خبرگزاری تسنیم؛ معضل تاریخی روشنفکر ایرانی در مواجهه با توسعه، نه در نبود امکانات، بلکه در تعلیق میان سنتی که از دست رفته و مدرنیته‌ای که تقلیدی است ریشه دارد؛ تعلیقی که در آثار داستانی معاصر بازتاب یافته و به «ما نمی‌توانیم» بدل شده است. در این میان، انقلاب اسلامی با طرح مسئله «استقلال»، راهی متفاوت پیش گذاشت: نه انفعال در برابر غرب و نه تقلید از آن، بلکه ساختن و تسلط یافتن بر آنچه خود ساخته‌ایم تا عبور از آن ممکن شود.

پرداختن به نسبت روشنفکران با مسئله توسعه ایران، تنها یک کنجکاوی ادبی یا تاریخی نیست؛ بلکه به فهم یکی از گره‌های اساسی هویت و آینده جامعه ایرانی مربوط می‌شود. روشنفکران، به‌ویژه داستان‌نویسان معاصر، در آثار خود تصویری از نسبت انسان ایرانی با امری به نام «توسعه» ترسیم کرده‌اند که بازخوانی آن، ما را با ریشه‌های ذهنی عقب‌ماندگی و ناامیدی آشنا می‌کند.

از «بوف کور» صادق هدایت که در آن زیبایی و حقیقت در عمق چشمان زن، به تاریکی ابدی می‌رسد تا «جای خالی سلوچ» دولت‌آبادی و…، نشان می‌دهند که بخشی از روشنفکری ایرانی، توسعه را نه امری قابل تحقق، بلکه افقی دست‌نیافتنی می‌انگارد. این نگاه، اگر بی‌نقد پذیرفته شود، می‌تواند به بهانه‌ای برای انفعال، پوچ‌گرایی و شانه خالی کردن از مسئولیت تاریخی تبدیل شود.

از سوی دیگر، نقد درونی همین جریان؛ حتی در نگاه برخی روشنفکران،  نشان می‌دهد که این ناامیدی اغلب ریشه در مسائل شخصی و تحلیل نادرست از جامعه دارد، نه در واقعیت محتوم. بنابراین، پرداختن به این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که ما را از یک سو با آسیب‌های ذهنی روشنفکری ایرانی آشنا می‌کند و از سوی دیگر، امکان بازخوانی انتقادی سنت و مدرنیته و انتخاب مسیر استقلال و پیشرفت را فراهم می‌سازد. شناخت این ماجرا، پیش‌شرط هرگونه گفت‌وگوی جدی درباره آینده توسعه ایران است.

در یکی از سلسله نشست‌های «گعده طلبگی» که به صورت هفتگی در مرکز مطالعات راهبردی خبرگزاری تسنیم برگزار می‌شود، «نسبت ایران و توسعه غربی از منظر روشنفکران» را با حضور دکتر سیدمیثم میرتاج‌الدینی، پژوهشگر تاریخ فرهنگ و تمدن مورد بررسی و واکاوی قرار دادیم که مشروح این نشست تقدیم حضورتان می‌شود:

اگر بخواهیم به آثار داستانی روشنفکران مراجعه کنیم، قاعدتاً واژه «توسعه» را به معنایی که امروزه در ادبیات پس از انقلاب نیز رواج یافته است، در آنها نخواهیم یافت. پس باید به دنبال چه چیزی باشیم؟ هنگامی که درباره این موضوع سخن می‌گوییم، درصدد آن هستیم که دریابیم روشنفکران، به‌ویژه داستان‌نویسان، در ایران معاصر چه نسبتی با مسئله توسعه ایران داشته‌اند. واژه‌ای که باید به دنبال آن باشیم چیست؟ چند واژه وجود دارد که می‌توان آنها را به‌عنوان مفاهیمی معرفی کرد که ما را به ماجرای نسبت توسعه ایران و اندیشه روشنفکران رهنمون می‌سازند و همگی نیز ریشه‌های داستانی دارند.

در جست‌وجوی واژه‌ای که در آثار روشنفکران نیست

اگر بخواهیم به آثار داستانی روشنفکران مراجعه کنیم، قاعدتاً واژه «توسعه» را به معنایی که امروزه در ادبیات پس از انقلاب نیز رواج یافته است، در آنها نخواهیم یافت. پس باید به دنبال چه چیزی باشیم؟ هنگامی که درباره این موضوع سخن می‌گوییم، درصدد آن هستیم که دریابیم روشنفکران، به‌ویژه داستان‌نویسان، در ایران معاصر چه نسبتی با مسئله توسعه ایران داشته‌اند.

واژه‌ای که باید به دنبال آن باشیم چیست؟ چند واژه وجود دارد که می‌توان آنها را به‌عنوان مفاهیمی معرفی کرد که ما را به ماجرای نسبت توسعه ایران و اندیشه روشنفکران رهنمون می‌سازند و همگی نیز ریشه‌های داستانی دارند.

زیبایی، زن و حقیقت؛ استعاره‌ای که باید شناخت

نخست، مقوله «قدرت و حقیقت» است که می‌توان آن را تحت عناوینی همچون «زیبایی» نیز مورد بحث قرار داد. زیبایی هنگامی مطرح می‌شود، در چیزی به نام «زن» تجلی می‌یابد؛ یعنی شما رمانی می‌خوانید و می‌بینید که فردی عاشق زنی است و در پی اوست و به او دست نمی‌یابد. این مسئله در آثار بسیاری وجود دارد و من نقطه اوج آن را مشخص خواهم کرد.

اگر کسی این استعاره را نداند و نشناسد که اساساً زیبایی در زن تجلی می‌یابد و معنای آن این است که بهره‌ای از حقیقت را بیان می‌کند، تصور می‌کند ماجرا صرفاً یک داستان عاشقانه معمولی یا به تعبیری حتی «اروتیک» است. به همین منظور، باید استعاره‌ها را بشناسیم. البته «اروتیک» به معنای مباحث جنسی و روابط جنسی میان زن و مرد است که بسیار مبتذل و نازل است. پس باید به سراغ موضوعاتی از این دست برویم و ببینیم در این آثار، جست‌وجوی این زیبایی به چه معناست.

از قصه‌های اصیل تا توسعه غربی

این مسئله خود سابقه‌ای دارد. ما دو داستان اساسی از آغاز خلقت داریم که هم قرآن و هم عهدین به آنها بسیار پرداخته‌اند و داستان‌نویسان معمولاً آنها را «قصه‌های اصیل» می‌نامند. یکی ماجرای آدم و حوا و سپس شجره ممنوعه و فریب ابلیس است که ماجرای رفتن به دنبال «مُلْکٍ لایَبْلى» یا به تعبیری «جاودانگی» است.

بخش دیگر، داستان دیگری است که آن را نیز «قصه اصیل» می‌نامیم: ماجرای هابیل و قابیل که نقل‌های متفاوتی دارد. اگر در ادبیات داستانی یا حتی در خود قصه‌های مرتبط با قرآن یا عهدین دقت کرده باشید، این پرسش مطرح است که هابیل و قابیل بر سر چه چیزی با یکدیگر درگیر شدند و حسادت بر چه چیزی بود. برخی می‌گویند بر سر میراث نبوت بود؛ حضرت آدم قرار بود نبوت یا رسالت و مأموریتی که خداوند و آسمان به او واگذار کرده بود را به نفر بعد بسپارد. نفر بعد چه کسی است؟ پس از ماجرای قربانی‌ها مشخص می‌شود؛ پیشکشی یکی پذیرفته می‌شود و پیشکشی دیگری پذیرفته نمی‌شود. این را می‌توانیم یکی از معناهای قدرت بدانیم، هرچند قدرت در نگاه مدرن امروزی معناهای متفاوتی دارد، اما این نیز نوعی از قدرت است.

یا ممکن است آن قصه مشهور در عهد عتیق را بدانید که ماجرا دعوا بر سر زن است؛ قابیل و هابیل هر یک درصدد تصاحب نوعی از زنان زیبا بودند و در نهایت هنگامی که نوبت به هابیل رسید، قابیل حسادت کرد و برادر را کشت. در اینجا نیز ماجرای زن در واقع ماجرای همان زیبایی است و نباید آن را به ماجرایی صرفاً جنسی تقلیل داد.

هنگامی که این دو داستان یا قصه اصلی را دنبال می‌کنیم، درمی‌یابیم که انسان اساساً به دنبال قدرت و زیبایی است و این مفاهیم در طول زمان مصادیق مختلفی می‌یابند. در دوره تاریخ ایران معاصر، این ماجرا به ماجرای همین توسعه تبدیل می‌شود؛ همان توسعه‌ای که وجوه و ابعاد دیگری نیز دارد؛ مثلاً قانون، حق شهروندی، دموکراسی، آزادی، برابری، صنعت، فناوری و تکنولوژی. هر یک از اینها را که بنگرید، مظاهری از توسعه غربی هستند و این مظاهر توسعه غربی همان چیزی است که انسان ایرانی همواره در سودای آن بوده است.

«ما چرا عقب مانده‌ایم؟»

از زمان عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی شاه قاجار که تقریباً می‌توانیم به‌صورت مکتوب و تاریخی آن را پی بگیریم، هرچند معلوم نیست این جمله مستند به عباس میرزا باشد یا نه؛ برخی در آن تردید دارند و برخی آن را تأیید می‌کنند. او خطاب به سفیر فرانسه می‌نویسد: «آیا آفتاب بر کله‌های شما متفاوت می‌تابد؟ آیا شما چیز متفاوتی می‌خورید؟ آیا شما دردانه‌های بشریت هستید که این‌قدر پیشرفت کرده‌اید و ما عقب مانده‌ایم؟» و این پرسش برای انسان ایرانی پدید آمد که «ما چرا عقب مانده‌ایم؟» و این عقب‌ماندگی به این معناست که دست ما از توسعه جهان غرب کوتاه مانده است. این را در جنگ‌های ایران و روس فهمیدیم و پس از این دریافت بود که گروهی را به غرب اعزام کردیم تا بروند و بیاموزند.

سرگذشت شش نفر از آنان به‌صورت کتابی درآمده است؛ خود انگلیسی‌ها آن را با عنوان «عشق غریبه» نوشته‌اند که سرگذشت شش ایرانی است که به انگلستان رفتند و می‌خواستند درس بخوانند و فنون و مهارت‌هایی را بیاموزند و بازگردند. پس از آن ماجرا نیز که شکستی ضمنی خوردیم، اتفاقی که افتاد این بود که امیرکبیر تصمیم گرفت استاد از خارج بیاورد؛ نمونه آن اتریشی‌هایی هستند که به ایران آمدند. از این بحث تاریخی می‌گذرم.

انسان ایرانی درصدد دریافت این توسعه غربی است و این توسعه غربی که مظاهری چون قانون، دموکراسی، آزادی، فناوری، صنعت و بسیاری چیزهای دیگر دارد، نمی‌تواند به آن دست یابد. یعنی انسان ایرانی، یا بهتر بگویم روشنفکر ایرانی، متوجه می‌شود که هرچه در پی این زیبایی می‌دود، گویا به آن دست نمی‌یابد. پس ما اکنون به دنبال چه چیزی می‌گردیم؟ در آثار داستانی ایران معاصر، در جست‌وجوی انسانی هستیم که درصدد درک و دریافت چیزی به نام زیبایی است و می‌خواهد آن را دریابد؛ مظهر آن گاه توسعه غربی می‌شود و سپس خود توسعه غربی با انواع وجوهی که دارد، برای او قابل درک نیست و گویا از او می‌گریزد. در نتیجه، اگر رمان‌ها را با این لنز کمی ورق بزنیم، درمی‌یابیم که سخن این روشنفکر این است: «من نرسیدم، نمی‌توانم برسم.» اما اینکه چرا نمی‌توانم برسم، باید مورد بررسی قرار گیرد.

«بوف کور»؛ تاریکی ابدی و تولد رمان ایرانی

اکنون شایسته است نمونه‌ای بسیار ارزشمند، یا به تعبیر دقیق‌تر نقطه اوج این بحث، را خدمت شما عرض کنم. نقطه اوج، در واقع ماجرای رمان «بوف کور» است. ماجرای «بوف کور» مفصل است؛ یکی از کتاب‌های مهم تاریخ ادبیات داستانی ایران است و برخی حتی معتقدند رمان ایرانی از این لحظه متولد می‌شود. پیش از این، داستان به معنای ایرانی آن داریم، ولی رمان به‌عنوان یک امر مدرن نداریم.

قصه از این قرار است که آقایی شغلی دارد به نام نقاشی کشیدن روی قلمدان‌ها. او در خانه خودش که دخمه‌مانند است، در اتاق خود نشسته و ناگهان از سوراخی چهره زنی زیبا را می‌بیند. این زن وجوه بسیار متمایزی از یک انسان معمولی دارد. سپس اتفاقی می‌افتد: روزی وارد خانه می‌شود و می‌بیند این زن زیبایی که یک بار از آن سوراخ دیده و شبیه یک رؤیا بود، محقق شده و روی تخت او نشسته است. هرچه به او نزدیک‌تر می‌شود، درمی‌یابد که او مرده و تنها پیکرش اینجاست.

قصه پرده دومی نیز وجود دارد. چون نمی‌تواند آن زن اسیر و زیبا را داشته باشد و درکش کند، زن دیگری پیدا می‌کند به نام «لکاته». این زن با اینکه به عقد این مرد درآمده است، زنی همه‌جایی و فاسد است و این خودش دوباره مصیبتی است. یعنی آن زیبایی را که درک نکرده، هیچ؛ گویی جنس قلابی‌اش را به خانه آورده و به همین جنس قلابی نیز نمی‌رسد.

این تصور روشنفکر ما در برابر درک ماجرایی به نام زیبایی است و توضیح او از اینکه ما نمی‌توانیم پیشرفت کنیم، نمی‌توانیم به فناوری، به توسعه، به صنعت دست پیدا کنیم.

دنباله‌روان بوف کور؛ از ملکوت تا جای خالی سلوچ

این تصور، که در واقع تصور «بوف کوری» است، در مدتی طولانی بر فکر و ذهن روشنفکر ایرانی سایه افکنده است. پس از «بوف کور» آثار دیگری را نیز که بررسی کنید، می‌بینید که خودشان در متن کتاب‌هایشان اذعان می‌کنند که ما دنباله‌روی همین نگاه صادق هدایت هستیم. مثلاً بهرام صادقی در «ملکوت»، به‌وضوح می‌گوید که آن کالسکه‌ای که پیش از من فرد دیگری راه انداخت (ماجرای کالسکه که در بوف کور بسیار بر آن تأکید می‌شود) ما همه دنباله‌روی همان کالسکه هستیم و ماجرا همین است: ما نمی‌توانیم زیبایی را چندان درک کنیم، آن حقیقت را دریابیم، و این حقیقت به دست انسان ایرانی نمی‌آید.

پس از این نیز باز ماجراهایی داریم؛ از اینکه «نمی‌شود»، گاه به شکلی تجلی می‌کند و گاه شکل تجلی‌اش نحوه دیگری می‌یابد. یعنی ماجرای زیبایی و زن به‌عنوان یک استعاره، ماجرای دیگری است که شاید اوجش در «جای خالی سلوچ» اثر محمود دولت‌آبادی باشد. در این کتاب نیز باز با «جای خالی سلوچ» مواجهید؛ یعنی چیزی نیست، چیزی که باید سر جایش باشد نیست و تمام قصه به این خاطر که او نیست و فقدانی وجود دارد، پرداخته شده است. نویسنده داستان را برای شما نقل می‌کند.

ماجرای این روستای ایرانی را توضیح می‌دهد و سپس اینکه چگونه وقتی سلوچ نیست، تمام روابط انسانی و اجتماعی به هم می‌ریزد و آنگاه تکنولوژی وارد می‌شود و مردم به ورود تکنیک به روستا امید می‌بندند و دل می‌بندند که مسائلشان را حل کند، ولی در نهایت این نیز به چنگ سرمایه‌داری می‌افتد و تنها مستضعفان و روستاییان و فقرا در این میان بازی‌چه گرفته می‌شوند، استثمار می‌شوند و سپس نابود می‌گردند.

این ماجرا، باز هم ماجرای «جای خالی سلوچ» است؛ یعنی روشنفکر ایرانی می‌گوید ما نمی‌توانیم به چنگ بیاوریم. سلوچ رفته است و سلوچ نمادی از قدرت و پدر است؛ قدرتی که می‌تواند سرزمین داشته باشد و حاکمیتی داشته باشد. این رفته است و دیگر به چنگ ما نخواهد آمد. ماجرا همین است و در نبود او، چه بلاها و مصیبت‌هایی بر سر ما می‌آید که در پی آن، نوعی فروپاشی رخ می‌دهد.

البته با این تفاوت که محمود دولت‌آبادی برخلاف صادق هدایت دریچه‌ای از امید باز می‌گذارد و دو نیم‌خط در پایان کتاب می‌نویسد و همین دو نیم‌خط باعث می‌شود اساساً این کتاب مانند «بوف کور» نباشد؛ چون در «بوف کور» همه‌چیز سیاهی در سیاهی است و هیچ‌گاه نمی‌توانی دریابی؛ هم اسیر را تکه‌تکه می‌کنی و به دوران باستان می‌فرستی و هم لکاته را در نهایت با خنجر خودت می‌کشی. ولی در «جای خالی سلوچ» می‌نویسد: «شب می‌شکست، شب بر کشاله خون می‌شکست.» اگر شب استعاره‌ای از استبداد و تاریکی باشد، این قابل شکستن است؛ با چه چیزی؟ با خون و ماجرا ماجرای دیگری است: قیام کردن، مبارزه کردن، خون دادن و هزینه دادن برای اینکه بتوان شب را شکست. «شب می‌شکست، شب بر کشاله خون می‌شکست»؛ این اصل ماجرا و اصل سخن است.

چرا روشنفکر ایرانی می‌گوید «نمی‌توانیم»؟

اینجا دیگر فراوانی سخن‌ها و گفتگوها و نوشته‌هایی را داریم در رابطه با همین موضوع که انسان ایرانی ناتوان از آن است که بتواند به توسعه دست پیدا کند؛ «نمی‌شود.» ذهن روشنفکر این است: «ما نمی‌توانیم.» این واقعیتی است که در آثارشان وجود دارد. خب، چرا نمی‌توانیم؟ این می‌شود مسئله دوم که نیاز به گفتگو دارد: چرا روشنفکر ایرانی احساس می‌کند نمی‌تواند؟ من عواملی را نوشته‌ام که اگر فرصت شود، می‌توانم یک‌به‌یک درباره آنها بحث کنم. مهم‌ترینش اینجاست.

ادعای خبر از جهان جدید

در ادامه این گعده طلبگی، سؤالی مطرح می‌شود مبنی بر این که: «این منطق منفی‌بافی که آقایان نویسندگان، به‌ویژه صادق هدایت، بسیار دارند، آیا برنمی‌گردد به اینکه بالاخره هنرمند معمولاً همیشه به نیافته‌ها بیشتر توجه می‌کند؟ مثلاً در شعرهایمان، در موسیقی‌مان، حتی در مباحث داستانی‌مان، همیشه این نرسیدن‌ها خودش یک هدف می‌شود، یک انگیزه‌ای می‌شود برای اینکه آن داستان پرورش داده شود. کمتر ما مثلاً در موسیقی از شادی سخن می‌گوییم؛ انگار شادی اصلاً ممنوع است. این از آن برمی‌گردد که بالاخره می‌گویند آدم از بالا بوده، آمده و هبوط کرده و این هبوطش هنوز در ذهنش است و همیشه این گم‌کرده‌ای دارد و می‌خواهد برود بالا».

پاسخ دکتر میرتاج‌الدینی به این پرسش 

برای اینکه بدانیم تحلیل‌ها چقدر با خبرها همراه هستند؛ یعنی وقتی ما تحلیل می‌کنیم، آیا خبری از یک مسئله داریم یا نه؟ آیا این [ادعای] صادق هدایت صادق است؟ همه هم می‌دانید که او نیهیلیسم بود و تا آنجا رسیده بود. ولی این تحلیل یا خبر همراه آن هست یا نه؟

شخصیتی در آلمان هست به نام نیچه. او ادعای فیلسوف بودن نداشت، ولی ادعای پیامبری داشت؛ پیامبری نه به این معنا که خودش بگوید من پیامبر هستم و در صف انبیای عظام الهی قرار دارم و از این صحبت‌ها. نه؛ اگر «نبی» یعنی کسی که خبری آورده است، نیچه معتقد بود من خبری آورده‌ام. خبر از کجا آورده است؟ از جهان جدیدی که قرار است به شما برسد و سال‌ها بعد به شما خواهد رسید. و او جهان مدرن را خیلی خوب صورت‌بندی کرد، تحت عنوان همان «اراده معطوف به قدرت» و سپس «ابرانسان».

اگر بخواهیم ریزتر شویم، این در سخنرانی مارک روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده، در یونان تجلی پیدا کرده است؛ آنجا به‌روشنی اراده معطوف به قدرت بود: اراده معطوف به قدرت یعنی زندگی در حال بیشینه شدن و فزون‌طلبی و کسی نباید جلوی آن را بگیرد و اگر کسی جلوی آن را بگیرد، کار اشتباهی می‌کند. در کتاب «تبارشناسی اخلاق» این را مفصل بحث می‌کند.

ماجرا سر این است که اساساً کسی که در جایگاه یک روشنفکر، یک نویسنده، هنرمند یا شاعر می‌نشیند و سویه‌های فلسفی هم دارد، خودش را صاحب خبر می‌بیند. به همین دلیل برخی از پژوهشگران معتقدند غرب تعدادی «نبی» دارد و تعداد زیادی «متنبی». نبی کیست؟ کسی که می‌گوید من دارم خبر می‌دهم که جهان جدید چه جهانی است. مثلاً از منظر چنین جهانی، نیچه خودش یک نبی است؛ مثلاً ممکن است ویکتور هوگو یک نبی باشد یا مثلاً ممکن است ملویل یک نبی باشد.

اینها کسانی هستند که آثار بسیار مهمی نوشته‌اند. یا من معتقدم مثلاً مری شلی که کتاب «فرانکنشتاین» را می‌نویسد، یک نبی است؛ واقعاً دارد توضیح می‌دهد که یک انسان جدید دارد متولد می‌شود، از ترکیب «نجارِ پیکرتراش» که حضرت مسیح باشد و «انسان تاجر» که بورژوازی غربی باشد و از ترکیب اینها آن «غول» به دنیا می‌آید. اینها همگی ادعای نبوت دارند. اساساً هنرمند، و به تعبیری شاعران، مدعی این هستند که ما داریم از چیزی خبر می‌دهیم؛ ما چیزی فراتر از آنچه ظاهر است را درک کرده‌ایم و می‌خواهیم به شما بگوییم که آن چیست.

رمان‌نویس‌هایی که واقعاً رمان‌نویس باشند، در جهان غرب واقعاً همین کار را می‌کردند و در ایران نیز ماجرای رمان‌نویسی امتداد همین ماجراست که بعداً دامنش به شعر نو هم می‌رسد و فرم جدید خودش را پیدا می‌کند.

اینجا صادق هدایت، به تبع جریان روشنفکری غربی، مدعی است که بله، من یک روح زمانه را درک کرده‌ام، یک باطن جهانی را درک کرده‌ام، خبر دارم از عالمی که ما را فرا گرفته و ما به این راحتی از آن بیرون نخواهیم آمد و خلاصی نخواهیم داشت. و مدعی این است.

حالا اینکه آیا ادعایش درست است یا نه، کاملاً قابل سنجش است و من شخصاً معتقدم نه، این ادعا درست نیست؛ به‌ویژه اینکه اینها به‌شدت از زندگی‌های شخصی خودشان متأثرند. همین صادق هدایت بعد از اینکه شوهر خواهرش ترور می‌شود که از تیمسارهای بزرگ ارتش شاه بوده است، دچار خمودی می‌شود و در نهایت در زندگی شخصی خودش دچار بحران می‌شود و حتی در نامه‌هایی که به دوستانش نوشته است، اینها اسنادش کاملاً موجود است و من درباره‌اش یادداشت هم نوشته‌ام.

آنجا مجبور می‌شود خودکشی کند. ولی بعداً جریانی علاقه‌مند بود که به‌نوعی از او اسطوره‌ای بسازد که مثلاً نه، این مشکلات شخصی هم در میان است؛ این‌طور نیست که فقط طرف دارد مثلاً یک تاریکی در افق ایران معاصر می‌بیند و می‌گوید خب چون تاریکی است، من خودم را بکشم و راحت شوم. نه، این‌طور نیست.

روشنفکرانی که ادای ناامیدی در می‌آورند

پس از آن، مشاهده می‌کنیم که خود جریان روشنفکری نیز این امور را نقد کرده است. یعنی اگر روشنفکران آزاده را دریابیم که اکنون می‌توانم مثال بزنم، مثلاً فروغ فرخزاد، اشعاری در رابطه با همین موضوع دارند و می‌گویند اینان اساساً مسئله‌ای ندارند و در زندگی شخصی خودشان غوطه‌ورند و تصور می‌کنند این حالی فراگیر و عام است و همه همین‌گونه‌اند. به همین دلیل، این را به‌عنوان یک سنت روشنفکری در ایران ببینید؛ این هست و به تعبیر رهبر شهید نیز به‌صورت ناقص‌الخلقه متولد شده و این نگاه مریض را به صورت کلی به جهان دارد، به‌ویژه به جهان ایرانی.

این سنت، پشتوانه بخش مهمی از روشنفکران کنونی ما یا جامعه‌شناسان ماست. در همین سال‌های اخیر چه تعداد از جامعه‌شناسان از فروپاشی جامعه ایرانی سخن گفته‌اند. آنها ناگهان می‌بینند که این کشور ده روز رهبر ندارد، ده روز مهم‌ترین رده‌های فرماندهی‌اش به شهادت رسیده‌اند و در برابر ابرقدرت جهان ایستاده و دارد خودش را حفظ می‌کند. آنگاه اینان یک‌باره شگفت‌زده می‌شوند.

چرا شگفت‌زدگی در میان جریان روشنفکری ما، جامعه‌شناسان ما و غیره این‌قدر زیاد است؟ به این خاطر که همگی تحلیل اشتباهی از جامعه و واقعیت جامعه ارائه می‌دهند. البته این مختص روشنفکران نیست؛ در طرف مقابل نیز جریانی از حزب‌اللهی‌ها هست که باز تحلیل اشتباهی از جامعه دارد. دو سر طیف در واقع واقعیت را چندان جالب نمی‌بینند.

این سنت روشنفکری، پشتوانه همین روشنفکری است که جامعه ایرانی را سیاه می‌بیند و علتش نیز این است که بخش مهمی از اینان درگیر مسائل شخصی‌اند، واقعیتی که شاید هم انکارش کنند  و جالب است که خود روشنفکرانی که کمی آزاده‌تر بودند، هنگامی که خواستند تحلیل کنند، همین‌گونه تحلیل کردند و گفتند اینها مشکلات شخصی است.

شعری از فروغ است به نام «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد». در این شعر می‌آورد: «دلم برای باغچه می‌سوزد؛ کسی به فکر گل‌ها نیست، کسی به فکر ماهی‌ها نیست، کسی نمی‌خواهد باور کند که باغچه دارد می‌میرد.» ماجرای باغچه یعنی کشور، یعنی ایران. «که قلب باغچه در زیر آفتاب ورم کرده است، که ذهن باغچه دارد آرام‌آرام از خاطرات سبز تهی می‌شود و حس باغچه انگار چیزی مجرد است که در انزوای باغچه پوسیده است. دلم برای باغچه می‌سوزد، کسی به فکر گل‌ها نیست، کسی به فکر ماهی‌ها نیست.» و تا آنجا که می‌آید سراغ برادرش: «حیاط خانه ما تنهاست، حیاط خانه ما در انتظار بارش یک ابر ناشناس خمیازه می‌کشد و حوض خانه ما خالی‌ست. ستاره‌های کوچک بی‌تجربه از ارتفاع درختان به خاک می‌افتند و از میان پنجره‌های پریده‌رنگ خانه ماهی‌ها شب‌ها صدای سرفه می‌آید. پدر می‌گوید از من گذشته است، از من گذشته است.»

حالا اینکه پدر به‌نوعی به قصه نگاه می‌کند، مادرش به‌نوعی دیگر به قصه نگاه می‌کند. مادر خرافی است و پدر کمی در تاریخ گیر کرده؛  ولی برادر که روشنفکر است، دارد نقد می‌کند: «برادرم به باغچه می‌گوید قبرستان»؛ ببینید تصورش از ایران چنین چیزی است. «برادرم به اغتشاش علف‌ها می‌خندد و از جنازه‌های ماهی‌ها که زیر پوست بیمار آب به ذره‌های فاسد تبدیل می‌شوند شماره برمی‌دارد»؛ یعنی با عدد و ارقام و آمار بازی می‌کند که مثلاً ما هزار تا مشروب‌فروشی در تهران داریم، فلان داریم که فقط برای این تبدیل شده به یک دکان.

«برادرم به فلسفه معتاد است، برادرم شفای باغچه را در انهدام باغچه می‌داند» مثل بخشی از این بزرگوارانی که از آمریکا می‌خواستند ما را بزنند، «او مست می‌کند و مشت می‌زند به در و دیوار و سعی می‌کند که بگوید بسیار دردمند و خسته و مأیوس است»؛ ادا درمی‌آورد و تو حالت مستی مشت به در و دیوار می‌زند و می‌خواهد بگوید که آقا من حالم خوب نیست. «دردمند و خسته و مأیوسم. او ناامیدی‌اش را هم مثل شناسنامه و تقویم و دستمال و فندک و خودکارش همراه خود به کوچه و بازار می‌برد و ناامیدی‌اش آن‌قدر کوچک است که هر شب در ازدحام میکده گم می‌شود.»

واقعاً شاهکار است این تکه؛ یعنی چقدر خوب و استعاری گفت: آقا اینان ادای ناامیدی درمی‌آورند، ناامیدی‌شان هم یک مسئله کاملاً شخصی است، مثل فندکش، مثل شناسنامه‌اش؛ و در عین حال بسیار کوچک است. این‌قدر کوچک است که این ناامیدی شخصی‌اش هم کوچک است و در ازدحام میکده گم می‌شود؛ یعنی همه‌اش اداست. شب مست می‌کند، در میکده، همان‌گونه که فندکش می‌افتد و گم می‌شود، ناامیدی‌اش هم گم می‌شود؛ اصلاً واقعی نیست، از درون نمی‌جوشد؛ این مسئله ناامیدی.

و همین‌جا بعد خواهرش نیز توضیح می‌دهد که هر یک از اینان در واقع نماینده طبقه‌ای از ایران‌اند. پس ببینید خود جریان روشنفکری اینان را نقد می‌کند و می‌گوید این حالات، حالت شخصی است و حالت شخصی‌شان را به کل تعمیم می‌دهند.

اینان مدعی یک خبری هستند، ولی در واقع خبری ندارند و در بی‌خبری به سر می‌برند؛ متنبیانی که انگار ادای نبوت درمی‌آورند. و به همین دلیل با هر واقعه‌ای که مواجه می‌شوند، سورپرایز می‌شوند، شگفت‌زده می‌شوند. و در طرف مقابل نیز نکته‌ای وجود دارد که باعث می‌شود اینان به این احساس ناامیدی‌شان دامن بزنند و احساس کنند که آقا دیگر همه‌چیز از دست رفت؛ و آن لحظه‌ای است که مردم اینان را تحویل نمی‌گیرند.

توده مردم هیچ‌گاه این جریان را تحویل نگرفتند

مردم ایران هیچ‌گاه این جریان روشنفکری را تحویل نگرفته‌اند. در نهضت مشروطه بنگرید: آغاز نهضت مشروطه با چیزی به نام «عدالت‌خانه» است؛ سپس پایگاه عدالت‌خانه آرام‌آرام تغییر می‌کند. پایگاه عدالت‌خانه مسجد است و حرم شاه عبدالعظیم؛ سپس پایگاه که تغییر می‌کند، از شاه عبدالعظیم و مسجد به سفارت‌خانه انگلیس، نام عدالت‌خانه نیز به «مشروطه» تغییر می‌یابد.

این اتفاق می‌افتد، مردم آرام‌آرام از این فضا فاصله می‌گیرند و مشروطه‌خواهان و دشمنان مشروطه و مشروطه‌طلب‌های مشروعه‌خواه و غیره که با یکدیگر اختلاف پیدا می‌کنند، این باعث می‌شود مردم نیز هرچه بیشتر از آنان فاصله بگیرند. و در نهایت مشروطه‌خواهی به کجا می‌رسد؟ به جایی می‌رسد که استبداد رضاخانی بالا می‌آید. و چه کسانی استبداد رضاخانی را بالا آوردند؟ همان انگلیسی‌هایی که مشروطه را به مردم ایران داده و در دهانشان گذاشته بودند.

روشنفکر ایرانی نگاه می‌کند و می‌گوید: آقا ما انقلابی کردیم، برایش هزینه دادیم، زحمت کشیدیم، مشروطه‌ای بالا آمد، فرمان مشروطیت امضا شد، مجلس شورای ملی درست کردیم و قانون نوشتیم، ادا درآوردیم و در نهایت به جایی رسید که استبدادی بسیار وحشتناک به نام استبداد رضاخانی بیاید. لذا از این مردم ناامید است.

در طرف مقابل، جریانی وجود دارد که همیشه امیدوار بوده است و آن جریان حوزوی ماست، البته حوزوی‌های انقلابی که اینان همیشه به مردم امیدوارند. چون تجربیاتشان را که بازخوانی می‌کنند، می‌بینند همیشه مردم کنار اینان ایستاده‌اند؛ از خودِ تحریم و فتوای تحریم تنباکوی مرحوم میرزای شیرازی تا این‌سو، هر جا مردم هستند و هر جا علما هستند، علمای اصیل، مردم نیز کنارشان هستند. لذا اینان به مردم همیشه امیدوارند و این ادامه دارد.

در ماجرای ملی شدن صنعت نفت نیز تا زمانی که علمای اصیل هستند، مردم هستند؛ سپس آرام‌آرام دوباره به حاشیه می‌روند و این اتفاقات رخ می‌دهد، تا می‌رسد به سال چهل‌ودو و پس از آن انقلاب اسلامی ایران.

من این را صورت‌بندی کرده‌ام تحت عنوان «مقاومت در فرایند تکامل» که همین دو سه روز پیش نیز در جایی در جمع فرهنگیان و معلمان ارائه‌اش کردم. عرضم این است: این افرادی که می‌بینید این‌قدر ناراحت و افسرده و غمگین‌اند و دچار پوچ‌گرایی و چیزهای دیگری هستند، بخش مهمی از آن به زندگی شخصی‌شان برمی‌گردد و بخشی نیز برمی‌گردد به اینکه در عرصه سیاسی و اجتماعی ایران، در سپهر سیاسی و اجتماعی ایران، مردم همیشه به اینان گرایش نداشته‌اند؛ اینان را در واقع رها کرده‌اند. لذا اینان کینه مردم را بسیار در دل دارند، هرچند نشان نمی‌دهند؛ حرف از مردم هم می‌زنند و ادایش را هم درمی‌آورند؛ ولی به‌شدت با مردم ایران مشکل دارند و در بزنگاه‌های حساس آنان را تحقیر می‌کنند.

عزاداران بَیَل؛ تصویری که مردم را ابله می‌بیند

اگر نمونه هم می‌خواهید، «عزاداران بیل» آقای غلامحسین ساعدی. ایشان تازه چپی بود که ادعاهای مردم، مردم و سوسیالیستی و غیره هم داشت. در «عزاداران بیل» روستایی را تصویر می‌کند که در آن مردم ابله و احمق و توده‌ای کودن هستند که هیچ‌گاه نمی‌توانی بر آنان تکیه کنی؛ این مردم ابله و احمق و فلان می‌میرند و مدام برای یکدیگر عزاداری می‌کنند و نفر بعدی… و می‌خواهد بگوید آقا این عزاداری‌ها هیچ چیزی از آن درنمی‌آید.

تاریخ انقلاب اسلامی ایران را بروید نسخه آمریکایی‌اش را بخوانید نه نسخه مورخ ایرانی. چارلز کورزمن کتابی دارد که در ایران با سه نام ترجمه شده است: «ناگهان انقلاب»، «انقلاب تصورناپذیر» و «انقلاب نااندیشیدنی». و جالب است که ناشران این‌ها بعضاً صدوهشتاد درجه با یکدیگر اختلاف سلیقه دارند؛ مثلاً نشر نی و انتشارات سوره مهر هر دو آن را چاپ کرده‌اند و این سه انتشارات این کتاب را منتشر کرده‌اند.

آنجا ببینید یک آمریکایی هنگامی که درباره انقلاب ایران تحلیل می‌کند، وقتی به ماجرای مثلاً عزاداری‌ها می‌رسد چه می‌گوید: عزاداری‌ها هستند که در کنار مناسک و جشن‌هایی که عموماً مناسک دینی‌اند، یعنی جشن نیمه شعبان، انقلاب به پا می‌کنند. در «عزاداران بیل» ولی انقلابی نیست؛ شما مدام می‌میرید و دیگران برایتان عزاداری می‌کنند و هیچ چرخه‌ای جز تکرار یک چرخه کودنانه و احمقانه وجود ندارد.

چرا این‌قدر مردم برای اینان منفورند؟ چون اینان اساساً هیچ اعتقاد و باوری به مردم نداشتند و هنوز هم ندارند. اگر هم حرفی از مردم در میان است، فقط به خاطر این است که بتوانند ژستی بگیرند؛ وگرنه در آثارشان، در بزنگاه‌ها، این‌گونه نیست.

آقای محمود گلابدره‌ای کتابی دارد به نام «لحظه‌های انقلاب» در همان اوایل کتاب می‌گوید: من داشتم در خیابان می‌رفتم، آقای شفیعی کدکنی و بخشی از این جریان روشنفکری ایران به من گفتند: «آقای گلابدره‌ای، خودت را قاطی این گره‌گوری‌ها و گاو و گوسفندها نکن؛ کشته می‌شوی، ما هنوز کارت داریم.» یعنی مردم را گره‌گوری و گاو و گوسفند می‌بیند. جریان روشنفکری، هرچقدر هم بخواهد پز این را داشته باشد که «نه، ما با مردمیم و جامعه را قبول داریم و حرف جامعه‌ایم و زبان جامعه‌ایم» و از این صحبت‌ها زیاد است.

در «عزاداران بیل» مثال زدم؛ بروید در همین «جای خالی سلوچ» محمود دولت‌آبادی روستایی که در آن واقعاً حماقت به معنای دقیق کلمه هست؛ مردمی سودجو، منفعت‌طلب، نفهم و کسانی که هیچ‌گاه با هیچ‌یک از آرمان‌های بلند این جریان روشنفکری همراهی نمی‌کنند و همیشه در فکر شکم و زیر شکمشان هستند. همین است.

من یادم است رهبر شهید هنگامی که نقد می‌کرد، می‌فرمود: «آیا واقعاً روستاهای ما این است؟ روستاهای ما این‌گونه‌اند که امثال این آقایان تصویر می‌کنند؟ روستایی که در آن مسجد نیست، خبری از کار خیر نیست، خبری از تعاون و همیاری نیست و همه مانند گرگ به همدیگر می‌پرند؟» خب معلوم است که این واقعیت نیست و این صرفاً قصه‌ای است.

این چیزها در واقع باعث می‌شود روشنفکر ایرانی، به خاطر همراهی نکردن مردم با او و به خاطر مشکلات شخصی، فکر کند که فضای ذهنی‌اش تاریک شده و تصور کند کل جامعه همین تاریکی است و مدعی باشد که «من دارم از یک جهان تاریک به شما خبر می‌دهم.» اما خب، همه جریان روشنفکری این نیست؛ ما جریان روشنفکری دیگری هم داریم که اتفاقاً بر نقاط درد و ضعف دست گذاشته و خیلی خوب هم توضیح داده است.

دو عامل تاریکی؛ همراهی نکردن مردم و بحران‌های شخصی

در پاسخ به این پرسش که فرمودید «چرا نمی‌توانیم؟ ما نمی‌توانیم» در نگاه روشنفکران پس یکی از این عوامل همان ماجراست که مردم با اینان همراهی نکردند و دیگری اینکه مشکلات شخصی دارند. این دو عاملی که تا اینجا گفتیم، باعث می‌شود تصور اینان تاریک باشد.

مسئله بعدی که از شعر فروغ نیز برایتان خواندم، این نیست که روشنفکری ما به صورت کلی بی‌مسأله است و در عین بی‌مسألگی، لذت‌جو هم هست و فقط ژست علوم انسانی، یا بهتر بگویم روکش علوم انسانی را روی این ماجرای لذت‌جویی‌اش کشیده است.

تعلیق میان سنت و مدرنیته؛ دردی که هنوز ادامه دارد

در این وضعیت که «چرا نمی‌شود»، ماجرای مفصلی را باید با هم صحبت کنیم تحت عنوان اینکه «سنت» گویا دارد از جهان جدید جدا می‌شود و انسان ایرانی میان این دو معلق مانده است: سنتی هست و مدرنیته‌ای. سنت متعلق به گذشته خودش است و مدرنیته به‌عنوان افقی پیش رو و رؤیایی جدید؛ و انسان ایرانی میان این دو ایستاده و نمی‌تواند انتخاب کند که به سنت پایبند بماند یا از آن دل بکند و به سراغ مدرنیته‌ای برود که دارد او را به خودش فرا می‌خواند. و این وسط ایستادن.

به نظر من دردی است که انسان ایرانی داشته و هنوز هم دارد. و برخی از روشنفکرانی که عرض کردم به این نکته التفات پیدا کرده‌اند؛ مثل جلال آل‌احمد در کتابش «سنگی بر گوری» که باز می‌شود مفصل درباره‌اش صحبت کرد.

استقلال؛ راهی که انقلاب اسلامی پیش گذاشت

این یکی از معضلات اساسی است: سنت رفته است و تو دیگر نمی‌توانی مواجهه انتقادی با سنتت داشته باشی، و جهان مدرن نیز که به تو رو کرده است، نمی‌توانی آن را انتخاب کنی. چرا؟ به این خاطر که جهان مدرنی که به تو رو کرده است، «مدرنیزاسیون» است؛ یعنی در واقع تقلید غرب. تو چیزی را خودت نساخته‌ای. لذا یکی از مهم‌ترین مسائلی که حضرت امام با آن درگیر است و سعی می‌کند آن را در جامعه ما نهادینه کند، مسئله «استقلال» است: «تو بسازی»؛ حتی همین چیزی که غربی‌ها هم دارند را تو خودت بسازی، و چون خودت ساختی می‌توانی بر آن مسلط باشی و بعداً از آن عبور کنی و به سراغ نسخه خودت بروی. ولی در فضایی که هنوز ما به استقلال دست پیدا نکرده‌ایم، آنچه آمده است «مدرنیزاسیون» است و کاملاً تقلیدی؛ و وقتی کاملاً تقلیدی است، تو داری از جهان مدرن تقلید می‌کنی و این می‌شود منشأ آسیب جدی. این از عواملی است که روشنفکر ما می‌گوید «ما نمی‌توانیم»؛ چون تقلید است.

مرز پرگهر؛ طنزی بر مدرنیته تقلیدی

حالا باز شعری از فروغ است به نام «مرز پرگهر». «فاتح شدم، خود را به ثبت رساندم، خود را به نامی در یک شناسنامه مزین کردم و هستی‌ام به یک شماره مشخص شد.» شعر سراسر طنز و کنایه‌آمیز است؛ مسخره می‌کند و در واقع می‌گوید به من یک شماره شناسنامه دادند و حالا من دیگر آدم شدم؛ تا الان آدم نبودم. از الان که می‌توانند مرا با عدد خطاب کنند من از الان گویا وجود پیدا کردم؛ تا الان اصلاً آدم نبودم. «دیگر خیالم از همه سو راحت است: آغوش مهربان مام‌وطن، پستانک سوابق پرافتخار تاریخی، لالایی تمدن و فرهنگ و  و جق جق جقجقه قانون. آه، دیگر خیالم از همه سو راحت است...»

چقدر هنرمندانه به تمسخر می‌گیرد که به من عددی دادی، شناسنامه شماره ششصد و هشتاد و هفت و بعد این را مدام به بازی می‌گیرد. خب، تو ما را مدرن کردی، بارک‌الله! خیابان‌ها را که نگاه می‌کنم، هنوز بوی پهن و ادرار و غیره است. کجاست آن مدرنیته‌ای که تو از آن حرف می‌زنی؟ این توسعه غربی گویا آمده است که لچک از سر منِ زن ایرانی برداری و چادر برداری و بگویی «تو مدرن شدی»؛ کو مدرنیته؟ تو در آسفالت‌کشی خیابان‌هایت، کو مدرنیته در توسعه صنعتت، کو مدرنیته؟ و همه اینها را یکی‌یکی مسخره می‌کند؛ یکی‌یکی اینها را مسخره می‌کند. شعر خیلی جذابی است: «من کار ندارم، من بدهکارم» و تو از مدرنیته حرف می‌زنی.

کباب‌غاز؛ متمدن شدن با یک کت‌وشلوار

داستان کوتاهی نیز از آقای محمدعلی جمال‌زاده هست که برای این ماجرا عالی است؛ یک بار از این زاویه بخوانیدش. در کتاب‌های دبیرستانی هم هست: «کباب‌غاز». نمی‌دانم خوانده‌اید یا نه؛ داستان کوتاه بسیار شیرینی است. در این داستان کوتاه اشاره می‌کند به اینکه فردی تقریباً خِل و چِل و مجنون‌صفت، از این آدم‌های خاص، روز عید دیدنی به خانه فامیل خودش می‌آید و او یک کت‌وشلوار به این می‌دهد.

وقتی این کت‌وشلوار را می‌پوشد، تیپ روشنفکری آن عصر می‌شود؛ تبدیل می‌شود به استاد؛ می‌گوید شعر هم می‌داند، علمش بالا رفته، جهان را دیده و به‌گونه‌ای سخنرانی می‌کند که همه مهمان‌ها او را به‌عنوان استاد می‌شناسند. جمال‌زاده می‌گوید نگاه احمقانه پهلوی اول این است که اگر لباس‌های ما را عوض کند، ما در لحظه با یک بشکن زدن گویا متمدن می‌شویم، صاحب فضل می‌شویم، صاحب علم می‌شویم، صاحب فلان می‌شویم. و خیلی قشنگ، خیلی قشنگ این ماجرا را مسخره می‌کند.

فروغ نیز در جایی به همه روشنفکران کنایه می‌زند از شاعران تا سلبریتی‌ها؛ همه را مسخره می‌کند؛ از روشنفکرانی که طرفدار فلسفه هگلی‌اند که اینان را خیلی خوب مسخره می‌کند، تا شاعرانشان و هر کسی که کاری انجام می‌دهد؛ همه را یکی‌یکی مسخره می‌کند و می‌گوید آقا این همه‌اش تقلید از جهان غرب است.

پس علت دوم این است که روشنفکر احساس می‌کند چون در فضای تقلید گیر کرده‌ایم، پس نمی‌توانیم و ناتوانیم.

فروغ؛ از ژست روشنفکری تا نقد آن

فروغ؛ اول حیات دارد و آخر حیات؛ یعنی زندگی‌اش دو بخش است. در واقع خودش نیز شعری دارد، «تولدی دیگر»، که زندگی‌اش در برهه‌ای از جوانی به همین اداهای روشنفکری گذشت و از جایی به بعد فهمید که آقا این روشنفکران آدم‌هایی نیستند که مسئله داشته باشند؛ لذا از آنان فاصله گرفت و شروع کرد به مسخره کردنشان در شعرهایش و در جاهای مختلف. و دیدید که در آن شعر «باغچه» نیز همین‌گونه است. او جزو کسانی است که رهبر شهید درباره‌اش فرمود «عاقبت به خیر شد»؛ این بسیار مهم است. یا از ماجراهای دیگر نیز می‌توان سخن گفت.

سنگی بر گوری؛ عقیمی انسان ایرانی

این معلق بودن انسان ایرانی میان سنت و مدرنیته، جدی است و جلال آل‌احمد نیز به آن می‌پردازد؛ «سنگی بر گوری». ظاهر ماجرا در واقع ماجرای عقیم بودن جلال و سیمین دانشور است که با هم ازدواج کردند ولی بچه‌دار نشدند؛ و جلال در ذیل این زندگی، بخشی از زندگی شخصی و خصوصی خودش را به موضوعی حیاتی می‌پردازد و می‌گوید انسان ایرانی دارد عقیم می‌شود و گویا آینده‌ای ندارد؛ بعدی ندارد؛ سنگی است بر گور خودش و دیگر تمام می‌شود. چرا؟ چون نمی‌تواند تصمیم بگیرد که در گذشته بماند و با گذشته زندگی کند یا به جهان جدید روی بیاورد؛ نمی‌تواند تصمیم بگیرد سنتی باشد یا مدرن و این را بسیار قشنگ و زیبا در ذیل مراجعه به پزشکان و طبیبان نشان می‌دهد.

جایی می‌رود پیش کسانی که با سحر و جادو و جادوجنبل می‌خواهند به او راهکار بدهند، مثلاً نمی‌دانم نطفه تخم‌مرغ بخورد، یا فلان کند، یا چهل روز آب غسالخانه را بر سرش بریزد و از این حرف‌ها، و هیچ‌یک از اینها را هم تا آخر نمی‌تواند ادامه دهد؛ وسط کار یا در لحظه پایانی رهایشان می‌کند.

می‌خواهد بگوید من نمی‌توانم تا آخر با سنت بایستم؛ پدرم در می‌آید؛ من مال این جهان نیستم. از آن طرف نیز پیش مدرن‌ها که می‌رود، آنان را آدم‌های پدرسوخته‌ای می‌یابد که نمی‌توانند کاری کنند و فقط کمی باکلاس حرف می‌زنند؛ همین. و حتی آنان را متجاوز معرفی می‌کند؛ این نیز بسیار مهم است که جلال در آن زمان اینان را متجاوز می‌فهمیده؛ حالا با توضیحاتی که خودش در کتاب می‌دهد، مفصل آمده است. این لحظه‌به‌لحظه تعلیق میان سنت و مدرنیته ماندن است.

سخن روشنفکر ایرانی این است: «ما نمی‌توانیم»؛ چرا؟ چون نمی‌توانیم تصمیم بگیریم.

آیا در این میان شیوه‌ای وجود دارد؟ راهی برای تصمیم گرفتن وجود دارد؟ بله؛ ما با انقلاب اسلامی تصمیم گرفتیم؛ یک‌بار برای همیشه تصمیم گرفتیم و به چیزی به نام «استقلال» روی آوردیم و فهمیدیم که اگر جهان مدرن و متجددی هم هست، باید آن را دریابی و عبور کنی؛ اگر سنتی هم هست، باید مواجهه انتقادی با آن داشته باشی؛ به این معنا که رگه‌های طلایش را پیدا کنی و سنگ‌های به‌درد‌نخورش را دور بریزی. این فهم ما از انقلاب اسلامی است.

خبرنگار: علیرضا سهلانی

انتهای پیام/