به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام دکتر رضا ملایی در نشست تخصصی «از هویت گرایی دینی تا دین زدایی در جمهوری آذربایجان؛ با نگاهی به مسئله حجاب» که در پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم (ع) برگزار شد، با اشاره به اشتراکات تاریخی و فرهنگی مردم جمهوری آذربایجان و آذربایجان ایران، بر ضرورت بررسی چندسطحی تحولات دینی و اجتماعی این کشور تأکید کرد.

وی با بیان اینکه مسئله حجاب و منازعات پیرامون هویت دینی در جمهوری آذربایجان را نمی توان صرفاً در چارچوب سیاست های داخلی این کشور تحلیل کرد، سه سطح ملی، منطقه ای و جهانی را برای شناخت دقیق تر این تحولات برشمرد و اظهار داشت: در کنار مسائل داخلی، باید تحولات قفقاز و آسیای مرکزی و همچنین روندهای جهانی شدن فرهنگی را نیز در تحلیل وضعیت این کشور مدنظر قرار داد.

سه نیروی اثرگذار در تحولات اجتماعی و فرهنگی جمهوری آذربایجان

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در تشریح سطح ملی تحولات جمهوری آذربایجان، سه جریان ملی گرایی قومی آذری، میراث تفکر چپ و مارکسیستی و نیروی مذهب، به ویژه تشیع، را از نیروهای اجتماعی اثرگذار در این کشور معرفی کرد.

وی ملی گرایی قومی آذری را یکی از مؤلفه های مهم در معادلات اجتماعی و فرهنگی جمهوری آذربایجان دانست و افزود: در کنار این جریان، سابقه طولانی حاکمیت شوروی و تأثیرات تفکر مارکسیستی نیز در شکل گیری تحولات فرهنگی این جامعه نقش داشته است.

ملایی با اشاره به پیشینه تاریخی این تحولات گفت: پس از جدایی این منطقه از ایران در جریان جنگ های ایران و روسیه، سرزمین مذکور تحت حاکمیت روسیه تزاری قرار گرفت و در ادامه، از سال 1920 میلادی به قلمرو حکومت شوروی پیوست. در این دوره، تفکر چپ و الگوهای فرهنگی متأثر از آن در جامعه آذربایجان گسترش پیدا کرد.

وی با اشاره به تأثیر هم جواری ایران با اتحاد جماهیر شوروی در ورود اندیشه های چپ به کشورمان خاطرنشان کرد: بخشی از فعالیت های علمی و فکری متفکرانی همچون علامه طباطبایی و شهید مطهری نیز در مواجهه با همین جریان های فکری شکل گرفت.

این استاد دانشگاه، مذهب را سومین نیروی اثرگذار در تحولات اجتماعی جمهوری آذربایجان دانست و با اشاره به حضور گسترده شیعیان در این کشور تصریح کرد: مذهب همچنان یکی از نیروهای فعال اجتماعی در جمهوری آذربایجان است؛ هرچند جریان های ضدمذهب نیز در این جامعه حضور دارند.

میراث شوروی و تأثیر آن بر هویت دینی و ملی مردم آذربایجان

ملایی در ادامه به بررسی پیامدهای سیاست های اتحاد جماهیر شوروی بر هویت دینی و قومی مردم منطقه پرداخت و گفت: حکومت شوروی برای ایجاد نوعی هویت مشترک میان جمهوری های مختلف، تلاش می کرد ملی گرایی قومی و تعلقات مذهبی را محدود کند و آن ها را زیر چتر هویت مورد نظر حکومت مرکزی قرار دهد.

وی افزود: این سیاست ها در کنار گسترش تفکر مارکسیستی، آثار بلندمدتی بر سبک دینداری مردم منطقه بر جای گذاشت؛ ازاین رو، وضعیت کنونی دینداری در جمهوری آذربایجان را باید با توجه به این پیشینه تاریخی بررسی کرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به تفاوت هایی که در سبک دینداری شیعیان جمهوری آذربایجان و ایران مشاهده می شود، تأکید کرد: این تفاوت ها لزوماً به معنای ضعف دینداری نیست؛ چراکه مردمی که چند دهه تحت فشار یک حکومت ضدمذهب زندگی کرده اند، در مسیر حفظ هویت دینی و انتقال مناسک مذهبی به نسل های بعد، تجربه متفاوتی داشته اند.

وی برای تبیین این مسئله اظهار کرد: نمی توان انتظار داشت هنگامی که شما در حال مقاومت هستید و جبهه ای گسترده به شما هجوم آورده است، هیچ آشفتگی ای در جبهه شما به وجود نیاید. برخی آشفتگی ها در سطوح مختلف دینداری مردم آذربایجان را باید در بستر تاریخی مقاومت آنان برای حفظ هویت مذهبی و مناسک شیعی فهم کرد.

تغییر جایگاه تشیع در معادلات منطقه ای

این استاد دانشگاه در تشریح سطح دوم تحلیل خود، به تحولات منطقه ای و تغییر جایگاه جریان تشیع در چند دهه گذشته پرداخت و گفت: تشیع که در برخی جوامع منطقه در حاشیه قرار داشت، به تدریج به نیرویی اثرگذار در تحولات سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است.

وی لبنان و نقش اجتماعی و سیاسی شیعیان این کشور را نمونه ای از این تحول دانست و افزود: گسترش اسلام سیاسی، زمینه پیوند و تعامل بیشتر میان جریان های شیعی و سنی را نیز فراهم کرده است.

ملایی با اشاره به اهمیت ژئوپلیتیکی غرب آسیا، آسیای مرکزی و منطقه قفقاز اظهار داشت: منابع انرژی و موقعیت راهبردی این مناطق از جمله عواملی است که توجه قدرت های جهانی را به آن ها جلب کرده است.

وی تحولات فرهنگی جمهوری آذربایجان و منازعات مربوط به مسئله حجاب را نیز در ارتباط با این روندهای منطقه ای قابل بررسی دانست و خاطرنشان کرد: حضور و نفوذ قدرت های غربی در این مناطق صرفاً به مناسبات اقتصادی و سیاسی محدود نمی شود، بلکه ابعاد فرهنگی را نیز در بر می گیرد.

جهانی شدن فرهنگی و تأثیر آن بر الگوهای پوشش و هویت دینی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در تبیین سطح سوم تحلیل خود، به موضوع جهانی شدن فرهنگی پرداخت و گفت: نظام سرمایه داری متأخر، الگویی از فرهنگ را در سطح جهان گسترش می دهد که در جوامع مختلف و متناسب با شرایط بومی، صورت های متفاوتی پیدا می کند.

وی با اشاره به تحولات فرهنگی و تغییر الگوهای پوشش در کشورهای مختلف افزود: بخشی از تحولات مربوط به حجاب در ایران و جمهوری آذربایجان را باید در چارچوب همین روندهای جهانی بررسی کرد.

ملایی با بیان اینکه جهانی شدن فرهنگی می تواند به همگن سازی فرهنگ ها و تضعیف برخی الگوهای بومی منجر شود، تغییر الگوهای پوشش در کشورهایی مانند هند و همچنین حضور حجاب در شهرهای بزرگ جهان را از نمونه های تحولات فرهنگی مرتبط با این موضوع دانست.

وی با اشاره به تفاوت صورت بندی مسئله حجاب در کشورهای مختلف اظهار کرد: در جمهوری آذربایجان این مسئله در قالب ممنوعیت حجاب در مدارس مطرح شده است، در حالی که در برخی کشورهای دیگر نیز محدودیت هایی درباره انواع پوشش وجود داشته است.

بازخوانی نظریه سکولاریزاسیون در تحلیل تحولات حجاب

ملایی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به دیدگاه پیتر برگر درباره تحولات سکولاریزاسیون در جهان و کتاب وی با عنوان «افول سکولاریزاسیون» اظهار داشت: برخلاف این تصور که سکولاریزاسیون همواره روندی رو به گسترش داشته است، این جریان در جوامع غربی نیز با تحولاتی مواجه شده است.

وی همچنین با اشاره به تأخیر در بروز این روند در ایران تأکید کرد که تحولات مربوط به حجاب در جمهوری آذربایجان نیز باید در چارچوب تحولات گسترده تر فرهنگی و اجتماعی مورد بررسی قرار گیرد.

حجاب در جمهوری آذربایجان؛ برآیند عوامل تاریخی و فرامنطقه ای

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در جمع بندی سخنان خود تأکید کرد: تحولات دینی و مسئله حجاب در جمهوری آذربایجان، حاصل تأثیر هم زمان عوامل ملی، منطقه ای و جهانی است و نمی توان این تحولات را تنها با بررسی سیاست های داخلی این کشور توضیح داد.

خبرنگار: علیرضا سهلانی

انتهای پیام/