به گزارش خبرگزاری تسنیم، اردشیر انتظاری، جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در نشستی با بررسی تحولات جامعه ایرانی پس از حوادث دی‌ماه و جنگ رمضان، از ظرفیت‌های پنهان سرمایه اجتماعی، ریشه‌های تاریخی انسجام ملی و ناتوانی جامعه‌شناسی رایج در فهم تحولات فراملی سخن گفت.

جامعه ایران در ماه‌های گذشته حوادث سهمگینی را پشت سر گذاشته است؛ از ناآرامی‌های دی‌ماه تا جنگ رمضان و حضور مستمر گروه‌های مختلف مردم در خیابان‌ها. این رخدادها بار دیگر پرسش‌هایی جدی درباره وضعیت انسجام ملی، سرمایه اجتماعی و نسبت میان هویت‌های مختلف در جامعه دانشگاهی ایران مطرح کرده است. درحالی‌که پیش از این تحولات برخی اساتید از قطبی‌شدن جامعه و افول سرمایه اجتماعی سخن می‌گفتند، رفتار بخش‌های متنوعی از مردم در جریان جنگ، تصویر متفاوتی از جامعه ایرانی به نمایش گذاشت.

اردشیر انتظاری، جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در نشستی با بررسی این تحولات معتقد است برای فهم جامعه ایران باید از دوگانه‌سازی‌های رایج فاصله گرفت و ظرفیت‌هایی را دید که در شرایط عادی کمتر مجال ظهور پیدا می‌کنند. از نظر انتظاری، جامعه ایران مجموعه‌ای از گرایش‌ها و هویت‌های متنوع است که شرایط تاریخی و اجتماعی می‌تواند نسبت میان آن‌ها را تغییر دهد.

میان قطب‌های سیاسی و اشتراکات ملی

انتظاری در ابتدای این نشست با تفکیک میان واقعیت اجتماعی و تصویر برساختی جامعه از خودش گفت: در ذهنیت عمومی، نوعی «خودهمه‌پنداری» وجود دارد؛ به این معنا که افراد معمولاً تصور می‌کنند اکثریت جامعه مانند خودشان فکر می‌کنند و گروه‌های دارای گرایش متفاوت، اقلیت هستند. این تصور در میان طیف‌های مختلف سیاسی و اجتماعی دیده می‌شود؛ کسانی که خواهان براندازی هستند، ممکن است تصور کنند اکثریت جامعه با آن‌ها همراه است و در مقابل، گروه‌های حامی نظام نیز گاهی جامعه را عمدتاً همسو با خود می‌بینند.

به اعتقاد این جامعه‌شناس، این ذهنیت لزوماً بازتاب واقعیت جامعه نیست و حتی برخی نخبگان نیز گاهی به‌جای بازنمایی دقیق تکثر اجتماعی، متناسب با اهداف سیاسی خود به صورت‌بندی خاصی از جامعه روی می‌آورند. با این‌ حال، انتظاری تأکید می‌کند که قطبی‌شدن یا طیفی‌شدن جامعه پدیده‌ای ثابت نیست و تحت تأثیر عوامل مختلف تغییر می‌کند. یکی از عوامل مهم در این زمینه، نسبت میان قطبی‌شدن داخلی و بیرونی است. به گفته وی، هرگاه جامعه در برابر یک تهدید خارجی احساس تقابل مشترک پیدا کند، اختلافات داخلی می‌تواند تا حدودی تعدیل شود و اشتراکات میان گروه‌های مختلف برجسته‌تر شود.

انتظاری این وضعیت را به شکل‌گیری نوعی بصیرت فراملی مرتبط می‌داند. وضعیتی که در آن افراد صرفاً به مناسبات داخلی جامعه توجه نمی‌کنند بلکه جایگاه کشور خود را در تحولات منطقه‌ای و جهانی نیز می‌فهمند. از این منظر، شناخت مناسبات ایران با کشورهایی مانند آمریکا، عراق، لبنان و یمن می‌تواند به شکل‌گیری نوعی درک مشترک از موقعیت تاریخی و سیاسی ایران منجر شود.

این جامعه‌شناس در ادامه به نقش مؤلفه‌های مشترک هویتی در تعدیل شکاف‌های اجتماعی اشاره کرد و گفت: ایران‌بودگی، پرچم ایران و اسطوره‌های ملی از جمله عناصری هستند که می‌توانند میان قطب‌های مختلف جامعه اشتراک ایجاد کنند. در مقابل، هنگامی که مؤلفه‌هایی مانند قومیت و مذهب در کنار یک شکاف سیاسی قرار بگیرند، امکان تشدید قطبی‌شدن افزایش می‌یابد.

جایگاه سرمایه اجتماعی در محاسبات دانشگاهی

بخش دیگری از این نشست به ارزیابی وضعیت سرمایه اجتماعی پس از حوادث دی‌ماه و جنگ رمضان اختصاص داشت. انتظاری با انتقاد از شیوه رایج سنجش سرمایه اجتماعی در مطالعات دانشگاهی معتقد است بخشی از تحلیل‌های مربوط به افول سرمایه اجتماعی به دلیل نادیده‌گرفتن ظرفیت‌های پنهان جامعه شکل گرفته است. به گفته این جامعه‌شناس، سرمایه اجتماعی صرفاً در شاخص‌های متداول نظرسنجی خلاصه نمی‌شود بلکه خانواده، مناسبات اجتماعی و ظرفیت‌هایی که در شرایط بحرانی فعال می‌شوند نیز بخشی از این سرمایه هستند. از همین رو، نمی‌توان بدون توجه به رفتار واقعی مردم در بزنگاه‌های تاریخی درباره وضعیت سرمایه اجتماعی جامعه قضاوت کرد. انتظاری برای توضیح این مسئله به تشییع پیکر رهبر شهید اشاره کرد و آن را یک داده عینی و انضمامی دانست که برخی پیش‌فرض‌های رایج درباره وضعیت سرمایه اجتماعی را به چالش کشید. به اعتقاد وی، اگر تحلیل‌های پیشین درباره افول سرمایه اجتماعی نظام به‌درستی صورت‌بندی شده بود، باید در انتظار واکنش اجتماعی متفاوتی می‌بودیم؛ درحالی‌که حضور گسترده مردم نشان داد بخشی از ظرفیت اجتماعی جامعه در محاسبات قبلی دیده نشده است.

از نظر وی، این مسأله با غلبه نگاه آسیب‌شناسانه درفضای روشنفکری و جامعه‌شناسی ایران وجود دارد. نگاهی که عمدتاً بر مشکلات، ناکامی‌ها و شکاف‌های اجتماعی تمرکز می‌کند و از مشاهده توانمندی‌ها و ظرفیت‌های جامعه بازمی‌ماند. انتظاری معتقد است توجه یک‌جانبه به آسیب‌ها، تصویری ناقص از جامعه می‌سازد و گاهی به این نتیجه‌گیری سیاسی منتهی می‌شود که تنها راه عبور از مشکلات، عقب‌نشینی و سازش در برابر قدرت‌های خارجی است. در این نگرش ما شاهد نوعی محافظه‌کاری هستیم درصورتی‌که به چالش کشیدن مناسبات سلطه و تلاش برای تغییر آن را باید در چارچوب رویکرد اصلاح‌طلبانه به نظم جهانی فهم کرد.

بیداری مکنونات هویتی جامعه

یکی از محورهای اصلی این نشست، بررسی ریشه‌های تاریخی انسجام اجتماعی و نسبت آن با حضور متکثر مردم در جریان جنگ رمضان بود. انتظاری در پاسخ به این دیدگاه که حضور مردم صرفاً ناشی از ترس مشترک در برابر دشمن خارجی است، گفت: «جنگ حتی اگر ماهیتی هیجانی داشته باشد، هیجانی ریشه‌دار است.»

به اعتقاد وی، در رفتار بخش‌هایی از جامعه ایران به‌ویژه بازگشت مردم به مناطق جنگ‌زده نشان داد که مؤلفه‌های دیگری در شکل‌گیری این هیجان یا واکنش اجتماعی نقش داشته‌اند. این مؤلفه‌ها در ذخایر تمدنی ایران وجود دارد؛ ذخایری که در ادبیات، اسطوره‌ها، ضرب‌المثل‌ها، مناسک مذهبی و مناسبات روزمره مردم جاری هستند. وی برای توضیح این پیوند به اشعار حافظ، شاهنامه فردوسی، قصه‌های عامیانه مانند حسین کرد شبستری و همچنین آیین‌های مذهبی تاسوعا، عاشورا و اربعین اشاره کرد.

از نظر این جامعه‌شناس مؤلفه غیریت در هویت جمعی، جزیی از ذخایر تمدن ایران هستند. به این معنا که در زمان حمله دشمن مؤلفه غیریت برجسته می‌شود و همین مسئله می‌تواند اشتراکات درونی را تقویت کند. درنتیجه، پرچم ایران، هویت ملی و اسطوره‌های دینی و تاریخی به محورهای انسجام تبدیل می‌شوند که در شرایط عادی ممکن است اختلافات و فاصله‌های اجتماعی میان آن‌ها پررنگ باشد.

این جامعه‌شناس یکی از موانع تبدیل انسجام مقطعی به همبستگی پایدار را مشکلات ساختاری اقتصاد ایران معرفی کرد. به اعتقاد انتظاری، سیاست‌های اقتصادی شبه‌نئولیبرال، انحصار بنگاه‌های بزرگ و رفتار سوداگرانه برخی مؤسسات مالی زمینه تقویت فردگرایی و تضعیف مسئولیت‌پذیری اجتماعی را فراهم کرده‌اند.

وی با اشاره به رفتار برخی بانک‌ها و بنگاه‌های اقتصادی در شرایط جنگی، از خریدوفروش طلا و ارز و هدایت سرمایه‌ها به سمت فعالیت‌های سوداگرانه انتقاد کرد و گفت دراین زمان ‌که مردم در شرایط دشوار رفتارهای ایثارگرانه از خود نشان می‌دهند، بخشی از ساختار اقتصادی کشور همچنان بر مبنای منافع فردی و انحصاری عمل می‌کند.

انتظاری راه عبور از این وضعیت را در مردمی‌سازی اقتصاد می‌داند و معتقد است مردم باید نقش بیشتری در مدیریت و راهبری فعالیت‌های اقتصادی داشته باشند. وی با اشاره به سهم کمتر از سه‌درصدی تعاونی‌ها در اقتصاد کشور، این وضعیت را نشانه‌ای از فاصله ساختار اقتصادی ایران با الگوی مشارکت عمومی دانست. از نظر ایشان، این الگو در فعالیت‌های تولیدی و اقتصادی می‌تواند به پایداری انسجام اجتماعی کمک کند چراکه هم‌بستگی ملی به ساختارهایی نیاز دارد که مشارکت و مسئولیت‌پذیری جمعی را در زندگی روزمره نیز تقویت کنند.

انتقاد از دوستان جامعه‌شناس

انتظاری در بخش دیگری از این نشست، مسئله اصلی جامعه‌شناسی ایران را محدود ماندن در چارچوب «جامعه‌شناسی ملی» و غفلت از تحولات فراملی دانست. به اعتقاد وی، بسیاری از تحلیل‌های دانشگاهی همچنان بر اساس رویکردی شکل می‌گیرند که قدرت، سرمایه، مناسبات و آسیب‌های اجتماعی را صرفاً در محدوده مرزهای ملی بررسی می‌کند. وی این رویکرد را نوعی «ملت‌گرایی روش‌شناختی» می‌داند و معتقد است در شرایطی که ساختار قدرت در جهان به سمت چندقطبی‌شدن حرکت می‌کند، تحلیل جامعه ایران بدون توجه به جریان‌های فراملی ناقص خواهد بود.

انتظاری تأکید کرد که دانشگاه‌های ایران هنوز نتوانسته‌اند تحولات جدید اجتماعی و سیاسی را به‌درستی رصد کنند و حتی نهادی مشخص برای بررسی این مسئله وجود ندارد که کدام تحلیلگران توانسته‌اند تحولات اخیر را پیش‌بینی کنند و کدام گروه‌ها از فهم آن بازمانده‌اند.

انتظاری در پایان، عبور از وضعیت موجود را نیازمند ارتقای الگوی حکمرانی به سمت «حکمرانی اجتماعی و هوشمند» دانست و گفت اصلاح نواقص مدیریتی و استفاده از ظرفیت‌های مردمی باید در اولویت قرار گیرد. وی همچنین تثبیت موقعیت راهبردی ایران در تنگه هرمز را عاملی مهم در تغییر معادلات قدرت جهانی ارزیابی کرد و معتقد است به چالش کشیده‌شدن هژمونی اقتصادی، نظامی، سیاسی و گفتمانی غرب می‌تواند بر مناسبات داخلی و تقویت انسجام اجتماعی ایران نیز اثر بگذارد.

انتهای پیام/