باران به کمک تالاب صالحیه آمد/آیا آب به قلب تالاب می‌رسد؟
- اخبار استانها
- اخبار البرز
- 19 آبان 1405 - 08:33
به گزارش خبرگزاری تسنیم از کرج، تالاب صالحیه سال‌هاست با چالشی فراتر از کاهش سطح آب روبه‌روست؛ خشکی بستر، کاهش رطوبت خاک و افزایش احتمال انتشار گردوغبار، حیات زیستگاهی این پهنه طبیعی را تحت تأثیر قرار داده و ضرورت احیای آن را به یکی از مسائل مهم زیست‌محیطی استان البرز تبدیل کرده است.
در چنین شرایطی، بارندگی‌های اخیر و جاری‌شدن رواناب‌ها از مسیرهای مختلف به سمت تالاب، بار دیگر امیدها برای بهبود وضعیت این پهنه را زنده کرده اما پرسش اصلی این است که آیا آب‌های ورودی می‌توانند به بخش‌های مرکزی تالاب برسند، در خاک نفوذ کنند و رطوبت از دست‌رفته را برای مدتی پایدار نگه دارند؟
اهمیت این پرسش زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم احیای یک تالاب صرفاً با مشاهده جریان آب یا شکل‌گیری آب‌گرفتگی در بخشی از عرصه محقق نمی‌شود. میزان آب ورودی، گستره توزیع آن، عمق نفوذ در خاک و ماندگاری رطوبت، همگی در تعیین میزان موفقیت اقدامات احیایی نقش دارند.
از همین رو، بارندگی‌های اخیر را باید فرصتی برای سنجش عملکرد طرح‌های اجراشده و بررسی امکان بازگشت تدریجی کارکردهای زیست‌محیطی تالاب صالحیه دانست. تالاب صالحیه در محدوده شهرستان نظرآباد و در امتداد پهنه‌های طبیعی دشت قزوین قرار دارد و محدوده آن به مرزهای استان البرز محدود نمی‌شود.
این تالاب از عرصه‌های مشترک طبیعی میان استان‌های البرز و قزوین به شمار می‌رود و وضعیت آن با شرایط آبریز، مسیرهای انتقال رواناب و نحوه مدیریت منابع آب در این منطقه ارتباط دارد. به همین دلیل، بررسی وضعیت صالحیه و برنامه‌ریزی برای احیای آن نیازمند توجه به پیوستگی جغرافیایی و هیدرولوژیک منطقه و همکاری دستگاه‌های مسئول در دو استان است.
اهمیت این پهنه تنها به وجود آب در فصول پربارش محدود نیست. تالاب‌ها در چرخه طبیعی محیط‌زیست نقش‌هایی مانند ذخیره بخشی از رواناب‌ها، تعدیل جریان سیلاب، حفظ رطوبت خاک، تثبیت رسوبات و فراهم‌کردن زیستگاه برای گونه‌های جانوری و گیاهی بر عهده دارند.
از این منظر، خشک‌شدن تالاب به معنای از دست رفتن یک سطح آبی نیست، بلکه می‌تواند مجموعه‌ای از کارکردهای طبیعی آن را مختل کند. در مورد تالاب صالحیه، یکی از نگرانی‌های اصلی پیامدهای خشک‌شدن بستر و تبدیل بخش‌هایی از آن به عرصه‌های مستعد فرسایش بادی است.
زمانی که خاک رطوبت کافی ندارد و پوشش گیاهی آن تضعیف می‌شود، ذرات سست سطح زمین آسان‌تر در معرض جابه‌جایی قرار می‌گیرند. این ذرات با وزش باد می‌توانند به مناطق پیرامونی منتقل شوند و به افزایش گردوغبار دامن بزنند.
در گزارش‌های پیشین مسئولان محیط‌زیست البرز نیز درباره استعداد اراضی خشک‌شده اطراف نظرآباد و اشتهارد برای انتشار گردوغبار هشدار داده شده است. یک پژوهش علمی با عنوان «ارزیابی روند تغییرات پهنه آبی تالاب صالحیه در اثر احداث زهکش» نیز با بررسی تصاویر ماهواره‌ای لندست از سال 1990 تا 2023، روند کلی کاهش رطوبت تالاب را گزارش کرده است.
در این پژوهش، نقش زهکش‌ها در تغییر وضعیت پهنه آبی و ارتباط آن با خشک‌شدن بستر و وقوع گردوغبار بررسی شده است. نتایج این مطالعه بر ضرورت مدیریت منابع آب و جلوگیری از تغییرات نامناسب در مسیرهای طبیعی جریان آب تأکید دارد.
بارندگی‌های اخیر و بازگشت جریان آب به سمت تالاب
در چنین شرایطی، بارندگی‌های اخیر و شکل‌گیری جریان‌های سطحی در حوزه آبریز صالحیه، بار دیگر موضوع آبگیری این تالاب را در کانون توجه قرار داده است. تصاویر دریافتی از محدوده شهرستان نظرآباد نیز حرکت جریان‌های سطحی به سمت تالاب را نشان می‌دهد.
این شواهد می‌تواند بیانگر افزایش رطوبت خاک در بخش‌هایی از این عرصه باشد. با این حال، برای مشخص‌شدن میزان اثرگذاری این جریان‌ها باید بررسی شود که آب تا چه محدوده‌ای پیش رفته، چه میزان از آن در خاک نفوذ کرده و چه بخشی از پهنه تالابی را تحت تأثیر قرار داده است.
قربانعلی محمدپور با اشاره به بارندگی‌های قابل توجه روزهای اخیر و شکل‌گیری جریان‌های آبی در حوزه آبریز تالاب صالحیه گفت: در پی بارش‌های اخیر رواناب‌ها از مسیرهای مختلف از جمله رودخانه کردان، آبراهه‌های روستاهای پیرامونی و برخی محدوده‌های شهری از جمله مصطفی‌آباد به سمت تالاب هدایت شده‌اند و جریان ورود آب همچنان ادامه دارد.
وی با بیان اینکه تصاویر دریافتی از محدوده شهرستان نظرآباد حرکت جریان‌های سطحی به سمت عرصه تالابی را نشان می‌دهد افزود: شواهد اولیه از نفوذ رطوبت به خاک و افزایش رطوبت عرصه تالابی حکایت دارد؛ فرآیندی که علاوه بر بهبود شرایط زیستگاهی، می‌تواند در تثبیت خاک و کاهش پراکنش ذرات گردوغبار در منطقه نیز مؤثر باشد.
محمدپور با تأکید بر ضرورت ارزیابی اثربخشی اقدامات اجرایی در مسیر احیای تالاب صالحیه تصریح کرد: یکی از محورهای اصلی بررسی سنجش تأثیر حذف زهکش به طول سه کیلومتر بر هدایت رواناب‌ها و تسهیل انتقال جریان‌های آبی به بخش‌های مرکزی تالاب است تا میزان نقش این اقدام در بهبود مسیر ورود و توزیع آب در پهنه تالابی مشخص شود.
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان البرز عنوان داد: در حال حاضر به دلیل اشباع خاک و گل‌آلود بودن مسیرهای دسترسی امکان تردد خودرو و حضور کارشناسان در بخش‌هایی از عرصه تالابی فراهم نیست؛ ازاین‌رو بررسی‌های اولیه بر اساس تصاویر دریافتی و شواهد موجود انجام می‌شود.
وی با بیان اینکه تعیین دقیق گستره آب‌گرفتگی و محدوده نفوذ جریان‌های آبی نیازمند تصویربرداری هوایی و تکمیل بررسی‌های میدانی است، اذعان کرد: بر اساس پیش‌بینی‌ها با خروج سامانه بارشی فعلی احتمال وقوع بارش برف خفیف در روز پنجشنبه وجود دارد و سامانه بارشی دیگری نیز تا پایان هفته آینده وارد استان خواهد شد.
محمدپور با اشاره به اینکه تداوم فعالیت سامانه‌های بارشی می‌تواند بر وضعیت رطوبتی منطقه و روند ورود رواناب‌ها به تالاب تأثیرگذار باشد، تأکید کرد: پس از بهبود شرایط دسترسی، پایش میدانی با هدف تعیین محدوده آبگیری، بررسی میزان نفوذ رطوبت به خاک، ارزیابی گستره ورود جریان‌های سطحی و سنجش عملکرد اقدامات انجام‌شده برای هدایت آب به بخش مرکزی تالاب در دستور کار قرار می‌گیرد.
حذف زهکش سه‌کیلومتری؛ گامی برای ماندگاری رواناب‌ها
یکی از محورهای مهم در برنامه‌های اخیر احیای تالاب صالحیه، اصلاح مسیرهای زهکشی و جلوگیری از خروج سریع آب از عرصه تالابی است. زهکش‌ها در شرایطی که با هدف انتقال آب از یک محدوده احداث می‌شوند، می‌توانند در صورت تغییر مسیر طبیعی جریان‌ها، بر میزان آبگیری و ماندگاری آب در تالاب اثر بگذارند.
به همین دلیل، بررسی نقش این مسیرها در وضعیت صالحیه از موضوعات مهم مطالعات و اقدامات اجرایی مرتبط با احیای آن بوده است. در شهریورماه امسال نیز مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان البرز از اجرای عملیات انسداد و پرکردن زهکش‌های تالاب صالحیه به طول تقریبی سه کیلومتر خبر داده بود.
هدف اعلام‌شده برای این اقدام، تقویت ظرفیت طبیعی تالاب در دریافت، پخش و ماندگاری رواناب‌ها و سیلاب‌ها، تسهیل آبگیری و کاهش کانون‌های گردوغبار عنوان شده و با توجه به این اقدام، بارندگی‌های اخیر فرصتی برای بررسی عملکرد آن فراهم کرده است.
اگر جریان‌های سطحی بتوانند پس از ورود به محدوده تالاب در بخش‌های گسترده‌تری توزیع شوند و به نقاط مرکزی برسند، می‌توان این موضوع را یکی از نشانه‌های اثرگذاری اصلاح مسیرهای انتقال آب دانست. با این حال، چنین نتیجه‌ای تنها با بررسی میدانی و مقایسه وضعیت پیش و پس از اجرای طرح قابل‌تأیید است.
در این ارزیابی باید چند موضوع به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد؛ از جمله اینکه آیا انسداد زهکش موجب افزایش ماندگاری آب شده، جریان‌های ورودی تا چه محدوده‌ای پیش رفته‌اند، آیا نقاطی از تالاب که پیش‌تر از آب محروم بودند اکنون رطوبت دریافت کرده‌اند و چه میزان از آب ورودی در بستر نفوذ کرده است؟
پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند مشخص کند که اقدام انجام‌شده تا چه اندازه در بهبود شرایط هیدرولوژیک تالاب مؤثر بوده است. یکی از نکاتی که در بررسی وضعیت صالحیه باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت میان آبگیری موقت و احیای پایدار تالاب است.
بارندگی می‌تواند برای مدتی سطح آب و رطوبت خاک را افزایش دهد اما اگر منابع تأمین آب در دوره‌های کم‌بارش محدود باشند یا مسیرهای طبیعی جریان آب همچنان دچار اختلال باشند، احتمال بازگشت شرایط خشکی وجود دارد. در واقع، احیای تالاب تنها با یک دوره بارندگی یا اجرای یک اقدام عمرانی محقق نمی‌شود.
تأمین حقابه زیست‌محیطی، مدیریت برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی، اصلاح مسیرهای انتقال، حفاظت از بستر و جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی، مجموعه اقداماتی هستند که باید در کنار یکدیگر دنبال شوند. در گزارش‌های پیشین درباره صالحیه نیز موضوع تأمین حقابه به‌عنوان یکی از نیازهای اساسی این تالاب مطرح شده است.
در شهریور امسال، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست البرز با اشاره به کاهش تراز آب تالاب، کمبود بارش و تأمین‌نشدن حقابه مناسب را از عوامل مؤثر در وضعیت آن دانسته و بر ضرورت استفاده از منابع آبی قابل‌دسترس، از جمله پساب تصفیه‌شده، برای کمک به احیای تالاب تأکید کرده بود.
البته استفاده از پساب نیز باید با بررسی کیفیت و رعایت استانداردهای زیست‌محیطی همراه باشد تا به جای بهبود شرایط، آلودگی تازه‌ای به عرصه تالابی وارد نکند. از سوی دیگر، مدیریت آب‌های زیرزمینی و کنترل برداشت‌های بی‌رویه در دشت‌های پیرامونی نیز در پایداری منابع آبی منطقه اهمیت دارد.
اگرچه بارندگی‌های فصلی می‌توانند رواناب ایجاد کنند، اما تداوم حیات تالاب به وضعیت کلی منابع آب و نحوه بهره‌برداری از آن‌ها وابسته است، بنابراین، برنامه احیای صالحیه باید علاوه بر مدیریت جریان‌های سطحی، به عوامل مؤثر بر کاهش منابع آب نیز توجه داشته باشد.
پایش میدانی؛ حلقه ضروری برای سنجش موفقیت طرح‌ها
در شرایط فعلی، اشباع خاک و گل‌آلودبودن مسیرهای دسترسی، امکان حضور کارشناسان در بخش‌هایی از تالاب را محدود کرده است. از همین رو، بررسی‌های اولیه بر اساس تصاویر دریافتی و شواهد موجود انجام می‌شود و تعیین دقیق محدوده آب‌گرفتگی به تصویربرداری هوایی و تکمیل پایش میدانی موکول شده است.
این مرحله اهمیت زیادی دارد چراکه مشاهده جریان آب در مسیرهای منتهی به تالاب، لزوماً به معنای آبگیری بخش مرکزی یا افزایش رطوبت در تمام پهنه نیست. ممکن است آب در محدوده‌ای محدود جمع یا بخشی از جریان‌ها پیش از رسیدن به نقاط موردنظر متوقف شوند، بنابراین، بررسی گستره آب‌گرفتگی و میزان نفوذ رطوبت باید با داده‌های دقیق انجام شود.
در یک پایش جامع، مساحت محدوده آب‌گرفته، عمق آب در نقاط مختلف، میزان نفوذ رطوبت به خاک، مسیر حرکت رواناب‌ها و ماندگاری آب پس از پایان بارندگی باید مشخص شود. همچنین مقایسه تصاویر ماهواره‌ای و هوایی در بازه‌های زمانی مختلف می‌تواند به ارزیابی تغییرات پهنه آبی کمک کند.
پژوهش انجام‌شده درباره تغییرات رطوبت تالاب صالحیه نیز نشان می‌دهد که استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و شاخص‌های سنجش از دور می‌تواند در بررسی روند تغییرات پهنه آبی و رطوبت آن مؤثر باشد. انتشار نتایج این پایش‌ها نیز به اندازه اجرای اقدامات عمرانی اهمیت دارد.
مشخص‌شدن اینکه چه مقدار از تالاب آبگیری شده، کدام مسیرها بیشترین سهم را در انتقال رواناب داشته‌اند و حذف زهکش چه تغییری در توزیع آب ایجاد کرده است، امکان ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول را فراهم می‌کند. در غیر این صورت، اعلام کلی ورود آب یا افزایش رطوبت، تصویر روشنی از میزان پیشرفت برنامه احیا ارائه نخواهد داد.
صالحیه در انتظار احیای پایدار
بارندگی‌های اخیر و ورود رواناب‌ها از مسیر رودخانه کردان، آبراهه‌های روستاهای پیرامونی و محدوده مصطفی‌آباد، فرصتی تازه برای بهبود وضعیت تالاب صالحیه ایجاد کرده و هم‌زمان، اجرای عملیات انسداد زهکش سه‌کیلومتری نیز امکان بررسی تأثیر اقدامات اجرایی بر هدایت و ماندگاری آب را فراهم می‌کند.
اما هنوز برای اعلام نتیجه قطعی درباره میزان موفقیت این اقدامات، به داده‌های دقیق و بررسی‌های میدانی نیاز است. آنچه در ادامه اهمیت دارد، مشخص‌شدن میزان آبگیری بخش‌های مختلف تالاب، بررسی نفوذ رطوبت به خاک، ارزیابی عملکرد مسیرهای انتقال و تعیین برنامه‌ای برای حفظ شرایط ایجادشده پس از پایان بارندگی‌هاست.
همچنین تأمین حقابه زیست‌محیطی و مدیریت منابع آب منطقه باید به‌عنوان بخش‌های جدایی‌ناپذیر برنامه احیا دنبال شوند. صالحیه برای بازگشت به شرایط مطلوب، به بارندگی‌های مقطعی محدود نمی‌شود و احیای آن نیازمند برنامه‌ای مستمر، هماهنگ و مبتنی بر داده‌های علمی است.
بارش‌های اخیر می‌توانند فرصتی برای آزمودن طرح‌های اجراشده باشند اما معیار موفقیت، صرفاً جاری‌شدن آب در مسیرهای منتهی به تالاب نیست، بلکه آبی است که به بستر اصلی برسد، در پهنه تالابی توزیع شود و برای حفظ رطوبت خاک و کارکردهای زیست‌محیطی آن ماندگاری داشته باشد.
اکنون باید دید نتایج پایش‌های پیش‌رو تا چه اندازه از اثربخشی اقدامات انجام‌شده حکایت خواهد کرد و آیا این جریان‌های آبی می‌توانند سرآغاز روندی پایدار برای احیای تالاب صالحیه باشند یا خیر. پاسخ این پرسش به نتایج بررسی‌های میدانی، میزان ماندگاری رطوبت در خاک و استمرار ورود آب به بخش‌های مختلف تالاب بستگی دارد.
انتهای پیام/