به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، در بخش نخست این مطلب، به این اشاره شد که صدور حکم ممنوعیت چاپ کتاب‌های سید قطب در استان‌های آدانا، آنتالیا و مرسین ترکیه و دستگیری چند تن از فعالان اخوانی بازار نشر، واکنش‌های گسترده ای به دنبال آورد و دادستان کل، ظرف مدتی کوتاه، حکم قبلی را ابطال کرد.

اما این مساله باعث شد که یک بار دیگر، هم حساسیت برخی از قضات و دادستان‌های سکولار دستگاه قضا و هم حساسیت محافظه کاران ترکیه به گفتمان اخوان المسلمین بار دیگر مورد توجه قرار بگیرد.

به این نیز اشاره شد که اگر چه اردوغان و حزب عدالت و توسعه در یک مقطع کوتاه، با اخوانی‌های مصر، تونس و دیگر کشورها روابط گسترده‌ای برقرار کردند، اما واقعیت این است که از منظر تاریخی، بنیان‌های فکری حزب حاکم ترکیه به عنوان جریانی که از دل «دیدگاه ملی» اربکانی بیرون آمده، با گفتمان اخوانی، تفاوت ماهوی قابل توجهی دارد.

در قسمت پایانی این مطلب، به این موضوع اشاره می‌کنیم که در فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی فعلی ترکیه، گفتمان اخوان المسلمین با چه نوع چشم اندازی روبروست.

از فرار و همدلی تا وداعی دوستانه

پس از وقایع سال 2013 میلادی و سرکوب گسترده اخوانی‌ها در مصر و تونس، بسیاری از آنان به آنکارا و استانبول گریختند و بخش مهمی از فعالیت‌های سیاسی، تبلیغاتی و رسانه‌ای خود را به ترکیه منتقل کردند.

در آن مقطع، علاوه بر اخوانی‌های آفریقا، از دیگر کشورهای عربی نیز، تعداد قابل توجهی از فعالان اخوانی، ادامه کار را در ترکیه پیگیری کردند و می‌توان گفت: این کشور به پناهگاه بخشی از کادرهای اخوان و رسانه‌های نزدیک به آن تبدیل شد. اما با گذشت زمان، آنکارا به این نتیجه رسید که ادامه‌ تقابل با مصر، امارات و عربستان هزینه‌های منطقه‌ای و اقتصادی دارد.

از سال‌های بعد، به‌ویژه با روند عادی‌سازی روابط ترکیه با کشورهای عربی، حمایت آشکار از فعالیت‌های اخوان محدودتر شد. از پایان سال 2014 میلادی، کاهش فعالیت رسانه‌ای اخوان در ترکیه، محدودیت اقامت برخی چهره‌های آن و عقب‌نشینی تدریجی آنکارا از حمایت علنی، نمایان شد.

به بیان دیگر، اردوغان و آکپارتی از اخوان عبور کامل نکردند، اما ظاهراً حاضر نیستند روابط خارجی و منافع دولت ترکیه را قربانی آینده‌ سیاسی این سازمان کنند.

پس از تکمیل روند عادیسازی روابط ترکیه با مصر، امارات متحده عربی و عربستان سعودی، عملاً فضای مساعد فعالیت برای گروه‌های رسانه‌ای اخوانی در استانبول و آنکارا برداشته شد و اغلب این گروه‌ها راهی کشورهای دیگر شدند.

نکته مهم دیگر در بررسی رویکرد حزب عدالت و توسعه به دیدگاه‌های فکری و سیاسی سیدقطب، این است که آکپارتی از حیث برخی ارزش‌های فکری و اخلاقی، به بزرگان گفتمان اخوانی بها داده، اما به مرور زمان، درگیر موضوعات نهادی و مصلحت‌های سیاسی شده و در عمل از یک حزب اسلام‌گرای جنبشی به حزبی تبدیل شده که باید ائتلاف سیاسی بسازد، انتخابات برگزار کند، اقتصاد را اداره کند، دستگاه امنیتی را کنترل کند و با دولت‌های متفاوت رابطه داشته باشد.

در نتیجه، این فرایند، نوعی گزینش و بازتفسیر در اندیشه‌ سیاسی آن ایجاد کرده است.

بخشی از میراث اسلام‌گرایی در زبان هویتی و فرهنگی حزب باقی مانده، اما اداره‌ دولت با منطق دیگری پیش می‌رود. در عرصه عمومی سیاسی و رسانه‌ای نیز، به وضوح می‌توان دید که برخی از رسانه‌ها و مطبوعات نزدیک به جریان اخوانی در ترکیه، غالباً نزدیک به حزب عدالت و توسعه نیز هستند.

از بین این دستگاه‌های رسانه‌ای، گروه‌هایی مانند انتشارات کتاب‌های دینی و مجموعه‌های رسانه‌ای نزدیک به ملی گازته، ینی آسیا، ینی آکیت و ینی شفق، با وجود آن که از لحاظ سیاسی تفاوت‌هایی با هم دارند، ولی در نگرش سیاسی خود، همواره نوعی همدلی و همراهی با جریان اخوان المسلمین را به نمایش گذاشته‌اند.

به خاطر فعالیت این گروه‌های رسانه‌ای و انتشاراتی و همچنین تداوم کار چندین نهاد مدنی اسلامگرایان و فعالان دینی در ترکیه، توجه میراث سید قطب از طریق چند مسیر ادامه یافته است: ترجمه و انتشار آثار کلاسیک اخوان و نویسندگان اسلام‌گرای عرب؛ تداوم فعالیت انجمن‌ها، بنیادها، محافل مطالعات اسلامی و گروه‌های جوانان مذهبی؛ فعالیت‌های فکری و رسانه‌ای مرتبط با فلسطین و حماس. 

حزب عدالت و توسعه در سال‌های نخست حکومت، خود را صرفاً نماینده یک جریان اسلام‌گرا معرفی نمی‌کرد، بلکه از ترکیب محافظه‌کاری دینی، دموکراسی انتخاباتی، اقتصاد بازار، اصلاحات حقوقی و عضویت در اتحادیه اروپا سخن می‌گفت. بعدها، به‌ویژه از اوایل دهه 2010، جهت‌گیری اسلام‌گرایانه و ملی‌گرایانه آن پررنگ‌تر شد.

عدنان تورگون از محققین جامعه شناسی دین در ترکیه، ین تغییر را نوعی چرخش از محافظه‌کاری اصلاح‌طلب به اسلام‌گرایی بازسازی‌گرا و ترکی‌ـ‌اسلامی تحلیل می‌کند. 

درباره وضعیت کنونی در ترکیه باید گفت: آثار سید قطب و اندیشه‌ اخوان در این کشور هنوز هم مخاطب دارند، اما نمی‌توان این حضور فکری را به مثابه پویا ماندن و فعالیت یک جنبش اجتماعی اخوانی فراگیر در ترکیه تلقی کرد.

کما این که در ماه‌های گذشته در ترکیه، درباره موضوعاتی همچون اعتراض به ممنوعیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، تداوم وضعیت تلخ مردم فلسطین در غزه، نوع همراهی ترکیه با عربستان سعودی و پاکستان در توافق نامه دفاعی مکه و موضوعات دیگر، شاهد ظهور و بروز واکنش‌های گسترده نبوده‌ایم و طرفداران تفکرات اخوانی در ترکیه، برای اتخاذ مواضع خود و نمایش واکنش‌هایشان در برابر این پدیده‌ها، سازماندهی‌های گسترده‌ای نداشته‌اند.

اگر بخواهیم از منظر منافع حزب عدالت و توسعه و دولت اردوغان به این موضوع نگاه کنیم، می‌توانیم نوعی مشی عملگرایانه را به وضوح مشاهده کنیم که در آن، حزب حاکم میراث فکری اسلام‌گرایی فراملی را در داخل ترکیه به سرمایه‌ فرهنگی و سیاسی تبدیل می‌کند، اما در سیاست خارجی، با توجیهاتی نظیر محدودیت‌های ژئوپلیتیکی از آن فاصله می‌گیرد.

به عبارتی دیگر، ترکیه در سیاست خارجی از الگوی کلاسیک و آرمان‌گرایانه‌ هم‌پیمانی با اخوان‌المسلمین فاصله‌ جدی گرفته؛ اما هنوز از سرمایه‌ سیاسی، نمادین و شبکه‌ای این جریان به‌طور کامل دست نکشیده است.

اگر اخوان را یک جنبش سیاسی فراملی با اهداف ایدئولوژیک بدانیم و سیاست خارجی ترکیه را مجموعه‌ای از تصمیم‌های دولت برای حفظ نفوذ، امنیت و منافع اقتصادی تلقی کنیم، در سال‌های اخیر شاهد تقدم فزاینده‌ دومی بر اولی هستیم. 

محققین غربی نیز بارها به نوع رویکرد حزب عدالت و توسعه و دولت اردوغان به اخوان المسلمین پرداخته‌اند.

در گزارش پژوهشگاه آلمانی SWP به این اشاره شده که در 3 سال گذشته، شاهد تغییری ملموس هستیم و اخوانی‌ها نیز مانند سابق، از ترکیه نام نمی‌برند. چرا که عادی‌سازی روابط ترکیه با قدرت‌های عربی، هزینه اعتباری برای آنکارا در میان اسلام‌گرایان سنی و گروه‌های نزدیک به اخوان ایجاد کرده است.

همچنین گزارش منتشر شده در دانشگاه بیلور تگزاس در ژوئیه 2025 نیز از کاهش حمایت آشکار ترکیه از اخوان، محدودشدن فعالیت رسانه‌ای برخی شبکه‌های آن در خاک ترکیه و تغییر اولویت‌های ژئوپلیتیکی آنکارا سخن می‌گوید.

در همان گزارش، حماس به‌عنوان مهم‌ترین پیوند باقی‌مانده ترکیه با یک سازمان دارای میراث اخوانی معرفی شده است.

نوع رویکردهای دولت اردوغان و حزب عدالت و توسعه درباره تفکر اخوانی را می‌توان در این سه حوزه تفکیک شده نشان داد: 1.«حرکت از همراهی آشکار و موثر تا فاصله‌گیری سازمانی»: حالا ما شاهد کاهش حمایت از شبکه‌ها و فعالیت‌های سیاسی اخوان در ترکیه هستیم.

2.« تفکیک ایدئولوژی از دیپلماسی»: اگر زمانی همراهی با اخوانی‌های آفریقا و دیگر کشورهای عربی برای حزب حاکم ترکیه یک پیشران موثر سیاسی بود، حالا همکاری با مصر و امارات بدون حل‌وفصل اختلافات عقیدتی و تاریخی به اولویت مهمتری تبدیل شده است.

3.« بقای گزینشی همبستگی اسلام‌گرایانه»: در این چارچوب، آکپارتی از یک سو به نیازهای انتخاباتی و حزبی داخلی خود پاسخ می‌دهد و از دیگر سو، حفظ ارتباط با حماس و تداوم حمایت از مسئله‌ فلسطین و به موازات آن، تلاش برای ایفای نقش دیپلماتیک در نظم منطقه‌ای را به عنوان یک راهبرد انتخاب کرده است.

با نگاهی به وضعیت کنونی جامعه ترکیه و سیمای سیاسی این کشور باید گفت: ممکن است نفوذ سازمانی اخوان‌المسلمین یا شبکه‌های نزدیک به آن محدود شود، اما بعضی از مؤلفه‌های فکری‌اش مانند امت‌گرایی، همبستگی با جریان‌های اسلام‌گرای فراملی، مسئله فلسطین، نگاه انتقادی به سکولاریسم و تصور نقش سیاسی برای اسلام، در بخش‌هایی از جامعه ترکیه همچنان حضور داشته باشند.

از سوی دیگر، ممکن است همین مؤلفه‌ها در قالبی ملی‌گرایانه‌تر، محافظه‌کارانه‌تر یا مستقل از اخوان بازتولید شوند. 

در ترکیه کنونی و به ویژه پس از تغییر نظام سیاسی – اجرایی از پارلمانی به ریاستی و شراکت سیاسی اردوغان با دولت باغچلی پدرخوانده جریان راست افراطی در ترکیه، ما شاهد این هستیم که تغییر ساخت قدرت، بر اهداف و رویه‌ها و آرمان‌ها نیز تاثیر گذاشته است.

در چنین شرایطی، ملی‌گرایی ترکی، امنیت، اقتدار ریاست‌جمهوری، سیاست خارجی مستقل و گفتمان تمدنی و عثمانی‌گرایانه اهمیت بیشتری یافته‌اند.

به قول مراد سومر محقق موسسه کارنگی، گفتمان حزب عدالت و توسعه از محافظه‌کاری دموکراتیک به سمت ترکیبی از اسلام‌گرایی و ملی‌گرایی راست‌گرا حرکت کرده و این مساله، بر رویکردهای آکپارتی به گروه‌ها و جنبش‌های اسلامی نیز تاثیر گذاشته است.

در مجموع و به باور بسیاری از تحلیلگران سیاسی، گفتمان اخوان‌المسلمین در ترکیه، به‌عنوان یک پروژه سیاسی فراملی و سازمان‌محور، با محدودیت و فرسایش مواجه شده است؛ اما این به معنای افول هم‌زمان اسلام‌گرایی ترکیه‌ای یا زوال مؤلفه‌های فکری مشترک با اخوان نیست.

با وجود همه نشانه‌های افول، چند عامل مهم وجود دارد که اجازه نمی‌دهد از پایان یا محو گفتمان اخوانی در ترکیه سخن بگوییم.

یکی از این موضوعات مهم، مسئله فلسطین و غزه است. هنوز هم مسئله فلسطین یکی از مهم‌ترین پل‌های ارتباطی میان اسلام‌گرایی ترکیه و گفتمان اخوانی است.

حمایت از فلسطین، مخالفت با سیاست‌های رژیم صهیونیستی اسرائیل و تأکید بر همبستگی اسلامی، فقط به گروه‌های سازمان‌یافته اخوانی محدود نیست. این مسائل در بخش‌هایی از جامعه محافظه‌کار ترکیه و حتی در میان گروه‌هایی خارج از اردوگاه اسلام‌گرا نیز جایگاه دارند.

به همین دلیل، ممکن است حمایت از حماس یا همدلی با فلسطینیان همچنان پایگاه اجتماعی داشته باشد، حتی اگر حمایت از تشکیلات اخوان‌المسلمین کاهش پیدا کند.

از این گذشته، شبکه‌های فراملی و مهاجران اسلام‌گرا، هنوز هم نگاه مثبتی به استانبول دارند و این کلانشهر در سال‌های گذشته برای بخشی از اسلام‌گرایان عرب، به‌ویژه مخالفان حکومت‌های مصر و برخی کشورهای دیگر، محل اقامت و فعالیت رسانه‌ای بوده است.

همچنان که اشاره شد، پس از عادیسازی روابط آنکارا – قاهره، بخشی از کادرهای این گروه‌ها از ترکیه رفتند. ولی واقعیت این است که در بطن فضای اجتماعی و روشنفکری، این شبکه‌ها صرفاً با تغییر سیاست خارجی دولت ترکیه به طور کامل از بین نمی‌روند.

برخی از آنها روابط اجتماعی، اقتصادی، رسانه‌ای و خانوادگی خود را حفظ می‌کنند. البته کاهش حمایت رسمی دولت می‌تواند فعالیتشان را محدود کند؛ اما شبکه‌های اجتماعی و فکری معمولاً از شبکه‌های رسمی سیاسی ماندگارترند.
انتهای پیام/