به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، در روزهای اخیر در ترکیه، یک بار دیگر نام جنبش اخوان المسلمین بر سر زبان‌ها افتاد و برخی از طیف‌ها و گروه‌های محافظه کار در این کشور از یک سو و سکولارها و لائیک‌ها از دیگر سو، نشان دادند که همچنان به گفتمان اخوانی و آثار و نوشته‌های رهبران فکری این جنبش، حساس هستند.

ماجرا از این قرار است که یک قاضی ارشد، در اقدامی ناگهانی و از پیش اعلام نشده، حکمی صادر کرد که بر اساس آن، چندین کتاب از آثار «سید قطب»، متفکر و نویسنده مصری که سال‌هاست در ترکیه منتشر می‌شود، ممنوع شد.

این قاضی دادگاه جمهوری آنتالیا، علاوه بر صدور حکم ممنوعیت چاپ، دستور جمع آوری نسخه‌های عرضه شده کتاب را داد و تنها در عرض چند ساعت، در آنکارا، مرسین و آنتالیا 15 نفر در رابطه با این پرونده بازداشت شده و صدها جلد کتاب نیز از کتابفروشی‌ها جمع آوری شد.

پس از آنتالیا، قاضی دیگری در آدانا هم چنین حکمی صادر کرد و در هر دو حکم، کتاب‌های «نقاط عطف»، «جهاد و شهادت» و «ویژگی اساسی دعوت»، به عنوان آثار ممنوعه اعلام شده و نسخه‌های این آثار مصادره شدند.

کار به جایی رسید که در بیانیه‌ای از سوی انجمن مطبوعات و انتشارات ترکیه، احکام دادگاه به چالش کشیده و اعلام شد که این تصمیم بر اساس بندهای دوم و سوم ماده 25 قانون مطبوعات، بدون تحقیق و کارشناسی بوده و مشروعیت ندارد و علاوه بر رفع تعقیب از آثار «انتشارات بقا»، افراد بازداشت شده نیز باید آزاد شوند.

این انجمن اعلام کرد که آثار سید قطب از 70 سال پیش در ترکیه همواره تجدید چاپ شده‌اند و اعلام حکم ممنوعیت چاپ، اقدامی غلط و فاقد مبنای حقوقی است.

همچنین رضوان کایا، رئیس کل «اوزگور در» از نهادهای مدنی اسلامگرایان در بیانیه‌ای در رسانه‌های اجتماعی از دستور مصادره آثار سید قطب انتقاد کرد.

کایا تصمیم دادگاه بدوی اول آنتالیا را به اشتراک گذاشت و به رویکرد قوه قضائیه در قبال نشریات واکنش نشان داد.

به دنبال واکنش‌های گسترده محافظه کاران ترکیه و درخواست آنها از دادستانی کل، پس از چند ساعت حکم جدید صادر شد و در این حکم صراحتاً اشاره شده که هیچکدام از آثار سیدقطب در ترکیه، مشمول هیچ نوع ممنوعیت انتشار نیستند.  

قاضی دادگاه آنتالیا در حکم خود به این اشاره کرده که توزیع گسترده کتاب‌های سیدقطب در چند استان ترکیه، میزان استقبال نسل جوان از اندیشه‌های تندروانه را افزایش داده و ادامه این روند منجر به هموارسازی فعالیت پنهانی تفکرات داعشی در ترکیه می‌شود.

ولی هواداران سیدقطب در ترکیه، با اعتراض به حکم مزبور، اعلام کرده‌اند که او در سال 1966 درگذشته، درحالی‌که داعش در سال 2013 تأسیس شده است. بنابراین انتساب تبلیغ مستقیم برای سازمانی که دهه‌ها پس از مرگ نویسنده شکل گرفته، با اشکال زمانی جدی مواجه است.

اگر چه دادستان کل، عملاً آب بر آتش ریخت و اعلام کرد که حالا منعی برای ترجمه، چاپ و عرضه آثار سید قطب در ترکیه وجود ندارد، اما همان ممنوعیت چند روزه، یک بار دیگر اهمیت موضوع نگرش حکومت، جامعه و نخبگان ترکیه به افکار و آراء سیدقطب.

گفتمان اخوان المسلمین را یک بار دیگر پیش کشید. آن هم درست در شرایطی که دولتِ برآمده از حزب عدالت و توسعه، حالا بر اساس مشی عملگرایانه خود در سیاست خارجی، در مواجهه با مشارکت سیاسی اخوانی‌ها در فضای سیاسی مصر، تونس و کشورهای دیگر، حساسیت قبلی خود را کنار نهاده و به نظر می‌رسد به شکل ملموسی از آنها فاصله گرفته است.

با این حال، به باور برخی از تحلیلگران سیاسی در ترکیه، هنوز هم تکلیف اردوغان و حزب عدالت و توسعه با اخوان‌المسلمین و میراث فکری سید قطب، به‌ صورت ایدئولوژیک و یک‌دست روشن نشده؛ اما تکلیف سیاست خارجی و ملاحظات حکومتی آن‌ها تا حد زیادی واضح است.

آکپارتی یا حزب حاکم ترکیه، دیگر حاضر نیست مانند سال‌های نخست بهار عربی، سرنوشت سیاسی خود را با سرنوشت اخوان در مصر، تونس و دیگر کشورهای عربی گره بزند. ولی در عین حال، این فاصله‌گیری سیاسی به معنای پایان نفوذ فکری اخوان یا حذف میراث سید قطب از محیط اسلام‌گرای ترکیه نیست.

یک تمایز مهم بین اخوانیسم و اربکانیسم

به باور بسیاری از متخصصین حوزه جامعه شناسی دین و مطالعات جنبش‌ها در ترکیه، نوع و ماهیت آن قرائتی از اسلام سیاسی که در ترکیه از آن پیروی می‌شود با قرائت رسمی اخوان‌المسلمین تفاوتهای جدی دارد.

به ویژه باید به این نکته توجه کنیم که در ترکیه، اسلام ‌گرایی سیاسی، عمدتاً منبعث از سنت موسوم به «دیدگاه ملی» (Milli Görüş) و تجربه‌ مرحوم نجم‌الدین اربکان و شاگردان اوست.

درحالی‌ که اخوان‌المسلمین از سنت حسن‌البنا در مصر و تحولات بعدی آن شکل گرفته است. این دو جریان در هدف کلیِ بازگرداندن اسلام به عرصه‌ عمومی و سیاسی اشتراکاتی داشته‌اند، اما از نظر تاریخ، سازمان، ساختار اجتماعی و تجربه‌ سیاسی و حتی نگرش حکمرانی، یکسان نیستند.

در دهه‌های 1960 و 1970 میلادی ترجمه‌ آثار حسن‌البنا، سید قطب و ابوالاعلی مودودی، به‌ویژه از طریق نشریات و انتشارات اسلام‌گرا، تأثیر قابل توجهی بر پرورش فکری نسل جدید اسلام‌گرایان ترکیه گذاشت.

پژوهش دانشگاهی الیف گل اوزدمیر و جمیل حکیم‌اُغلو در سال 2023 درباره‌ مجله «هلال» نشان می‌دهد که این نشریه و انتشارات وابسته به آن یکی از مجاری اصلی ورود ادبیات فکری اخوان به ترکیه بودند. بنابراین، سید قطب در تاریخ اسلام‌گرایی ترکیه صرفاً یک نویسنده‌ خارجی نیست و او بخشی از حافظه‌ فکری و ادبیات شکل‌دهنده‌ اسلام‌گرایی معاصر این کشور است. 

واقعیت این است که در بسیاری از تحلیل‌های سیاسی در سطح و منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه و حزب او یعنی حزب عدالت و توسعه، همواره به عنوان بخشی از سپهر فکری اخوان المسلمین معرفی شده‌اند.

ولی علاوه در عمل، شاهد این هستیم که بسیاری از رویکردها رفتارهای حزب حاکم ترکیه، انطباق و سنخیت خاصی با تفکر اخوانی ندارد.

از این گذشته، از منظر تاریخ سیاسی نیز، حزب عدالت و توسعه در سرآغاز، حاصل یک انشعاب و اختلاف داخلی در حزب فضیلت به رهبری نجم الدین اربکان بود و نمی‌توان آن را همچون یک شاخه ترکی اخوان قلمداد کرد. چرا که حزب عدالت و توسعه از دل سنت سیاسی ملی‌گوروش بیرون آمد و اتفاقاً در سالیان نخست، رویکردی غربی داشت و در تأسیس خود کوشید از تصویر یک حزب ایدئولوژیک اسلام‌گرا فاصله بگیرد و خود را به‌عنوان حزبی محافظه‌کار، دموکرات و برخوردار از ظرفیت اداره‌ دولت بر اساس اقتصاد مبتنی بر بازار آزاد معرفی کند.

پژوهش یان-مارکوس فومل در مرکز مستندسازی اسلام سیاسی اتریش و در گزارش سال 2025 میلادی با عنوان «حزب عدالت و توسعه و اخوان المسلمین: شکل‌گیری و فروپاشی یک اتحاد اسلامی» دقیقاً بر همین تمایز تأکید دارد. یعنی به این اشاره می‌کند که دو سنت اسلام‌گرایی ترکی و عربی ابتدا مسیرهای مستقلی داشتند و سپس در مقاطع خاص به همکاری و همگرایی رسیدند.

 از هم‌پیمانی منطقه‌ای تا واقع‌گرایی دولتی

در دوران بیداری اسلامی که در ادبیات سیاسی ترکیه و کشورهای دیگر به نام دوره‌ بهار عربی شناخته شد، در فاصله‌ سال‌های 2011 تا 2013 میلادی نقطه‌ اوج همگرایی اردوغان، قطر و جریان‌های نزدیک به اخوان‌المسلمین مشاهده شد.

پیروزی محمد مرسی در مصر و قدرت گرفتن جریان‌های اسلام‌گرای نزدیک به اخوان در برخی کشورهای عربی، برای اردوغان فرصتی فراهم کرد تا ترکیه را به‌عنوان الگوی سیاسی یک نظم جدید در جهان عرب معرفی کند.

در آن دوره، آنکارا صرفاً با اخوان رابطه‌ دیپلماتیک نداشت، بلکه نوعی نزدیکی سیاسی و فکری میان دولت ترکیه و نیروهای اسلام‌گرای عرب وجود داشت. اما رفتار ترکیه را در آن مقطع، نمی‌توان صرفاً با ایدئولوژی توضیح داد؛ بلکه مشی عملگرایانه اردوغان، محاسبات راهبردی و تحولات محیط بین‌المللی نیز نقش مهمی داشته‌اند.

ادامه دارد...

انتهای پیام/