به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم ، حوزه‌های علمیه شیعه از دیرباز نقش بزرگ و مستمری در صیانت، توسعه و ارتقای سطح باورهای اسلامی داشته و در عرصه‌های گوناگون اجتماعی نقش‌آفرین بوده‌اند. این توفیق با تقوا، اخلاص، جهاد، تدبیر، دقت و تیزبینی زعمای حوزه در مقاطع تاریخی به دست آمده است. در این میان، حوزه علمیه قم با زعامت آیت‌الله حائری یزدی با تجربه فراز و نشیب‌ها و فرصت‌ها و تهدیدهای گوناگونی در عصر قاجار و پهلوی اول از فعال‌ترین و تأثیرگذارترین حوزه‌های علمیه در قرون اخیر بوده است.

از این‌رو حجت‌الاسلام دکتر حامد قرائتی، استادیار گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم در مقاله‌ای با عنوان «حوزه تراز اسلامی از منظر آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی»، با تکیه بر آراء، مواضع و عملکرد ایشان به مثابه مجدد حوزه علمیه قم، حوزه تراز اسلامی در موقعیت خاص پهلوی اول از دیدگاه ایشان را واکاوی کرده و با استفاده از منابع استنادی و کتابخانه‌ای، اصولی همچون برنامه‌ریزی، علم‌آموزی، تأمین معیشت، رعایت اصول اخلاقی، جلب اعتماد عمومی، اصلاح شیوه‌ها و فرایندها را از معیارهای حوزه تراز اسلامی نسبت به طلاب و مردم از دیدگاه ایشان دانسته و اصولی همانند بصیرت، اولویت‌سنجی، تدبیر و مصلحت‌سنجی و تعدیل سیاست‌های دولتمردان را رسالت حوزه در قبال دولتمردان پهلوی اول برشمرده است.

مراد از حوزه علمیه تراز در این تحقیق، حوزه‌ای مبتنی بر اصول و مبانی اسلامی در تعامل با طلاب، عموم جامعه و سلطنت است. مجموعه‌ای که وظیفه‌اش تربیت و تعلیم عالمان دینی است.

مروری بر حیات حوزوی آیت‌الله حائری یزدی از سرفصل‌هایی است که در این مقاله به آن اشاره شده و اجمالی از زندگی‌نامه این عالم ربانی و شرایط پیش از زعامت ایشان توصیف شده است. برای نمونه به نقل از آیت‌الله سید احمد شبیری زنجانی (پدر مرحوم آیت‌الله سید موسی شبیری زنجانی) آمده: «فیضیه تقریباً تعطیل بود و در مدرسه‌ای دیگر قهوه‌چی‌ها بساط چای و کسب و مار گسترانیده بودند و حتی برخی حجره‌ها به محل اسکان بی‌خانمان‌ها تبدیل شده بود.»

آیت‌الله حائری در بنیان‌گذاری مجدد حوزه علمیه قم، گرچه به لحاظ شرایط اجتماعی از ورود به برخی از تحولات سیاسی خودداری می‌کرد؛ اما حوزه‌ای را بنیان کرد که نسلی از عالمان جامع‌الاطراف در علوم دینی و اجتماعی را به یادگار گذاشت. نسلی که پایه‌گذار اسلام اجتماعی بود و در نهایت انقلاب اسلامی 57 را رهبری کرد.

اصول مهم شکل‌گیری حوزه تراز

در این پژوهش چند اصل به عنوان اصول مهم شکل‌گیری حوزه تراز از منظر شیخ عبدالکریم حائری لحاظ شده است؛ مدیریت و برنامه‌ریزی و علم‌آموزی از جمله‌ی این اصول است. در بُعد علم‌آموزی، استفاده از بهترین استادان، تنوع استادان و دیدگاه‌ها، ظرفیت‌سنجی و حمایت از نخبگان، ابداع و پویایی در نظام آموزشی، ارتقای سطح دانشی و مهارت و تولید علم، از نمونه فعالیت‌های شیخ عبدالکریم حائری بوده که در این مقاله به آن اشاره شده است. آیت‌الله حائری حتی در دوران تحصیل خود به شیوه‌های متداول در مباحث علمی قانع نبود و حتی اشکالات خود بر درس آخوند خراسانی را در چهارشنبه هر هفته به ایشان عرضه می‌کرد و در مواردی نیز توانسته بود نظر آخوند را تغییر دهد.

اخلاق و تربیت اسلامی، تأمین معیشت و امکانات، از دیگر نکاتی است که درباره ویژگی‌های این عالم ربانی ذکر شده است. مثلاً ایشان به صراحت می‌گفت: «من در دو موقع از شدت ناراحتی خوابم نمی‌برد؛ یکی وقتی که طلبه نیازمند باشد و من پولی برای رفع حاجت او نداشته باشم و دیگر موقعی که پولی در دست من باشد و نتوانسته باشم به مورد مصرفش برسانم.»

بخشی از اقدامات شیخ عبدالکریم حائری

از مهم‌ترین اقدامات آیت‌الله حائری در احیای حوزه قم تعمیر و بازسازی حوزه‌های علمیه و فراهم ساختن مقدمات مادی تحصیل در این حوزه‌ها بود؛ به گونه‌ای که در عصر وی مدرسه «فیضیه»، «دارالشفاء» و «مدرسه خان» تعمیر و بازسازی شدند.

از منظر آیت‌الله حائری حوزه علمیه نمی‌تواند و نباید نسبت به تصویری که از حوزه در ذهن عمومی جامعه شکل گرفته بی‌تفاوت باشد. از این رو تمرکز بر احکام فقهی در اقدامات و تدابیر و غفلت از پیامدها و فهم عمومی، به شدت اعتماد عمومی نسبت به حوزه را مخدوش می‌سازد. برای نمونه ایشان به هیچ وجه وجوه شرعی را نزد خودش نگه نمی‌داشت و به افرادی می‌سپرد که معتمد او و جامعه باشند.

از دیدگاه آیت‌الله حائری حوزه تراز اسلامی در کنار ظرفیت‌سازی باید با شناخت واقع‌بینانه از جامعه، از فرصت‌ها و تهدیدهای موجود نیز غافل نباشد. ایشان با شناختی عمیق از اوضاع و تحولات اجتماعی و سیاسی در ایران از موضع‌گیری در اموری که از کنه آن بی‌اطلاع بود خودداری می‌کرد.

همزیستی و ارتباط بی‌واسطه از ویژگی‌های دیگری است که در این مقاله به آن اشاره شده است. ایشان نه‌تنها از شأنیت‌های حوزوی، بلکه از شأنیت‌های متداول در عرف نیز — حتی‌المقدور — پرهیز می‌کرد؛ به گونه‌ای که خود در حجره طلاب حضور می‌یافت و با آن‌ها گفت‌وگو می‌کرد. امام خمینی روابط وی با طبقات گوناگون مردم را این‌گونه توصیف کرده است: «جناب استاد معظم و فقیه مکرم حاج شیخ عبدالکریم یزدی که از سال 1340 تا سال 1355 ق ریاست تامه و مرجعیت کامله قطر شیعه را داشت، همه دیدیم که چه سیره‌ای داشت. با نوکر و خادم خود هم‌سفره و هم‌غذا بود و روی زمین می‌نشست.»

ساده‌زیستی و طهارت مالی، پرهیز از عوام‌زدگی و محدود نماندن در قلمروهای جغرافیایی، از دیگر مواردی است که از صفات این عالم ربانی شمرده شده است.

اصول حاکم بر روابط حوزه تراز اسلامی با دولتمردان از دیدگاه آیت‌الله حائری، شامل بصیرت و عقلانیت سیاسی، نیازسنجی و اولویت‌سنجی در روابط و مواضع، تدبیر و رعایت مصالح و تعدیل سیاست‌های دولتمردان است که در این پژوهش ذکر شده است.

گفتنی است، مقاله «حوزه تراز اسلامی از منظر آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی»، نوشته دکتر حامد قرائتی، در دو فصلنامه علمی پژوهشی «تاریخ اسلام در آیینه پژوهش» منتشر شده است.

خبرنگار: بابک شکورزاده

انتهای پیام/