خبرگزاری تسنیم ـ محمدرضا آتشین‌صدف*؛ «حالا من از پشت پنجره به خوبی می‌توانستم حیاط را ببینم. مهاجمین لباس شخصی داشتند. نمی‌دانم دقیقاً چند نفر بودند؛ شاید سی یا چهل نفر؛ اما تعداد طلبه‌ها بیشتر بود. طلاب از دیواره‌ی طبقه‌ی دوم، آجرها را می‌کندند و به سمت کماندوها در حیاط پرت می‌کردند. به دلیل تعداد طلاب و مشرف بودن آن‌ها از طبقه‌ی دوم کار به نفع آن‌ها تمام شد. طلاب کماندوها را از مدرسه بیرون کردند و در فیضیه را بستند. ما نفس راحتی کشیدیم. تصور کردیم که کار تمام شده است. ناگهان دیدم مأمورین شهربانی مثل مور و ملخ از دیوارهای طبقه‌ی دوم مدرسه پایین می‌ریزند. بسیاری از آن‌ها لباس فرم آبی‌رنگ داشتند و برخی هم لباس شخصی از سمت مسافرخانه و هتل‌های چسبیده به حرم وارد مدرسه می‌شدند…»

شاهد این ماجرا، نوجوان یازده‌ساله‌ی سرابی است. او در دو یا سه‌سالگی همراه پدر روحانی‌اش به قم مهاجرت کرده است و تاکنون در آن زندگی می‌کند: استاد جواد محدثی.

کتاب «مشق زندگی» با عنوان فرعی «شعر و نویسندگی به روایت حجت‌الاسلام جواد محدثی»، تدوین محمدحسین فروغی و از منشورات مرکز اسناد انقلاب اسلامی است. بخشی از خاطرات استاد در این کتاب مربوط به حوادث پیش از انقلاب است و بخشی مربوط به پس از انقلاب.

خاطرات پیش از انقلاب

استاد محدثی در پیچ‌وخم‌های حوادث انقلاب، زندگی پر فراز و نشیبی داشته است؛ سفر به شهرهای گوناگون برای ملاقات با استادان تبعیدی‌ها، منبرهای انقلابی، فرار از دست مأموران، دستگیری، زندانی شدن، سلول انفرادی و… . خاطراتی که چهره‌ی انقلابی و جهادی استاد محدثی را به خوبی نشان می‌دهد.

در خاطرات پیش از انقلاب ایشان نکات ریز و کمتر گفته‌شده‌ای وجود دارد که بسیار ارزشمندند؛ مثلاً پاسخ این پرسش که وقتی طلاب، کماندوها را از مدرسه‌ی فیضیه بیرون می‌کنند؛ مأموران شهربانی دوباره چگونه وارد فیضیه می‌شوند؛ در حالی که در آن قفل بوده است؟ ایشان بیان می‌کنند از پشت بام هتل‌ها و دیگر ساختمان‌های چسبیده به فیضیه.

از دیگر بخش‌های ارزشمند، ملاقات‌های ایشان با حضرت امام راحل (ره) و ملاقات‌های مکرر ایشان با امام شهید (ره) است؛ به‌ویژه ملاقات‌های هر ساله‌ی وی و جمعی از دوستان مدرسه‌ی حقانی با امام شهید (ره)؛ این بخش‌ها بسیار گذرا مطرح شده‌اند. خوب است حالا که آن امام عزیز را از دست داده‌ایم؛ استاد محدثی خاطرات آن جلسه‌ها را نیز در فرصتی دیگر منتشر کنند؛ چون مسلماً درس‌های فراوانی برای ما و آیندگان در آن‌ها وجود دارند.

خاطرات پس از انقلاب

استاد محدثی 12 بار به جبهه رفتند و نیز در همان سال‌ها از سوی سپاه به جنوب لبنان سفر کردند. در هر دو جبهه نقش مبلغ جهادی داشتند و البته کتاب‌هایی نیز از دشمنان به غنیمت گرفتند! ماجراهای سفرهایشان به کشورهای دیگر از جمله بحرین، بوسنی و چند بار سفر حج نیز شنیدنی است.

شایان توجه است که ماجراهای سفر به لبنان و شرایط جنگی آن دیار و نیز فضای فرهنگی شیعیان لبنانی بسیار خواندنی است؛ به‌ویژه، نگاه مثبت و در حد تقدس شیعیان جنوب لبنان به ایرانی‌ها؛ همچنین دلخوری آنان از ایران، در آن زمان، به سبب ارتباط دوستانه‌ی ایران با لیبی؛ زیرا لبنانی‌ها قذافی را عامل ربایش امام موسی صدر می‌دانستند.

بخش دیگر خاطرات استاد، فهرست‌گونه‌ای از فعالیت‌ها و آثارشان است؛ سفرهای تبلیغی، تدریس‌های دانشگاهی و عمومی، راه‌اندازی نشریات یا همکاری با نشریات موجود؛ نگارش کتاب، مقاله، قطعه‌ی ادبی و… . افزون بر آن درباره‌ی راه و رسم نوشتن و سبک نوشتاری خود نکته‌هایی بیان می‌کنند؛ نکته‌هایی که برای اهل شعر و نویسندگی به‌خصوص نوآموزان، بسیار درس‌آموز است.

در خاطرات استاد دو کلیدواژه‌ی بسیار مهم وجود دارد که در سرتاسر کتاب پیگیری‌پذیر است: 1. مدرسه‌ی حقانی 2. ادبیات متعهد

1. مدرسه حقانی

خواننده با مطالعه‌ی کتاب به تدریج به این نتیجه می‌رسد که گویی مهم‌ترین یا دست‌کم یکی از مهم‌ترین اتفاق در زندگی جواد محدثی، ورود او به مدرسه حقانی بوده است. اگر نمایه‌ی پایان کتاب دقیق و کامل بود، شاید «مدرسه حقانی» پرتکرارترین نام می‌شد. نکته‌ی درخور توجه اینکه ورود ایشان به حوزه و آن هم مدرسه حقانی «ظاهراً کاملاً اتفاقی و تصادفی» بوده و ماجرایی دارد شنیدنی.

مدرسه‌ی حقانی فضایی فراهم کرد برای جواد محدثی که از نزدیک با بسیاری از بزرگان همنشین شود و تحت تربیت و آموزش آن‌ها قرار گیرد؛ بزرگانی مانند شهید بهشتی، شهید قدوسی، آیت‌الله مشکینی، آیت‌الله احمدی میانجی، آیت‌الله حائری شیرازی، علامه حسن‌زاده آملی، علامه مصباح یزدی، آیت‌الله احمد جنتی و…

استاد محدثی درباره‌ی ویژگی‌های برنامه‌ی مدرسه‌ی حقانی چنین می‌گوید:

«ما آن موقع که این درس‌ها را می‌خواندیم توجه نداشتیم که بر اساس یک طرح فکری دقیق و منظم چیده شده است. نتیجه‌ی این طرح هفده‌ساله عبارت بود از طلبه‌ای که با دو زبان (عربی و انگلیسی) آشنا بود. از نظر اصول فقه و فلسفه رشد پیدا کرده بود. توان تبلیغ از راه بیان و بنان را داشت. هم اهل منبر بود و هم قلم چرا که هم کلاس‌های انشاء را دیده بود و هم در جلسات تمرین منبر که جمعه‌ها در حجرات برگزار می‌شد شرکت کرده بود.»

این توصیف، به‌گونه‌ای فشرده ویژگی‌های علمی و عملکردی خود استاد محدثی نیز هست. خواننده با ادامه مطالعه درمی‌یابد که اهداف این برنامه‌ی آموزشی در وجود استاد محدثی محقق شد؛ یعنی «طلبه‌ای تراز» ساخته شد که به کار آینده جمهوری اسلامی آمد.

جواد محدثی تمام یا عمده‌ی تحصیل 15 ساله‌اش را از جامع المقدمات تا درس خارج در آن سپری کرد. در این مدرسه درس‌های رسمی حوزه را فراگرفت، پای درس استادان اخلاق مهذب آن روزگار نشست، شاهد حوادث سیاسی حوزه و جامعه بود و خودش نیز درگیر برخی از آن‌ها شد. سخنرانی کردن و منبر رفتن را آموخت، شعر سرود؛ مقاله (جزوه) نوشت، روزنامه‌نگاری کرد و درس داد.

افزون بر این حضور استادان، همدرسان و دوستان این مدرسه در سایر فعالیت‌های محدثی در سال‌های بعد نیز بسیار پررنگ است. پس از انقلاب بسیاری از مسئولان، استادان و طلاب این مدرسه مسئولیت‌های گوناگون اجرایی گرفتند؛ از شهید بهشتی و شهید قدوسی تا دوستان و هم‌دوره‌ای‌های محدثی. از بالاترین مسئولیت‌های کشور تا مسئولیت‌های پایین‌تر، در حد استاندار یا مسئولیت نشریه‌ای یا مدیریت رادیویی. به محدثی نیز بارها پیشنهاد می‌شد برای پذیرش مسئولیت‌هایی اجرایی اما او نمی‌پذیرفت؛ زیرا علاقه و اولویتش کار فرهنگی، تبلیغی، هنری، ادبی و قلمی بود.

محدثی به ذوق و کاردانی ادبی و تبلیغی، حسن سلوک، فضل، تلاشگری و روحیه‌ی انقلابی در میان استادانش و همدرسان شناخته شده بود؛ لذا بسیاری از آن‌ها وقتی در جایی مسئولیتی می‌پذیرفتند، از اولین اقداماتشان درخواست از محدثی برای همکاری بود؛ البته گاهی نیز قضیه وارونه بود و این محدثی بود که دیگران را به همکاری فرامی‌خواند.

2. ادبیات متعهد

پیش از خواندن این کتاب، نخستین چیزی که با شنیدن نام استاد محدثی یا دیدن ایشان به ذهنم متبادر می‌شد، ادبیات متعهد بود و با خواندن این کتاب این تصور قوت یافت؛ یادکردنی است که از نخستین نوشته‌های رسمی استاد محدثی، جزوه‌ای بود که برای آزمون پایان سال، در مدرسه حقانی نوشت. جزوه‌ای با نام «الادب المسئول و الشعر الهادف و نهضه عاشورا»، «ادبیات متعهد و شعر هدف‌دار و نهضت عاشورا».

نزدیک به همان تعبیری که مرحوم محمدرضا حکیمی در عنوان کتابش به کار برد: «ادبیات و تعهد در اسلام». کسی که محدثی درباره‌اش می‌گوید: «حق زیادی بر گردن من دارد». اگر بخواهیم ویژگی‌های سبکی نثر استاد را شبیه کسی یا متأثر از کسی بدانیم، مناسب‌ترین شاید شخص مرحوم حکیمی باشد.

در این میان، شعر برای استاد محدثی چیز دیگری است؛ از اول کتاب تا پایان کتاب، به هر مناسبتی استاد، از شعر می‌گوید. می‌توان گفت که استاد محدثی با شعر همنفس است. ایشان می‌گوید: «شعر جزو جوهره‌ی فکری من بوده است». ایشان سرودن شعر را با سبک شعر نو (نیمایی) آغاز کرده است؛ هر چند شعر در قالب‌های کهن هم کم ندارد؛ او بیان می‌کند که پیگیر یا پیرو شاعر خاصی نبوده است؛ لذا به تعبیر خودشان اکنون نیز نمی‌توان گفت به سبک کدام شاعر، شعر می‌گوید.

در زمینه‌ی نثر و نویسندگی هم استاد نکات فراوانی درباره‌ی راه و راز نویسنده شدن و نیز سبک نویسندگی خود بیان می‌کند؛ همچنین در ضمن خاطراتش، از تدریس‌های متعدد و تجربه‌های نویسندگی‌اش سخن می‌گوید که بسیار مفید هستند. ناگفته نماند که مایه‌ی طنزپردازی استاد چه در شعر و چه در نثر از زیبایی‌های آثار ادبی استاد است.

استاد محدثی امروز

او اکنون در 74 سالگی در خانه‌اش در اول بلوار امین زندگی «به ظاهر آرام و معمولی»اش را می‌گذراند با پنج نوه و کتاب‌هایش. می‌خواند و می‌نویسد و نوشته‌های منتشرنشده‌اش را سامان می‌دهد. گاه نیز سخنرانی حضوری یا رسانه‌ای نیز دارد. کمتر سفر می‌رود و دیگر تقریباً اصلاً تدریس نمی‌کند. در زیرزمین خانه‌اش کتابخانه پر و پیمانی دارد؛ هر چند دیگر تمایلی به خرید کتاب جدید ندارد؛ زیرا جای کافی برای آن‌ها ندارد.

وی از روزگار کرونا، در فضای مجازی هم فعال شده و در کانال ایتایی‌اش به نام «برگ و بار» می‌نویسد. استاد درباره‌ی موضوعات و سبک نوشته‌هایش در کانالش توصیفی دارد که البته می‌توان گفت توصیف ویژگی‌های عموم کارهای شعری و نثری استاد است:

«سعی داشته‌ام چند شاخصه را در این یادداشت‌ها لحاظ کنم که نقشی در ایجاد جاذبه و تأثیر دارد: کوتاهی، محتوای نو، سبک جدید نگارش، کاربردی بودن موضوعات، زاویه‌ی جدید در نگاه و جوان‌پسند بودن نثر. در برنامه‌ای کوتاه شرح حکمت‌های نهج البلاغه در کانال برگ و بار هم تلاشم در رعایت این نکات است. اختصار و کم‌گویی از عوامل جاذبه است؛ به‌خصوص در این عصر کم‌حوصلگی».

استاد محدثی و دغدغه‌هایش

استاد محدثی در گوشه‌هایی از خاطراتش گاه از حسرت‌ها و دغدغه‌هایش نیز می‌گوید. کتاب با این جمله استاد شروع می‌شود: «دنیا دو نیمه است، نیمه‌ی اول به امید نیمه‌ی دوم و نیمه‌ی دوم در حسرت نیمه اول». استاد از ادامه نیافتن «طرح هفده‌ساله» در مدرسه‌ی حقانی متأسف است و از تعطیل شدن مرکز ادبی حوزه، افسوس‌مند؛ نیز ایشان از ادامه نیافتن روحانیت (150 ساله) در خاندانش نیم‌راضی است و نسبت به آنچه بعد از خودش، بر سر کتاب‌هایش می‌آید، دغدغه‌مند.

فرجام سخن

کتاب مشق عشق 441 صفحه است که 254 صفحه‌ی آن خاطرات و بقیه‌ی آن تصاویر و اسناد و نمایه و… است. سامان درونی و زیبایی بیرونی کتاب، آن را خواستنی کرده است؛ اما پاره‌ای اشکال‌های جزئی نیز در آن دیده می‌شود که رفع آن‌ها بر پایه‌ی کتاب می‌افزاید. برای نمونه می‌توان اشاره کرد به برخی اشکالات تایپی و ترجمه‌ای؛ یکسره بودن فهرست مطالب، عدم ترتیب زمانی دقیق در تصاویر پایان کتاب.

این گزارش کوتاه را با یکی از رباعی‌های استاد به پایان می‌بریم:

غم، همدم بی‌کسی است اما نه کنون                   محتاج به بررسی است اما نه کنون

آن روز که انقلاب تعطیل شود                              هنگام مرخصی است اما نه کنون

*پژوهشگر و استاد حوزه علمیه قم

انتهای پیام/