به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ نشست علمی «الهیات مقاومت در فلسفه اجتماعی ملاصدرا» با ارائه دکتر سید مهدی امامی جمعه، استاد تمام دانشگاه اصفهان و دبیری علمی حجت‌الاسلام دکتر عبدالله محمدی، مدیر گروه حکمت عملی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران برگزار شد.

در ابتدای این نشست، حجت‌الاسلام دکتر عبدالله محمدی ضمن تأکید بر مسئولیت اجتماعی نخبگان، به تبیین ضرورت حضور فعال استادان و پژوهشگران در تحولات کلان جامعه پرداخت. وی با اشاره به اینکه مقوله مقاومت، افزون بر بنیان‌های متقن وحیانی، از پشتوانه‌های عمیق عقلی و فلسفی نیز برخوردار است، اظهار داشت: برخلاف تلقی رایج که حکمای مسلمان را از مسائل اجتماعی دور می‌پندارد، اندیشمندان ما همواره با جامعه درگیر بوده‌اند

مدیر گروه حکمت عملی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران افزود: تألیف آثاری نظیر رساله «کسر اصنام الجاهلیة» نشان‌دهنده مواجهه انتقادی و صریح ملاصدرا با انحرافات زمانه خویش است؛ از این رو، امروز رسالت محافل علمی آن است که ظرفیت‌های عظیم حکمت متعالیه را برای تحلیل مسائل اجتماعی و نظام‌سازی نوین آشکار سازند.

در ادامه این نشست، دکتر سید مهدی امامی جمعه، استاد تمام دانشگاه اصفهان، با اشاره به موقعیت خاص تاریخی ایران و تجربه مکرر تهاجم، دفاع و مقاومت در این جغرافیا، پرسش اصلی بحث را مطرح کرد و گفت: آیا مقاومت و مبارزه با تجاوز، افزون بر پشتوانه دینی، مبنایی فلسفی نیز در سنت فکری ما دارد؟

وی در پاسخ به این پرسش تصریح کرد: پاسخ صدرالمتألهین به این مسئله مثبت و کاملاً صریح است؛ اما متأسفانه شیوه رایج و سنتی در آموزش فلسفه اسلامی، این بخش از اندیشه او را کم‌رنگ کرده و تصویری صرفاً انتزاعی، ذهنی و بی‌روح از حکمت متعالیه در مجامع علمی ساخته است.

این استاد دانشگاه در بخش نخست ارائه خود، مقاومت در برابر ظلم را از ویژگی‌های ذاتی حکیم دانست و با استناد به رساله «کسر اصنام الجاهلیة»، عبارت «عُسر الانقیاد للشرّ والجور» را محور مباحث خود قرار داد. وی بیان داشت: این تعبیر بدان معناست که حکیم در برابر شر و ستم به‌آسانی تسلیم نمی‌شود. ملاصدرا در معرفی ویژگی‌های حکیم، از دوستیِ بی‌قیدوشرطِ حقیقت، عدالت و حکمت سخن به میان می‌آورد. چنین انسانی در برابر خیر و عدالت کاملاً پذیرا و منعطف است، اما در مقابل ظلم و شرارت با تمام توان ایستادگی می‌کند.

امامی جمعه با تأکید بر اینکه این ایستادگی در مکتب صدرایی هرگز به خشونتی بی‌ضابطه تقلیل نمی‌یابد، خاطرنشان کرد: ملاصدرا این سرسختی را با رحمت و عطوفت نسبت به دیگران درمی‌آمیزد و مستقیماً به مضمون آیه شریفه «أشدّاء علی الکفّار رحماء بینهم» توجه می‌دهد. در این دستگاه فلسفی، شدت عمل و مقابله، منحصراً متوجه مهاجمان و ستمگران است؛ بنابراین، مقاومت صرفاً یک واکنش احساسی، هیجانی یا موضعی شخصی نیست، بلکه رفتاری است که دقیقاً از حقیقت حکمت و ویژگی‌های وجودی حکیم نشأت می‌گیرد.

سخنران این نشست در ادامه، برای توضیح دقیق مبنای فلسفی مقاومت، به پیوند میان وجودشناسی، زیبایی‌شناسی و مسئولیت اجتماعی در اندیشه ملاصدرا پرداخت و سه مرحله پیوسته را در این منظومه تفکیک کرد. وی توضیح داد: مرحله نخست، ساحت وجودشناسی است که شامل درک مباحثی نظیر اصالت وجود، تشکیک مراتب وجود، امکان فقری و حرکت جوهری می‌شود. مرحله دوم، ساحت زیبایی‌شناسی و به‌تبع آن، شناخت زشتی‌ها و نواقص است. در نهایت، مرحله سوم که همان عشق به زیبایی و نفرت از زشتی است، مسئولیت عملی و اجتماعی انسان را در عالم عینیت شکل می‌دهد.

استاد تمام دانشگاه اصفهان افزود: انسان در گام نخست، خداوند را به‌عنوان واجب‌الوجود و کمال مطلق می‌شناسد و سپس درمی‌یابد که او سرچشمه و غایتِ همه جمال‌ها و خیرات در عالم هستی است. این شناختِ عمیق، زمینه محبت و عشق را در وجود آدمی فراهم می‌آورد. قانون فلسفی در اینجا حاکم است که کسی که عاشق خیر و زیبایی شده است، به هیچ وجه نمی‌تواند نسبت به ظلم، فساد و تباهی در جامعه بی‌تفاوت بماند.

وی تصریح کرد: دقیقاً از همین نقطه است که شفقت به بندگان خدا و مقابله عملی با ستمگران معنای فلسفی پیدا می‌کند. بنابراین، باید تأکید کرد که «الهیات مقاومت»، امتداد بلافصلِ وجودشناسی ملاصدرا در زندگی عملی است، نه یک موضوع حاشیه‌ای و بی‌ارتباط با مبانی فلسفی او.

امامی جمعه در بخش دیگری از این نشست، به رویکرد حکمت متعالیه در قبال عدالت جهانی و نقد انحصارگرایی پرداخت و بیان داشت: نگاه اجتماعی ملاصدرا هرگز به روابط داخلی یک جامعه محدود نمی‌ماند. او در شرح ارزشمند خود بر کتاب «اصول کافی»، هنگامی که به بررسی اختلالات اجتماعی و اقتصادی می‌پردازد، مستقیماً به عوامل بیرونی و مناسبات «بین‌الامم» و روابط میان ملت‌ها توجه می‌کند. از منظر صدرا، فقدان یک نظام عادلانه و قانون همگانی در روابط بین‌الملل، می‌تواند تأثیرات مخربی بر وضعیت درونی جوامع بگذارد.

وی با اشاره به اهمیت ساختاری این دیدگاه افزود: در این نظام فکری، عدالت تنها ویژگی و فضیلت فرد حاکم نیست، بلکه وصف «نظام و ساختار» نیز به شمار می‌رود. به عبارت دیگر، عادل‌بودن اشخاص در رأس امور، بدون وجود یک سازوکار و ساختار عادلانه، برای تحقق عدالت واقعی در جامعه کفایت نمی‌کند.

این پژوهشگر فلسفه اسلامی در ادامه برای تبیین عدالت اقتصادی جهانی، سه اصل بنیادین از کتاب «الشواهد الربوبیة» را تشریح کرد و گفت: اصل نخست آن است که منابع و منافع دنیا مشترک و محدود هستند. اصل دوم تأکید می‌کند که انحصار این منابع حیاتی در دست گروهی خاص و محروم‌کردن سایر جوامع از دسترسی به آن‌ها، از منظر عقل سلیم پذیرفتنی نیست. و اصل سوم تصریح دارد که «نیاز بیشتر»، اولویت در بهره‌مندی و توزیع عادلانه منابع را به همراه می‌آورد.

وی خاطرنشان کرد: این اصول مستحکم ظرفیت آن را دارند که مبنای متقنی برای بحث درباره عدالت اقتصادی، بازتوزیع ثروت جهانی و نقد نظام سلطه‌طلبی قرار گیرند؛ اما متأسفانه برخلاف مباحث مشهور وجودشناختی، این وجوه از اندیشه صدرا کمتر موضوع شرح، نقد و تدریس در مجامع آکادمیک بوده‌اند.

بخش بعدی سخنان دکتر امامی جمعه به موضوع «الهیات محیط‌زیست» و عشق به آثار خدا اختصاص داشت. وی با اشاره به مسئولیت انسان در برابر طبیعت اظهار داشت: ملاصدرا زمین را همچون مادر انسان، بلکه از جهاتی مهربان‌تر از مادر معرفی می‌کند؛ چرا که زمین در سراسر ادوار زندگی، انسان را در آغوش خود پرورش داده و نیازهای گوناگون مادی او را تأمین می‌کند. چنین نگرش لطیف و عمیقی می‌تواند بهترین مبنا برای ترویج احترام به طبیعت و آموزش مراقبت از محیط‌زیست از سنین کودکی باشد.

وی مبنای فلسفی این مسئولیت بوم‌شناختی را قاعده «عشق به علت، مستلزم عشق به معلول است» دانست و تصریح کرد: محبت انسان به خداوند نمی‌تواند با بی‌اعتنایی یا تخریب آثار او همراه باشد. طبیعت، انسان‌ها و تمامی مخلوقات، آثار و تجلیات الهی‌اند و محبت به آن‌ها، مستقیماً از محبت به خدا سرچشمه می‌گیرد.

استاد دانشگاه اصفهان افزود: این اصلِ کلیدی درباره خدمت به مردم و علاقه به تولید دانش نیز کاربرد دارد. ملاصدرا خدمت به خلق را با مقوله خداشناسی پیوند می‌دهد و در تعبیری دقیق، دانشمندان علوم مختلف را «کاشفان افعال الهی» معرفی می‌کند؛ دقیقاً همان‌گونه که فقیهان را کاشفان احکام الهی می‌داند.

محور پایانی این نشست علمی به نقد نظام آموزش فلسفه و ضرورت تحول در این عرصه اختصاص یافت. دکتر امامی جمعه با انتقاد از وضعیت فعلی تدریس حکمت اسلامی بیان داشت: توقف در مباحث صرفاً انتزاعی و ذهنی موجب شده است تا پیوند حیاتی میان حکمت نظری و حکمت عملی به درستی دیده نشود. فلسفه ملاصدرا، فلسفه «شدن» و تحول مداوم است و به هیچ‌وجه نباید پیامدهای آن تنها به توضیح و تفسیر طبیعت محدود بماند.

وی با استناد به آرای فارابی در خصوص شأن فیلسوف تأکید کرد: تسلط بر اصطلاحات پیچیده و از بر کردن کتاب‌های فلسفی، بدون آنکه در زندگی انسانی و حیات مدنی تبلور یابد، برای فیلسوف‌بودن فرد کافی نیست. فلسفه باید از روی کاغذ خارج شده و به «شیوه زیستن» تبدیل شود؛ در غیر این صورت، از غایت اصلی خود فاصله گرفته است.

سخنران نشست در پایان خاطرنشان کرد: بر همین اساس، بازنگری جدی در متون درسی، روش‌های تدریس و زبان بیان فلسفه یک ضرورت فوری است. در این مسیر، تلاش‌های ارزشمند شهید مطهری برای بیان مفاهیم حکمت اسلامی با ادبیات معاصر و قابل فهم، نمونه‌ای موفق و الگویی مهم برای تداوم این مسیر به شمار می‌رود.

انتهای پیام/