از لاوی تا حلب؛ کوروش زارعی در آخرین مصاحبه‌اش، از هنر دینی گفت
- اخبار فرهنگی
- اخبار سینما و تئاتر
- 18 آبان 1405 - 15:00
به گزارش خبرگزاری تسنیم، مرحوم کوروش زارعی کارگردان، بازیگر و مدیر پیشین مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری در گفت‌وگویی به بازخوانی تجربیات در عرصه تئاتر دینی، همکاری با مرحوم فرج‌الله سلحشور و احیای جریان تئاتر بچه‌های مسجد پرداخت. این گفت‌وگو فرصتی بود تا ابعاد مختلف فعالیت‌های هنری و مدیریتی زارعی از بازی در یکی از پرمخاطب‌ترین سریال‌های دینی تلویزیون تا اجرای نمایش در سوریه به سفارش حاج‌قاسم سلیمانی و تلاش برای تربیت نسل جدید تئاتر انقلاب مورد بررسی قرار گیرد. زارعی در این گفت‌وگو با جزئیات از پشت‌صحنه سریال یوسف پیامبر، شیوه کارگردانی سلحشور، دلایل تعطیلی و احیای مجدد تئاتر بچه‌های مسجد، تجربه حضور در حلب و ضرورت رعایت زیبایی‌شناسی در آثار دینی سخن گفت.
نقش لاوی در سریال یوسف پیامبر
زارعی با اشاره به انتخاب برای نقش لاوی در سریال یوسف پیامبر گفت: وقتی مرحوم سلحشور برای این نقش بنده را انتخاب کرد، از جنس صدای من خوشش آمده بود. سابقه تئاتری و کارهای تاریخی و آرکائیک زیاد بود. گفت این کاراکتر یکی از بهترین و مهم‌ترین نقش‌های سریال است و انتظار دارم روی آن کار کنی و وقت بگذاری. سلحشور معتقد بود لاوی نقشی کلیدی در روایت دارد و نباید سطحی از کنار آن گذشت.
زارعی ادامه داد: برادران یوسف می‌خواستند به دلیل توجه بیش از حد حضرت یعقوب او را بکشند. دعوا بر سر این بود که پس از یعقوب رشته پیامبری و هدایتگری قوم به دست چه کسی بیفتد. یهودا و شمعون طراحی کرده بودند یوسف را در بیابان بکشند، اما لاوی برادر بزرگ‌تر مقاومت کرد و گفت اگر می‌خواهید او را بکشید اول باید مرا بکشید. لاوی پیشنهاد داد به جای کشتن، در چاه بیندازند تا کسی او را پیدا کند یا خودش از چاه بیرون بیاید. همین اقدام لاوی باعث شد یوسف زنده بماند و خداوند نسل پیامبری را به فرزندان لاوی عطا کرد. حضرت موسی نیز از فرزندان لاوی است. در سریال، اولین باری که برادران از پشت سر یوسف را با آسنات همسرش می‌بینند، یوسف می‌گوید این لاوی است که باعث شد من زنده بمانم. اگر لاوی نبود برادرانم مرا می‌کشتند.
زارعی تأکید کرد: سلحشور این نقش را بسیار مهم می‌دانست و از همان ابتدا توقع داشت کار عمیق و دقیق روی آن انجام شود. این نقش برای کارگردان سریال یکی از نقاط کلیدی روایت بود، چون نشان می‌داد چگونه یک تصمیم انسانی می‌تواند مسیر تاریخ و نبوت را تغییر دهد. لاوی در روایت سلحشور نماد مقاومت در برابر تصمیم غلط جمع و حفظ جان بی‌گناه است و همین ویژگی باعث شد نقش او در سریال برجسته شود.
شیوه کارگردانی مرحوم سلحشور
کارگردان پیشکسوت درباره سبک کارگردانی مرحوم فرج‌الله سلحشور توضیح داد: سلحشور بسیار مرد شریفی بود. اولین برخورد طوری بود انگار بیست سال آشنایی وجود دارد. خودش به استقبال می‌آمد، سلام می‌کرد و با بازیگر رفیق می‌شد. با کل تیم رفیق بود و قبل از فیلمبرداری هر سکانس جمع می‌کرد و فضا و اتمسفر کار را توضیح می‌داد. این رفتار باعث می‌شد فاصله میان کارگردان و بازیگر از بین برود و فضای صمیمی برای خلق اثر شکل بگیرد.
زارعی به سکانس معروف پشیمانی برادران در مقابل یوسف اشاره کرد و گفت: صبح قبل از فیلمبرداری همه را فراخواند و گفت این یکی از شاهکارهای سریال من است و یکی از سکانس‌های مهم مجموعه است. فکر کنید الان در مقابل امام زمان هستید و دارید نسبت به عملکرد خودتان اظهار پشیمانی می‌کنید. چه اتفاقی می‌افتد اگر امام زمان را ببینید و بخواهید عذرخواهی کنید؟ همین‌طور که توضیح می‌داد اشک از چشمان جمع سرازیر شد. گفت اشک‌ها را نگه دارید جایش جلوی دوربین است. الان جایش اینجا نیست. سلحشور هیچ‌وقت خودش برای بازیگر بازی نمی‌کرد؛ فقط فضا را می‌ساخت و بازیگر را در موقعیت قرار می‌داد. داود میرباقری هم همین شیوه را دارد. فضا و اتمسفر را توضیح می‌دهد و می‌گوید برو ببینم چه کار می‌کنی.
زارعی افزود: این شیوه باعث می‌شد بازیگر خودش به کشف نقش برسد و بازی از درون بجوشد، نه اینکه تقلید صرف از کارگردان باشد. سلحشور معتقد بود اگر فضا درست ساخته شود، بازیگر خودش راه را پیدا می‌کند. برخلاف برخی کارگردانان که لحن و حرکت را دیکته می‌کنند، سلحشور به بازیگر اعتماد می‌کرد و اجازه می‌داد درون موقعیت قرار بگیرد و واکنش طبیعی نشان دهد. همین روش باعث شد سکانس‌های احساسی سریال یوسف پیامبر تا این حد تأثیرگذار و ماندگار شود.
احیای جریان تئاتر بچه‌های مسجد
زارعی با اشاره به سابقه جریان تئاتر مردمی بچه‌های مسجد گفت: در دهه هفتاد حوزه هنری تصمیم گرفت جریانی تحت عنوان تئاتر بچه‌های مسجد راه‌اندازی کند تا استعدادهای هنری در مساجد و محله‌ها کشف شوند و نسلی برای تئاتر و سینمای انقلاب تربیت شود. این جریان بعدها به ادبیات هم کشیده شد و دفتر ادبیات بچه‌های مسجد شکل گرفت. مسئولان وقت معتقد بودند باید از دل مسجد و محله نیرو تربیت کرد تا تئاتر انقلاب ریشه‌دار و مردمی شود. این جریان تا اوایل دهه هشتاد ادامه داشت.
کوروش زارعی افزود: وقتی سال 1395 مدیر تئاتر حوزه هنری شدم، چون از برکات آن جریان آگاه بودم و می‌دانستم بسیاری از مدیران فرهنگی کلان، فیلمسازان و نمایشنامه‌نویسان امروز از دل همان جریان بیرون آمده‌اند، دوباره آن را راه انداختم. امروز بیش از هزار گروه تئاتری بچه‌های مسجد در سراسر کشور وجود دارد؛ حتی در روستاهای مرزی. هر سال جشنواره استانی محرابیان برگزار می‌شود و برگزیدگان به جشنواره سراسری راه پیدا می‌کنند. تاکنون نزدیک به صد عنوان نمایشنامه تولید و در انتشارات سوره مهر چاپ شده است. گروه‌ها به دو شکل تک‌جنسیتی خانم‌ها و آقایان فعالیت می‌کنند و آموزش مستمر می‌بینند.
زارعی تأکید کرد: گروه‌هایی که شش سال با ما کار کرده‌اند اکنون در حال ورود به جریان حرفه‌ای تئاتر هستند و جای آن‌ها را بچه‌های جدید در مساجد پر می‌کنند. هدف این است که نسلی برای تئاتر، سینما و تلویزیون تربیت شود؛ نه فقط در بازیگری، بلکه در کارگردانی، نویسندگی، تهیه‌کنندگی و مدیریت فرهنگی. در جنگ دوازده‌روزه اخیر نیز به نویسندگانی که خودمان تربیت کرده بودیم سفارش متن دادیم تا گروه‌های سراسر کشور آن را تولید و اجرا کنند و حتی با سیمرغ صحبت شد که ضبط تلویزیونی شود. این جریان امروز به خانواده‌ای بزرگ تبدیل شده و در هر استان دفتر تئاتر مردمی بچه‌های مسجد فعال است.
اجرای خورشید کاروان در حلب به سفارش حاج‌قاسم
یکی از بخش‌های مهم گفت‌وگو روایت اجرای نمایش در سوریه بود. زارعی در این باره گفت: اواخر جنگ داعش حاج‌قاسم سلیمانی به بچه‌های اوج گفت کار ما تمام شد کار شما شروع می‌شود. جنگ ما تمام شد جنگ شما شروع می‌شود. باید در سوریه کار فرهنگی و هنری کنید تا حال و هوای مردم عوض شود؛ هم برای کودکان و نوجوانان و هم برای بزرگسالان. دوستان صدا زدند و گفتند حاجی این کار را خواسته و پیشنهاد شما هستید. سال 1397 بود و هنوز جنگ کاملاً تمام نشده بود.
زارعی ادامه داد: نمایش خورشید کاروان را که در ایران اجرا کرده بودیم قرار شد در مکان واقعی ماجرا یعنی مشهدالنقطه در حلب با بازیگران سوری اجرا کنیم. شصت بازیگر سوری داشتیم؛ هم کودک و هم بزرگسال. سه ماه شبانهروز تمرین کردیم و در همانجا به صحنه بردیم. قصه نمایش این است که کاروان اسرا در حلب شب را در دیری بیتوته می‌کنند و راهب مسیحی وقتی می‌فهمد سر پسر پیامبر در صندوق است، تمام دارایی‌اش را می‌دهد تا آن شب تا صبح با سر گفتگو کند. بعدها آنجا به زیارتگاه تبدیل شد و داعش هم تلاش زیادی کرد آن را تصرف یا تخریب کند اما نتوانست. مردم سوریه سنگ را پنهان کردند تا به دست داعش نیفتد.
زارعی تصریح کرد: مردم حلب حتی نمی‌دانستند چنین قصه‌ای در شهرشان رخ داده است. اکثر تماشاگران مسیحی بودند و حتی کشیش‌ها هم آمدند. بافت فرهنگی حلب عمدتاً مسیحی و اهل تسنن است و شیعه در آنجا حضور کمرنگی دارد. جریان به قدری تأثیرگذار شد که جولانی و تیمش علیه اجرا بیانیه دادند و کلیپ پخش کردند که سربازان خمینی آمده‌اند افکار بچه‌هایتان را بدزدند. برای ایجاد ارتباط با مخاطب سوری، قصه تاریخی را با واقعیت‌های امروز داعش آمیختیم تا نشان دهیم کسانی که امروز این جنایات را مرتکب می‌شوند ادامه همان نسل هستند. احسان محمدحسنی گفته بود نمی‌خواهیم اینجا اشک از مردم بگیریم؛ می‌خواهیم تأثیر فکری بگذاریم. همین رویکرد باعث شد نمایش فراتر از یک اجرای مذهبی معمولی عمل کند و فضای فکری شهر را تحت تأثیر قرار دهد.
ضرورت زیبایی‌شناسی در هنر دینی
زارعی در بخش دیگری به چالش‌های تولید آثار دینی پرداخت و گفت: متأسفانه وقتی می‌خواهیم پیام اخلاقی یا دینی بدهیم آن را به سطحی‌ترین و چیپ‌ترین شکل ممکن ارائه می‌کنیم. مخاطب پس می‌زند. اصل هنر زیبایی‌شناسی است. شکسپیر در تمام نمایشنامه‌ها اخلاق را به زیباترین شکل بیان کرده است. پیامبر اکرم فرمودند من مبعوث شدم تا مکارم اخلاق را تمام کنم. تئاتر سینما شعر و ادبیات چیزی جز مکارم اخلاق نیست. هدف همه این‌ها هدایت انسان به سمت زندگی درست است. اگر ظرافت‌ها و ریزه‌کاری‌ها درست انجام شود برد کرده‌ایم.
با اشاره به نمایشنامه شاهلیر توضیح داد: اصل این شاهکار شکسپیر آیه و بالوالدین احسانا است. پادشاه پیر کشور را میان دختران تقسیم می‌کند. دو دختر بزرگ مجیز می‌گویند و دختر کوچک فقط می‌گوید دوستت دارم. پادشاه محروم می‌کند اما در نهایت همان دختر به داد پدر می‌رسد. شکسپیر یک آیه قرآن را به زیباترین شکل دراماتیک درآورده است. ما باید یاد بگیریم پیام را با ظرافت و احترام به شعور مخاطب بیان کنیم. اگر به شعور تماشاگر احترام بگذاریم جور دیگری فکر و کار می‌کنیم. تماشاگر باید حس کند فهمیده می‌شود نه اینکه تحقیر شود.
زارعی افزود: تئاتر هنر پرزحمت و زمان‌بری است. نمایشنامه باید نوشته شود، گروه یک ماه تمرین کند، لباس و دکور تهیه شود. برخلاف شعر یا نقاشی که می‌توانند سریع واکنش نشان دهند، تئاتر نمی‌تواند واکنش آنی داشته باشد. این ماهیت هنر نمایش است و نباید انتظار واکنش فوری از آن داشت. حتی برای تولید یک نمایش تک‌نفره هم زمان و تمرین لازم است. بنابراین کندی واکنش تئاتر نسبت به رویدادهای روز را نباید به بی‌تفاوتی تعبیر کرد.
تئاتر انقلاب و تربیت نسل جدید
زارعی در پایان تأکید کرد: امروز جریان تئاتر بچه‌های مسجد به خانواده‌ای بزرگ تبدیل شده است. در هر استان دفتر تئاتر مردمی بچه‌های مسجد وجود دارد و گروه‌ها به دو شکل تک‌جنسیتی خانم‌ها و آقایان فعالیت می‌کنند. هدف تربیت نسلی است که هم متعهد باشد و هم متخصص. هنر انقلاب زمانی موفق می‌شود که زیبایی‌شناسی را فدای شعار نکند و شعور مخاطب را گرامی بدارد. اگر ظرافت‌ها و ریزه‌کاری‌ها درست انجام شود برد کرده‌ایم.
افزود: تجربه همکاری با سلحشور و حضور در سوریه نشان می‌دهد تئاتر انقلاب ظرفیت بالایی برای تأثیرگذاری دارد به شرط آنکه از سطحی‌نگری فاصله بگیرد و به عمق و زیبایی توجه کند. نسل جدید باید هم تکنیک بداند و هم متعهد باشد. تنها در این صورت است که تئاتر می‌تواند به جریان پایدار و تأثیرگذار تبدیل شود و در میدان‌های فرهنگی و حتی بین‌المللی حرفی برای گفتن داشته باشد.
این گفت‌وگو تصویری روشن از تلاش‌های صورت‌گرفته در حوزه تئاتر مردمی و دینی ارائه کرد و نشان داد چگونه تجربه‌هایی مانند همکاری با سلحشور و حضور در سوریه می‌تواند الهام‌بخش نسل جدید هنرمندان انقلاب باشد. زارعی با روایت جزئیات این مسیر، بر ضرورت تداوم تربیت نیرو در مساجد و محله‌ها و همزمان ارتقای کیفیت هنری آثار تأکید کرد.
انتهای پیام/