جنگ تمدن‌ها؛ یوزپلنگ در جدال با گراز وحشی پیر
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 19 آبان 1405 - 12:46
به گزارش خبرگزاری تسنیم، مهدی وفائی‌نژاد، پژوهشگر حوزه امنیت عمومی، در یادداشتی تحلیلی با بررسی ریشه‌های تاریخی مناسبات ایران و غرب، تقلیل دادن رویارویی کنونی ایران و آمریکا به درگیری میان خواست‌های جمهوری اسلامی و آمریکا را «روایتی غلط و بیهوده» خواند و تأکید کرد که آنچه امروز در جریان است، یک رویارویی تمدنی–تاریخی است که در لحظه گذار از غرب هژمونیک به شرق باستانی و ریشه‌دار معنا پیدا می‌کند.
به نوشته این پژوهشگر، ایران در این میان بار سنگین این تصادم تمدنی را به دوش می‌کشد و سایر کشورهای شرقی نیز باید وامدار ایران باشند که در این جدال سخت، در برابر وحشی‌ترین و قوی‌ترین نیروی جهان‌خوار تاریخ با صلابت ایستاده است. وفائی‌نژاد با اشاره به سخنرانی وزیر امور خارجه ایالات متحده در آتن که این جنگ را «تمدنی» تعریف کرده است، اظهار داشت: او نه فقط برای خود، بلکه برای جهانیان این نبرد را تمدنی می‌خواند. وی خواستار بررسی سلسله روندها و تعاریف از تاریخ جنگ ایران و یونان شد و تصریح کرد که با فکت‌های تاریخی باید دروغ بودن روایت غربی را برای مشروعیت‌بخشی به تجاوز آشکار ساخت.
این پژوهشگر در بخش نخست یادداشت خود، روایت‌های هرودوت و دیگر تاریخ‌پژوهان یونانی را — همان روایت‌هایی که وزیر امور خارجه آمریکا از آن‌ها سخن می‌گوید — بیش از آنکه نزدیک به واقعیت باشند، نوعی رؤیاسازی و بدل‌کردن خیال به واقعیت توصیف کرد. وی با تأکید بر اینکه حکومت هخامنشی در سده ششم و پنجم پیش از میلاد «ابرقدرت بی‌رقیب جهان» بود، نوشت که این امپراتوری هرگز در نسبت جدال برابری چون رقیبی هم‌سنگ مانند عثمانی و صفوی با یونان قرار نداشت و یونان آن روزگار مجموعه‌ای از دولت‌شهرهای پراکنده بود، نه رقیبی تمدنی برای امپراتوری ایران.
به نوشته وفائی‌نژاد، ایرانیان در زمان کوروش بزرگ در محاصره سارد (547–546 پ.م) به این منطقه یورش بردند و پایتخت امپراتوری لیدیه ثروتمند را به قلمرو هخامنشی و یکی از ساتراپ‌های ارزشمند ایران افزودند؛ منطقه‌ای که امروز بخش‌هایی از ترکیه غربی و سواحل مدیترانه را شامل می‌شود. از آن پس، این ناحیه به‌سبب موقعیت تجاری‌اش همواره محل رفت‌وآمد بازرگانان ایرانی بود و یونانی‌ها که نیروی دریایی نسبتاً قدرتمندی داشتند، بارها در مسیر تجارت ایران ایجاد مزاحمت می‌کردند. همین اهمیت سارد بود که آن را به نقطه تلاقی دائمی ایران و یونان بدل کرد.
این پژوهشگر ادامه داد که یونانی‌ها در جریان شورش ایونی (499–494 پ.م) به سارد هجوم آوردند و در آتش‌زدن سارد (498 پ.م) بخش‌هایی از شهر را سوزاندند. داریوش این رفتار را «اهانتی مستقیم» به امپراتوری خود تلقی کرد و به انتقام آن، نخست لشکرکشی مردونیه را در سال 492 پ.م سامان داد؛ لشکرکشی‌ای که با مطیع‌کردن مقدونیه همراه بود، اما ناوگان ایران در طوفان کوه آتوس آسیب دید. سپس داریوش حمله اصلی را در سال 490 پ.م آغاز کرد که به نبرد ماراتن انجامید؛ جایی که سپاه ایران، پس از تصرف ناکسوس و ارتریا، در برابر آتنی‌ها شکست خورد.
وفائی‌نژاد تصریح کرد که تصور از ایران قدرتمند و شکست‌ناپذیر در اذهان یونانی‌ها — باوری که سپاه ایران را شکست‌ناپذیر می‌دانست — همان‌جا بود که سرباز یونانی، از فرط شگفتی و شادی غیرمنتظره، آن دویدن افسانه‌ای را رقم زد که امروزه به یاد آن مسابقه دو ماراتن برگزار می‌گردد؛ زیرا باور نمی‌کردند ایران، پس از آن همه قدرت، در نبردی مستقیم زمینی شکست بخورد.
به نوشته این پژوهشگر، پس از اینکه داریوش به واسطه به پایان رسیدن عمرش از دنیا رفت و نتوانست انتقام این شکست را بگیرد، پسرش خشایارشاه وارث این زخم تاریخی شد و برای انتقام این سلسله رویدادها، لشکرکشی بزرگ خود را در سال 480 پ.م آغاز کرد؛ لشکرکشی‌ای که با عبور از تنگه باریک داردانل با یک مهندسی کم‌نظیر به پیروزی در نبرد ترموپیل منجر شد و سپس با ورود به آتن و آتش‌زدن آتن انجامید؛ کنشی که در روایت ایرانی، پاسخ مستقیم به آتش‌زدن سارد بود، نه رفتار تجاوزگرانه و از روی خوی غارتگری.
وفائی‌نژاد در بخش دوم یادداشت خود، با اشاره به اینکه روایت‌های یونانی و هرودوت این رخدادها را با اغراق و حماسه‌سازی بازگو کرده‌اند، نوشت: اگر کتاب تواریخ هرودوت را بخوانید، درمی‌یابید که شکست دادن ایران در این نبردها، نه آن‌قدر کوچک بوده که نادیده گرفته شود و نه آن‌قدر بزرگ که چنین داستان‌سرایی‌های اسطوره‌وار برایش ساخته شود. وی حتی به روایت‌هایی اشاره کرد که بر اساس آن‌ها خشایارشا آتن را نسوزاند و این خود یونانی‌ها بودند که برای جلوگیری از سقوط شهر، آن را به‌عنوان کنشی دفاعی به آتش کشیدند.
این پژوهشگر با انتقاد از روایت آمریکا از این تاریخ، نوشت: امروز کشوری کوتاه‌عمر — کوتاه‌تر از عمر یک لاک‌پشت — مانند آمریکا، که از تمدن غربی بیش از هر چیز خشونت، غارت، استعمار و کشتار را به ارث برده، روایتی از این داستان ارائه می‌دهد که نه بیان واقعیت، بلکه بازتولید مطلوبات سیاسی خودش است؛ روایتی برای مشروعیت‌بخشی به تجاوزگری‌ها و جنگ‌افروزی‌هایش.
به نوشته وفائی‌نژاد، آتش‌زدن آتن توسط خشایارشا در بستر تاریخی خود، «پاسخی بود به خشونت و غارتگری یونانی‌ها، نه کنشی تجاوزگرانه» و همان منطق چشم در برابر چشم است که در آن دوران امری مشروع و متعارف تلقی می‌شد. وی افزود که آمریکا با بازخوانی این تاریخ می‌کوشد همان چرخه انتقام را در قامتی جدید بازتولید کند: این بار نه در برابر یونان باستان، بلکه در برابر ایران معاصر. اما آنچه او از آن غافل است، این است که ایرانِ امروز، وارث همان سیمرغی است که هزاران سال در برابر تهاجم‌ها ایستاده و از خاکستر خود برخاسته است.
وفائی‌نژاد در بخش سوم یادداشت خود، با استناد به تعبیر دکتر شریعتی، آمریکا را وارث «توحش متمدن» اسکندر دانست، نه وارث اندیشه فلسفی یونانی. وی در توضیح این تمایز بنیادین گفت: نمی‌توان کشوری را داعیه‌دار تمدن دانست مادامی که افتخاراتش را نه در ساحت فکری–فلسفی، بلکه در خشونت و جنگ‌طلبی یونانی‌ها و وحشی‌هایی چون اسپارت‌ها جست‌وجو می‌کند.
این پژوهشگر این تمایز را در دو سطح تحلیل کرد: نخست، در سطح میراث فکری. یونان باستان، در کنار خشونت‌هایش، زادگاه فلسفه، دموکراسی و علم بود. اما آمریکا از این میراث، تنها پوسته‌ای فرمالیستی را برگرفته — دموکراسی نمایشی، حقوق بشر به مثابه ابزار، و آزادی به مثابه کالا — و در عمق، همان منطق سلطه و غارت را بازتولید می‌کند که اسکندر با شمشیر پیش برد. دوم، در سطح کنش تاریخی. اسکندر با به آتش کشیدن تخت جمشید، نماد تمدن ایران را ویران کرد. آمریکا نیز با تحریم، تجاوز و جنگ‌افروزی در خاورمیانه، همان منطق را در قامتی جدید ادامه می‌دهد. به نوشته وفائی‌نژاد، آمریکا نه وارث افلاطون و ارسطو، بلکه وارث اسکندر است — وارث توحش متمدن.
وفائی‌نژاد در بخش چهارم یادداشت خود، ایران کنونی را حاصل و برخاسته از «هزاران سال درگیری و تجاوزهای پی‌درپی و مقاومت‌های بی‌حد و حصر مردمانش» توصیف کرد و نوشت که این کشور مغول را رام کرد، و در گفتگویی دیالکتیکی با اسلام سبب شکوفایی فکری خود و آن را فراهم آورد و از دل همه این بادها و طوفان‌ها استوار بیرون آمده است. وی با اشاره به تعبیر شفیعی کدکنی، ایران را «ققنوس‌وار» خواند که از خاکستر خود برمی‌خیزد و همچنان خواهد برخاست و تیغی بر چشمان آزمندان آدم‌خوار خواهد بود.
این پژوهشگر تصریح کرد که این تداوم تاریخی تصادفی نیست: ایران، برخلاف بسیاری از تمدن‌های کهن که در برابر تهاجم‌ها فروپاشیدند، همواره توانسته است مهاجم را در خود هضم کند و از دل آن، شکلی نو از خود بیافریند. اسکندر آمد و رفت، اما ایران ماند. و امروز، آمریکا — این امپراتوری کوتاه‌عمر — نیز ناگزیر از همان سرنوشت خواهد بود. زیرا ایران، نه یک دولت، بلکه یک تمدن است؛ و تمدن‌ها، با جنگ و تحریم از پای درنمی‌آیند.
وفائی‌نژاد در پایان یادداشت خود نتیجه گرفت که رویارویی ایران و آمریکا نه یک مناقشه سیاسی مقطعی، بلکه یک تصادم تمدنی تاریخی است و آمریکا با ادعای وراثت یونان، در واقع وارث خشونت اسکندر و اسپارت است، نه وارث فلسفه افلاطون و ارسطو. وی افزود که آمریکا با بازخوانی تحریف‌شده تاریخ جنگ‌های ایران و یونان می‌کوشد «مشروعیتی جعلی برای تجاوزگری‌های خود» بسازد.
به نوشته این پژوهشگر، تاریخ گواهی می‌دهد که آتش‌زدن آتن «پاسخی بود به آتش‌زدن سارد — نه تجاوزی بی‌دلیل» و ایران برخلاف آمریکا، نه با خشونت و غارت، بلکه با فرهنگ، مقاومت و تداوم تاریخی، هویت خود را در طول هزاره‌ها حفظ کرده است. وفائی‌نژاد همچنین در پایان نوشت: ایران، ققنوس‌وار، از خاکستر خود برمی‌خیزد و همچنان خواهد برخاست. و آمریکا، این گراز وحشی پیر، نه در برابر یک دولت، بلکه در برابر یک تمدن ایستاده است.
انتهای پیام/