به گزارش خبرگزاری تسنیم از بوشهر، ایام فاطمیه، فراتر از یک سوگواری آیینی، فصلی برای بازخوانی درس‌های بزرگ حیات حضرت فاطمه زهرا (س) و تجدید میثاق با آرمان‌های ولایت است. در استان بوشهر، این ایام با رویکردی معرفت‌افزا و با تکیه بر فرهنگ غنی ولایت‌مداری، به بستری برای تبیین حقایق تاریخی و بصیرت‌بخشی جامعه تبدیل شده است.

حضرت فاطمه (س) به عنوان نخستین مدافع حریم امامت و ولایت، با خطبه‌های آتشین و روشنگری‌های خویش، مسیر تاریخ را در حمایت از حقیقت حکومت الهی ترسیم کرد. امروز، مردم بصیر و ولایت‌مدار بوشهر با درک عمیق از این جایگاه، در ایام فاطمیه با برگزاری اجتماعات باشکوه در میادین اصلی شهر، به‌ویژه در میدان امام خمینی (ره)، نشان داده‌اند که چراغ راهشان همان مسیر فاطمی است؛ مسیری که در آن، عدالت‌خواهی، استکبارستیزی و دفاع از ولی امر، ارکان جدایی‌ناپذیر یک جامعه دینی به شمار می‌روند.

در شرایط کنونی که نظام اسلامی با جنگ‌های شناختی و هجمه‌های فرهنگی بدخواهان روبروست، توجه به اندیشه‌های سیاسی حضرت زهرا (س) در خطبه فدکیه، برای نسل جوان و مسئولان استان بوشهر یک ضرورت است. تأکید آن حضرت بر ولایت به عنوان عامل انتظام امت و امان از تفرقه، امروز در فضای بوشهر که دیار مقاومت و استعمارستیزی است، طنین‌انداز می‌شود. حضور پرشور مردم در شب‌های سوگواری و تداوم نهضت‌های فرهنگی در حاشیه این مراسم، گویای آن است که پیوند میان مردم و آرمان‌های ولایت، پیوندی ناگسستنی و آگاهانه است.

بوشهر، با پیشینه‌ای درخشان در دفاع از مرزهای آبی و اعتقادی ایران اسلامی، در ایام فاطمیه نیز همصدا با سراسر کشور، با برگزاری نشست‌های تخصصی، تبیین ابعاد شخصیت قرآنی حضرت صدیقه کبری (س) و برپایی ایستگاه‌های خدمت‌رسانی اجتماعی، سیره علمی و عملی آن بانوی بزرگوار را سرلوحه اقدامات خود قرار داده است. در این میان، نقش روحانیت، دانشگاهیان و جوانان انقلابی در پیوند دادن مفاهیم عمیق فاطمی با نیازهای روز جامعه، نقشی محوری است؛ چرا که درس فاطمی، درس “خاموش نماندن در برابر انحراف” و “مسئولیت‌پذیری در برابر سرنوشت امت” است.

متون فاخر و ماندگار در تاریخ اسلام همواره چراغ راه هدایت بشریت بوده‌اند و در میان این میراث گرانبها، خطبه فدکیه از جایگاهی بی‌بدیل برخوردار است. این خطبه تنها سخنرانی بانویی بزرگ در اعتراض به یک حق ازدست‌رفته نیست؛ خطبه فدکیه، مدرسه‌ای از معارف قرآن، منشوری از توحید، تفسیری از نبوت، تبیینی از فلسفه احکام و آیینه‌ای روشن از حقیقت امامت و عدالت است. گویی فاطمه (س) در آن روز، قرآن را در دست گرفت و آیات وحی را از حریم مصحف به متن زندگی آورد؛ تا به تاریخ بیاموزد که دین، تنها مجموعه‌ای از مناسک فردی نیست، بلکه نظامی جامع برای هدایت انسان، اصلاح جامعه و استقرار عدالت است.

نخستین جلوه اندیشه قرآنی در خطبه فدکیه، توحید و معرفت الهی است؛ آنجا که حضرت، سخن را با ستایش خداوند آغاز می‌کند و عظمت پروردگار را چنان ترسیم می‌نماید که عقل در برابر بی‌کرانگی ذات او سر تعظیم فرود می‌آورد. این همان حقیقتی است که قرآن کریم در آیه 103 سوره انعام بیان می‌کند: «لَا تُدْرِکُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَارَ» چشم‌ها او را درنمی‌یابند، اما او همه چشم‌ها را درمی‌یابد.

در نگاه فاطمی، خداوند نه محدود به تصور انسان است و نه محصور در وصف و بیان؛ او حقیقت مطلقی است که هستی از اراده‌اش پدید آمده و جهان در پرتو حکمتش معنا یافته است. توحید در این نگاه، فقط اعتقاد به یگانگی خدا نیست؛ بلکه رهایی انسان از بندگی غیر خدا و ایستادگی در برابر هر قدرتی است که بخواهد جایگاه حق را تصاحب کند.

دومین اندیشه قرآنی، فلسفه آفرینش و هدفمندی خلقت است. حضرت زهرا (س) انسان را موجودی رهاشده و بی‌هدف نمی‌داند. آفرینش، حکیمانه است و زندگی، میدان آزمون و مسئولیت. این معنا با آیه 115 سوره مؤمنون پیوند می‌خورد: «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا» آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده‌ایم؟

در منظومه فکری فاطمه (س)، انسان برای رسیدن به کمال آفریده شده است؛ برای شناخت خدا، انتخاب راه حق، تحمل مسئولیت و ساختن جامعه‌ای که در آن کرامت انسانی پایمال نشود.

سومین جلوه، تبیین جایگاه قرآن و رسالت پیامبر اکرم (ص) است. حضرت زهرا (س) از پیامبر، به‌عنوان پیام‌آور نجات و بیداری یاد می‌کند؛ پیامبری که آمد تا پرده‌های جهل را کنار بزند، زنجیرهای اسارت فکری و اخلاقی را بگسلد و انسان را از تاریکی شرک به روشنایی توحید برساند. این حقیقت در آیه 157 سوره اعراف جلوه‌گر است: «وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ» و بارهای سنگین و زنجیرهایی را که بر آنان بود، از دوششان برمی‌دارد.

در نگاه فاطمی، بعثت پیامبر، نقطه عطف تاریخ انسانیت است؛ پایان عصر گمراهی و آغاز دوران هدایت. پیامبر آمد تا انسان را از اسارت خرافه، تعصب و جهل آزاد کند و به افق ایمان و عدالت برساند.

چهارمین اندیشه، فلسفه احکام و حکمت تشریع در اسلام است. یکی از درخشان‌ترین بخش‌های خطبه فدکیه، آنجاست که حضرت زهرا (س) به تبیین فلسفه احکام الهی می‌پردازد؛ گویی می‌خواهد به جامعه بفهماند که هیچ حکمی در شریعت، بی‌حکمت و بی‌هدف نیست. نماز را مایه پاکی از تکبر، زکات را سبب تزکیه نفس و گسترش روزی، روزه را تثبیت اخلاص، حج را استحکام‌بخش دین، عدالت را عامل هماهنگی دل‌ها و اطاعت از اهل‌بیت را موجب انتظام امت معرفی می‌کند. این نگاه، با آیه 45 سوره عنکبوت درباره نماز پیوندی عمیق دارد: «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ» نماز انسان را از زشتی و ناپسندی بازمی‌دارد.

در اندیشه فاطمی، نماز فقط خم و راست شدن نیست؛ تمرین بندگی و شکستن غرور است. روزه تنها گرسنگی و تشنگی نیست؛ مدرسه خلوص و خودسازی است. زکات تنها پرداخت مال نیست؛ پالایش روح و برقراری پیوند اجتماعی است.

پنجمین اندیشه، عدالت به‌عنوان ستون استواری جامعه اسلامی است. حضرت زهرا (س) عدالت را عاملی برای آرامش و پیوند دل‌ها می‌داند. این نگاه، ریشه در تعالیم قرآن دارد؛ آنجا که خداوند در آیه 90 سوره نحل می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» همانا خداوند به عدالت و نیکوکاری فرمان می‌دهد.

عدالت در منطق فاطمه (س)، یک شعار سیاسی یا آرایه‌ای اخلاقی نیست؛ عدالت، معیار سلامت حکومت و میزان سنجش صداقت جامعه دینی است. جامعه‌ای که در آن حق ضعیف پایمال شود، امانت به خیانت تبدیل گردد و حقیقت قربانی مصلحت‌سنجی‌های نادرست شود، از روح قرآن فاصله گرفته است؛ هرچند ظاهر آن همچنان رنگ و لعاب دینی داشته باشد.

ششمین جلوه، ولایت و امامت در منظومه قرآنی خطبه فدکیه است. یکی از عمیق‌ترین فرازهای خطبه، آنجاست که حضرت زهرا (س) از امامت به‌عنوان عاملی برای نظم امت و مصونیت از تفرقه یاد می‌کند: «وَطَاعَتَنَا نِظَامًا لِلْمِلَّةِ، وَإِمَامَتَنَا أَمَانًا مِنَ الْفُرْقَةِ» اطاعت از ما، مایه انتظام امت و امامت ما، عامل ایمنی از تفرقه است.

این عبارت، تنها بیان جایگاه اهل‌بیت نیست؛ تبیین یک اصل بنیادین در اندیشه سیاسی اسلام است. جامعه بدون رهبری الهی، در معرض پراکندگی، تحریف و انحراف قرار می‌گیرد. این اندیشه با آیه 59 سوره نساء پیوند دارد: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ» از خدا اطاعت کنید و از پیامبر و اولی‌الامر خود فرمان ببرید.

در نگاه فاطمی، ولایت ادامه مسیر رسالت در هدایت جامعه است؛ نه امتیازی شخصی و نه جایگاهی تشریفاتی، بلکه مسئولیتی الهی برای پاسداری از حقیقت دین، صیانت از قرآن و جلوگیری از انحراف امت.

هفتمین اندیشه، مسئولیت اجتماعی و مبارزه با انحراف است. حضرت زهرا (س) در خطبه فدکیه، جامعه را به سکوت در برابر انحراف فرا نمی‌خواند. او خود نمونه زنده امر به معروف، نهی از منکر و مسئولیت‌پذیری در برابر سرنوشت امت است. قرآن کریم در آیه 104 سوره آل‌عمران می‌فرماید: «وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ» باید از میان شما گروهی باشند که به نیکی دعوت و امر به معروف و نهی از منکر کنند.

خطبه فدکیه تجسم همین مسئولیت است؛ فریاد آگاهی در برابر غفلت، روشنگری در برابر تحریف و دفاع از حق در برابر فراموشی حقیقت.

هشتمین اندیشه، حاکمیت قانون الهی و عدالت در داوری است. حضرت زهرا (س) در دفاع از حق خود، جامعه را به کتاب خدا ارجاع می‌دهد و از منطق قرآن برای اثبات حقیقت بهره می‌گیرد. استناد ایشان به آیات ارث، نشان می‌دهد که در نگاه آن حضرت، هیچ‌کس فراتر از قانون الهی نیست و هیچ مصلحت‌سنجی‌ای نمی‌تواند جایگزین نص قرآن شود. ایشان با یادآوری آیه 11 سوره نساء: «یُوصِیکُمُ اللَّهُ فِی أَوْلَادِکُمْ» حکم روشن الهی درباره ارث را پیش چشم جامعه قرار می‌دهد.

در اینجا، خطبه فدکیه از یک دفاع شخصی فراتر می‌رود و به دفاع از حاکمیت قرآن تبدیل می‌شود؛ دفاع از این اصل که کتاب خدا باید در زندگی مردم و در مناسبات قدرت، معیار داوری باشد.

نهمین اندیشه، هشدار درباره فاصله گرفتن از قرآن و فراموشی عهد الهی است. یکی از دردناک‌ترین پیام‌های خطبه آن است که جامعه‌ای که روزگاری در پرتو وحی از جاهلیت رهایی یافته بود، ممکن است بر اثر غفلت، دنیاطلبی و فراموشی حقیقت، دوباره به مسیر انحراف بازگردد. قرآن در آیه 30 سوره فرقان از زبان پیامبر اکرم (ص) چنین نقل می‌کند: «یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا» پروردگارا! قوم من این قرآن را مهجور گذاشتند.

مهجوریت قرآن فقط کنار گذاشتن مصحف از زندگی نیست؛ گاهی قرآن خوانده می‌شود، اما عدالتش اجرا نمی‌شود؛ آیاتش تلاوت می‌شود، اما حقیقتش در مناسبات اجتماعی نادیده گرفته می‌شود؛ از ولایت سخن گفته می‌شود، اما مسئولیت پاسداری از آن فراموش می‌گردد. خطبه فدکیه، ندای بازگشت به قرآنِ زنده و جاری در متن زندگی است.

حضرت فاطمه (س)؛ صدای همیشه بیدار قرآن و این‌چنین، خطبه فدکیه را باید فراتر از یک خطابه تاریخی خواند؛ باید آن را مدرسه‌ای برای فهم قرآن، منشوری برای شناخت اسلام و نقشه‌ای برای ساختن جامعه توحیدی دانست. فاطمه (س) در آن روز، تنها از فدک سخن نگفت؛ از حقیقت سخن گفت. از ارث سخن گفت، اما مسئله‌اش فقط میراث نبود؛ از عدالت سخن گفت، اما مقصودش تنها یک حق شخصی نبود؛ از ولایت سخن گفت، اما نگاهش به آینده امت و سرنوشت دین بود.

او می‌خواست جامعه بداند که قرآن بدون عدالت، در معرض فراموشی است؛ عبادت بدون اخلاص، از حقیقت تهی می‌شود؛ حکومت بدون حق، از مسیر الهی فاصله می‌گیرد؛ و امت بدون تمسک به هدایت الهی، در گرداب اختلاف و سرگردانی گرفتار خواهد شد. خطبه فدکیه، صدای قرآن در گلوی فاطمه است؛ صدای دختری که پس از پدر، رسالت روشنگری را بر دوش گرفت و در برابر فراموشی حقیقت ایستاد.

او با کلام خویش نشان داد که زن مسلمان می‌تواند مفسر آگاه قرآن، پاسدار عدالت، مدافع ولایت و معلم بیداری امت باشد. سلام بر فاطمه؛ که قرآن را نه فقط تلاوت کرد، بلکه در زندگی تفسیر نمود؛ نه فقط از حق گفت، بلکه برای حق ایستاد؛ نه فقط از عدالت سخن راند، بلکه مظلومیت عدالت را به تاریخ شناساند. و خطبه فدکیه همچنان زنده است؛ زیرا حقیقت قرآن کهنه نمی‌شود و ندای عدالت، هرگز در تاریخ خاموش نخواهد شد.

نویسنده: محمود خدری مدرس دانشگاه

انتهای پیام/