علیهم‌السلام باقی مانده بود را جمع‌آوری و دسته‌بندی کنند و چون امام معصوم علیه‌السلام دیگر در دسترس نبود و حدیث تازه‌ای بیان نمی‌شد، می‌توانستند همه احادیث را دسته بندی کنند و مهمتر از همه آن‌ها منابع مستقلی برای شیعه از نظر احادیث تدوین بشود. علمای زیادی در این بین تلاش کردند؛ اما چهره شاخص این دوره محدث بزرگ مرحوم شیخ صدوق است.

دوره نخست جمع‌آوری احادیث تلاشش بر دسته‌بندی و جمع آوری همه احادیث بوده است. پیش از این دوره، احادیث اهل بیت در قالب کتاب‌ها و نوشته‌هایی موجود بود که 400 مورد از آن‌ها به نام اصول اربعه در میان شیعه معروف بود. متاسفانه بخشی از آن‌ها از بین رفته و تنها آن‌هایی موجود است که در کتاب‌های دیگر نقل شده است؛ پس اولین کاری که در دوره نخست حدیثی انجام دادند جمع آوری اصول اربعه و کتاب‌های دیگر بود. نتیجه تحقیقات این دوره از پژوهش شیعه، جمع‌آوری احادیث شیعه و تدوین کتب حدیثی مستقل برای مذهب شیعه بوده است.

احمد بن محمد بن خالد برقی

اولین فرد و از معروف‌ترین محدثین، احمد بن محمد بن خالد برقی است. ایشان متوفای 280 هجری قمری است. خاندان برقی اصالتا اهل کوفه بودند. جد این‌ها به قم مهاجرت کرد که آن زمان مقر اصلی شیعیان بودند. بیشتر کسانی که به عنوان محدث در این دوره نقل می‌کنیم اهل قم هستند و قم در آن زمان یکی از مهم‌ترین مراکز علمی شیعیان بوده است. احمد بن محمد خالد برقی متولد قم هست و دو کتاب  خیلی معروف به نام «المحاسن» و «رجال» دارد. شاگردان معروفی دارد که معروف‌ترین شاگردش علی بن ابراهیم قمی هست که از راویان بسیار جلیل القدر و معروف احادیث شیعه است.

احمد بن محمد بن خالد برقی تلاشی که برای جمع آوری احادیث داشت گاهی مورد مخالفت یا تغییر تفاوت دیدگاه قرار می‌گرفت. به طور مثال احمد بن محمد بن عیسی اشعری که آن زمان بزرگ قم بود، با شیوه جمع‌آوری احادیث برقی مخالفت کرد و به او گفت که شما از افرادی که ضعیف هستند و ما آن‌ها را ضعیف می‌دانیم و نباید روایت کنیم، او را تخطئه و ملامت کرد و حتی اسباب بیرون رفتن او را از قم فراهم آورد؛ هرچند بعدا جبران کرد و او را به قم دعوت کرد و بعدا هم که از دنیا رفت در تشییع جنازه‌اش با سر برهنه به علامت عزاداری و با پای برهنه حاضر شد. این نشان دهنده اهمیتی بوده که شیعه برای صحت و درستی نقل حدیث قائل بوده است که با افراد خودشان که آدم های خیلی معروفی بودن سخت گیری می کردند.

محمد بن حسن بن فروخ صفار قمی

نفر دوم این دوره پژوهشی «محمد بن حسن بن فرخ صفار قمی» است. وی ابتدا از یاران امام حسن عسکری علیه‌السلام  بوده و معروف به اعرج و اشعری نیز هست. معروف ترین کتابی که از ایشان مانده «بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد» است. او  متوفای 290 هجری قمری است.

عبدالله بن جعفر حمیری

نفر سوم از اولین دوره موج پژوهش شیعه که اختصاص به جمع آوری احادیث دارد، «عبدالله بن جعفر حمیری» است. ایشان هم از اهالی قم و متوفای 292 هجری قمری است. ایشون مکاتباتی با هادی و امام حسن عسکری و حضرت حجت علیهم‌السلام داشته و از استادان کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی است. تنها کتابی که از ایشان باقی مانده کتاب «قرب‌الاسناد» است. قرب‌الاسناد به کتاب‌هایی گفته می‌شود که احادیثی را جمع آوری می‌کنند که سند راوی احادیث تا منبع حدیث که امام معصوم علیه‌السلام است، غریب است؛ یعنی واسطه کم است و با یک یا دو و حداکثر سه واسطه به امام معصوم می‌رسند. این احادیث به عنوان احادیث بسیار معتبر در کتابی به نام قرب الاسناد جمع آوری می‌شود.

ابن اشعث کوفی

نفر چهارم این گروه «محمد بن محمد بن اشعث کوفی» است. او متوفای 320 و اهل کوفه بوده؛ اما به مصر مهاجرت کرده و به خاطر اعتبار، جلالت قدر و سوادی که داشته حتی میان اهل سنت هم دارای اعتبار بوده و اهل سنت هم او را  جزو راویان حدیث قرار می‌دادند. ایشان کتابی دارد که هزار حدیث از موسی بن اسماعیل بن موسی بن جعفر علیه السلام نقل کرده و چون بیشتر احادیث به امام موسی امام صادق علیه‌السلام می رسد، این کتاب معروف به کتاب «جعفریات» شده و چون محمد بن اشعث نوشته به «اشعثیات» هم معروف است. این کتاب اولین بار به دستور آیت الله العظمی بروجردی در قم به چاپ رسید.

عیاشی سمرقندی

پژوهشگر بعدی که اقدام به جمع آوری احادیث در قرن چهارم کرد و در شکل‌دهی اولین دوره موج پژوهشی در شیعه موثر بود، «محمد بن مسعود عیاشی سمرقندی » متوفای 320 هجری قمری است. وی متولد سمرقند در یک محیط و خانواده سنی مذهب(غیر شیعی) بود؛ اما بعدا با مطالعاتی که کرد به مذهب شیعه گروید و حتی ثروتی که از پدر به او رسیده بود را صرف تعلیم و تعلم معارف شیعی کرد. معروف‌ترین کتابی که از ایشان باقی مانده یک تفسیر روایی قرآن است و به همین خاطر این کتاب جزو کتاب‌های روایی حساب می‌شود؛ یعنی روایاتی که درباره آیات قرآن و شأن نزول و معانی آیات قرآن هست را جمع آوری کرده و یک تفسیر قرآن نوشته که معروف به «تفسیر عیاشی» است.

شیخ کلینی

ششمین نفری که به عنوان محدثان بزرگ و از مولفین حدیثی شیعه معرفی می‌شود که نقش خیلی مهمی در موج اول پژوهشی شیعه یعنی جمع آوری احادیث داشتند، مرحوم «محمد بن یعقوب کلینی، متوفای 329 هجری قمری است. ایشان اولین نفری است که معروف به ثقه الاسلام شده، معروف به شیخ کلینی بوده و به رازی هم معروف هست؛ چون که ایشان متولد ری بوده و ریزی مخففش به عربی رازی می‌شود.

وی نامدارترین فقیه محدث و اندیشمند شیعی در زمان غیبت صغری علیه السلام بوده است. ایشان اصالتا اهل کلین در شهر ری بوده و بعد از تحصیلات ابتدایی در آن‌جا، برای تحصیل علوم دینی به قم آمد و نزد احمد بن محمد بن عیسی، بزرگ قمی‌ها و علی بن ابراهیم قمی تحصیل کرد و برای یافتن احادیث و تحصیلات به شهرهای دیگر هم سفر کرد. عظمت علمی کلینی به قدری بود که همزمان مورد احترام اهل سنت و شیعه قرار داشت و در دوران سفیران امام عصر(عج) در زمان غیبت صغری هدایت علمی و فرهنگی شیعیان را به عهده داشت.

سه کتاب از ایشان معروف است که معروف‌ترین آن‌ها «الکافی» است که سه بخش دارد: اصول کافی فروع کافی و روضه کافی. کتاب کافی اولین کتاب از کتب اربعه شیعه است. شیعیان بعد از قرآن معتقدند که چهار کتاب معتبرترین کتاب‌های مذهب شیعه است؛ چهار کتاب حدیثی که به عنوان منبع احکام شرعی به آن‌ها نگاه می‌کنند. کتاب کافی اولین کتاب از کتب اربعه است که محصول تلاش‌های مرحوم کلینی هست که هزاران حدیث فقهی و اعتقادی را جمع‌آوری کرده است.

کتاب بعدی، کتاب رجال  است که مردان راوی حدیث را جمع‌آوری کرده است. کتاب «رسائل الائمه» نوشتند؛ یعنی نامه‌هایی که امامان نوشتند را جمع آوری کرده است و یک کتاب هم «الرد علی القرامطه» را نوشته که نقد انحرافات عقیدتی اسماعیلیه است. مرحوم کلینی در سال 329 هجری قمری در بغداد دار فانی را وداع گفتند و مقبره ایشان در خیابان جمهوری بغداد، نزدیک رود فرات معروف است و هنوز زیارتگاه دارد.

ابن بابویه قمی

چهره بعدی مرحوم «علی بن حسین ابن بابویه قمی»، متوفای 329 هجری قمری است. ایشان معروف به فقیه، ابن بابویه و صدوق اول هست. ایشان بزرگ قومی‌ها هم در فقه و هم در حدیث بوده و شأن خیلی بزرگی در حدیث و فقه دارد. اعتبار او به حدی است که تاکنون هم بعضی از فقها اگر ایشان فتوایی در یک موضوع فقهی داشته باشد که فقها روایتی را در آن موضوع  پیدا نکنند، آن فتوا را به عنوان فتوای اصیل و یک حکم شرعی قبول می‌کنند و می‌گویند اعتبار ایشان به حدی است که امکان ندارد بدون وجود حدیث، فتوایی را صادر کند و فتوای ایشان دلیل بر وجود حدیثی است که به ما نرسیده است.

در شناخت ایشان چند نکته تاریخی وجود دارد که دلالت بر عظمت او دارد. اولا مذاکراتش با «حسین بن روح نوبختی» که نائب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان غیبت صغری بوده  کاملا معروف است که  به بغداد رفته و با حسین بن روح مذاکره و صحبت کرده و مذاکرات موجود است. او در مکاتبه‌ای به واسطه حسین بن روح برای حضرت حجت امام زمان عج نوشتند و عرض حاجت کرد که من فرزنددار نمی‌شوم، اگر صلاح می‌دانید دعایی بفرمایید خداوند به من فرزند عطا کند. به دعای امام زمان عج الله تعالی فرجه الشریف خداوند سه پسر به ایشان عطا کرد که معروف‌ترین آن‌ها شیخ صدوق، بزرگترین محدث شیعه است. فرزند دیگرش هم از محدثین و علمای شیعه هست. فرزندی هم دارند که منزوی بوده و خیلی اهل علم نبوده و اسمش خیلی در تاریخ ذکر نشده است.

مرحوم ابن بابویه برخوردی هم با حسین بن منصور حلاج داشتند. حلاج متأسفانه ادعای نیابت یا حتی ارتباط با امام زمان (عج) را کرده بود و وقتی که وارد قم شد علی بن حسین بن بابویه با او برخورد کرد و دروغ او را برملا کرد و زمینه بیرون کردن او را از قم فراهم کرد که مبادا مردم را با ادعای بابیت و ارتباط با امام زمان فریب بدهد و موجب انحراف عقیدتی مردم را فراهم کند.  مزار مرحوم ابن بابویه در قم معروف است.

متأسفانه از بیشتر کتاب‌های مرحوم ابن بابویه اثری باقی نمانده است. یکی از کتاب‌های ایشان که باقی مانده کتاب «قرب الاسناد» است. کتاب‌های دیگرش در ضمن کتاب‌های علمای دیگر نقل شده و مستقیما بیشتر کتاب‌های ایشان به ما نرسیده است.

ابن قولویه قمی

چهره شاخص دیگر در میان محدثین شیعه دوره اول، مرحوم «ابن قولویه قمی»، متوفای 369 هجری قمری است. ایشان شاگرد مرحوم کلینی و استاد شیخ مفید هستند. معروف‌ترین کتابی که از مرحوم ابن قولویه باقی مانده کتابی به نام «کامل الزیارات» است که روایات مربوط به زیارات را جمع آوری کردند.  این کتاب به قدری معتبر است که در سده‌های اخیر به عنوان یکی از منابع رجالی هم مطرح شده؛ از جمله این نظریه مطرح شده که آیا می‌شود گفت تمام واسطه‌ها در این  کتاب ثقه هستند؟ در این حد معتبر است و دلالت بر جلالت قدر و بزرگی مرحوم قولویه دارد. مزار ایشان در حرم کاظمین است.

ابن شعبه حرانی

محدث بزرگوار دیگری که در این دوره مهم بوده و در کتاب‌های حدیثی از او نقل شده، مرحوم « حسن بن علی بن حسین بن شعبه حرانی»، متوفای 380 هجری قمری است. ایشان اهل حلب سوریه بوده و شاگردانی مثل شیخ مفید داشته است. کتاب معروف وی «تحف العقول» است که یک کتاب حدیثی خیلی معروف است.

شیخ صدوق

چهره درخشان و شاخص در میان محدثین شیعه و دوره اول حدیثی شیعه، مرحوم شیخ صدوق است؛ «محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی»؛ متوفای 381 هجری قمری. شیخ صدوق سال 305 در قم متولد شده و تا زمانی که استادش زنده بود (حدود سال 343) در قم بوده است. بعد برای تکمیل تحصیلات به ری مهاجرت کرده و تا آخر عمر در ری بودند.

از کتاب‌های معروف شیخ صدوق «من لا یحضره الفقیه» است که بعد از کافی دومین کتاب از معتبرترین کتاب‌های شیعه  و دومین کتاب از کتب اربعه شیعه است. «علل الشرایع»، «توحید»، «معانی الاخبار» «کمال الدین و تمام النعمه» و «ثواب الاعمال»  کتاب‌های دیگر اوست.

اولین کسی که مرحوم ابن بابویه دوم را به شیخ صدوق نامید، مرحوم ابن ادریس حلی است. اگر به وسعت کتاب‌های شیخ صدوق توجه کنید و به کمبود امکانات در آن عصر توجه کنید، متوجه تلاش وافر و خستگی‌ناپذیر ایشان در جمع آوری احادیث شیعه خواهید بود. به خاطر همین وسعت کتاب‌های او در حدیث به عنوان چهره اول دوره جمع آوری احادیث شیعه انتخاب شده‌اند.

شیخ طوسی

در دوره اول جمع آوری احادیث شیعه آخرین نفر که به عنوان فرد متاخر، با فاصله، مرحوم شیخ طوسی است؛ یعنی تا اول قرن پنجم، تقریبا دوره اول جمع آوری احادیث شیعه به پایان رسید. مرحوم شیخ طوسی هم با تالیف دو کتاب مهم از کتب اربعه، «تهذیب الاحکام» و «الاستبصار» دو کتاب از کتب اربعه را تکمیل کرد و آخرین نفری که در ضمن دوره اول حدیثی شیعه نامش ذکر می‌شود مرحوم شیخ طوسی «محمد بن حسن بن علی طوسی» معروف به شیخ الطائفه هست.

شیخ طوسی در فقه شخصیتی شاخص است؛ ولی به خاطر جامعیت ایشان در علوم مختلف کتاب نوشتند؛ در تفسیر کتاب خیلی معروفی دارند، در فقه کاملا معروف است. در حدیث هم  در اینجا او را  ذکر می‌کنیم؛ چون دو  کتاب ازکتاب‌های  ایشان جزو کتب اربعه شیعه هستند.  شیخ طوسی متوفای 460 هجری است. وی سال 385 هجری در طوس به دنیا آمد و تا حدود بیست و سه سالگی آن‌جا تشریف داشتند و حدود سال 408 به بغداد برای تکمیل تحصیلات مهاجرت کرد. در آنجا نزد بزرگانی مثل شیخ مفید و سید مرتضی تحصیل کرد. پس از درگذشت سید مرتضی 12 سال کرسی تدریس سید مرتضی را به عهده داشت.

شیخ طوسی حدود چهل سال در بغداد بود؛ اما متأسفانه آن زمان برخوردهای مذهبی در بغداد خیلی فراگیر بود و منجر به برخوردهای فیزیکی هم شد و بارها کتابخانه شیخ طوسی را آتش زدند، خانه‌های شیعیان مخصوصا در محله کرخ بغداد که محله شیعه نشین بود را نیز آتش زدند.  این اتفاقات باعث شد که شیخ طوسی بعد از چهل سال به نجف اشرف مهاجرت کند. مهاجرت او برکت عظیمی که داشت باعث شد  شیعیان و علما دور ایشان حلقه بزنند و حوزه علمیه‌ای در نجف اشرف تاسیس شد که الان هزار سال این حوزه علمیه در نجف اشرف برپاست.

خبرنگار: بابک شکورزاده

انتهای پیام/