به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، هرچند قاضی تنوخی آثار دیگری چون "نشوان المحاضره" و "المستجاد من فعلات الاجود" نیز دارد، اما برای عموم کسانی که با کتاب سر و کار دارند، با خالق "الفرج بعد الشده" شناخته می‌شود؛ کتابی مشتمل بر 14 باب که قاضی در آنها اوضاع اجتماعی دوره زوال عباسی را به تصویر می‌کشد. 

کتاب از مجموعه حکایاتی تشکیل شده که همگی با یک وجه مشترک به یکدیگر متصل‌اند: گشایش پس از سختی. داستان‌های کتاب، همچون اکثر آثاری که در قالب حکایات نوشته شده‌اند، خطی است و شر و خیر در جدال با یکدیگر. نویسنده، ذات پاک و حفظ اخلاق را کیمیای رهایی از مشکلات و گرفتاری‌ها می‌داند.

این اثر که در قرن سوم هجری نوشته شده، بعدها منبع الهام بسیاری از نویسندگان و شاعران بوده و خالقان ادبی بسیاری، مانند مولانا، از مضامین و موضوعات کتاب در خلق اثر جدید خود الهام و بهره گرفته‌اند. 

"الفرج بعد الشده" یکبار توسط محمد عوفی ترجمه شد؛ برگردانی که با حمله مغول و گریختن مترجم به هند گم شد اما بخش‌هایی از آن در جوامع الحکایات به تناسب موضوع آورده شده. بار دیگر، حسین ابن اسعد دهستانی آن را ترجمه کرد و علاوه بر آن، به فراخور حال، مطالب و ابیاتی بر متن اصلی افزود و آن را "جامع‌الحکایات" نامید؛ هرچند در میان دوستداران کتاب، با عنوان "فرج بعد از شدت" شناخته می‌شود.

توجه اهل هنر و ادب به کتاب دهستانی تنها محدود به قرون گذشته نیست. در دوره حاضر نیز این اثر الهام‌بخش خلق برخی از آثار هنری بوده و خوانندگان به مطالعه آن پرداخته‌اند. مانند مجموعه‌ تلویزیونی «هشت بهشت» به کارگردانی اکبر خواجویی که در بین سال‌های 1367 تا 1369 با اقتباس و الهام از این اثر تولید شده است. 

با توجه به اهمیت کتاب، اسماعیل حاکمی با جمع‌آوری نسخه‌های متعدد، به تصحیح این اثر پرداخت و آن را در سه جلد منتشر کرد. چاپ نخست تصحیح حاکمی در دهه 40 توسط انتشارات اسلامیه به چاپ رسید و پس از آن، منبع و مرجع آثاری شد که پیرامون "فرج بعد از شدت" منتشر شد.

در سال‌های اخیر، کتاب "فرج بعد از شدت" از منظر دیگری نیز مورد توجه قرار گرفته است، ساده‌نویسی و ارائه ساده‌تر حکایات، با کم کردن پیرایه‌های ادبی، برای آشنایی نسل جوان با این اثر. در تازه‌ترین اقدام، شمس لنگرودی، شاعر، در همین راستا به گزینش حکایاتی از این اثر پرداخته است. "صبور مثل بذر زمستان" عنوان منتخب لنگرودی از این اثر است که توسط انتشارات وزن دنیا به چاپ رسیده.

لنگرودی در مقدمه این کتاب ضمن بیان این نکته که آشنایی‌اش با "فرج بعد از شدت" به دوران کودکی و کتابخانه پدری‌اش بازمی‌گردد، بر بازخوانی این متون در شناخت شرایط اجتماعی و سیاسی ایرانیان در طول تاریخ، به ویژه پیش از مشروطه، تاکید دارد:در طول تاریخ آنچه برای حاکمان اهمیت داشت، تنها حفظ قدرت بود و عموماً کاری نداشتند که زیردستانشان جز آنچه از آنها می‌خواهند چه کار می‌کنند. با این همه، کتاب «فرج بعد از شدت» چندان تلخ نیست؛ چون در نظر نویسنده آنچه می‌نوشت نه‌تنها تلخ نبود، بلکه اموری مبتنی بر اخلاقیات عمومی جامعه و عادی و شیرین بود.

قصد نویسنده، نشان‌دادن گشایش زندگی پس از سختی‌ها بود؛ این‌که چگونه فلان صاحب‌منصب پس از مبتلاشدن به مصایبی رهایی یافته است و به شیرینی عمر گذرانیده است. از بحث اخلاقیات تاریخی این کتاب که بگذریم، واقعیت‌ تردیدناپذیری را نباید نادیده گرفت؛ اینکه علت پیشرفت و عقب‌ماندگی ملت‌ها را در همین داستان‌ها باید جست.

او در مقدمه این کتاب درباره شیوه کارش می‌نویسد: کتاب «فرج بعد از شدت» دربرگیرندۀ 230 حکایت شگفت‌انگیز و سرگرم‌کننده و گاه باورنکردنی است که بیشترین نقش را بازرگانان و زنان دارند. نثر دهستانی در ترجمه با وجود تلاش برای ساده‌نویسی در داستان‌گویی، تحت تأثیر نثر فنی متداول آن دوران که بسیار مغلق و فضل‌فروشانه بود، در مجموع چندان روان نیست.

قصد من از بازخوانی کتاب فرج بعد از شدت، پیش از هر چیز، خود موضوع امید به رهایی داشتن در لحظاتی که امیدی نیست، نبود. آشناکردن اهل کتاب با چنین آثار مهمی است که اکنون غریب و کهنه و گنگ به نظر می‌رسند. بدین منظور من از میان حدود 230 حکایت، تعدادی را که قصه‌ی بیشتری داشتند برگزیدم، و برای آسان‌خوانی و سازگاری بیشتر با ادبیات و فرهنگ امروز، در ویراستاری کتاب پاره‌ای از جملات و عبارات را، بی‌آنان‌که لطمه‌ای به اصل موضوع وارد شود، حذف کرده‌ام از آن جمله است:

1. جملات مصنوع مرسوم عصرکه فقط برای قدرت‌نمایی و فضل‌فروشی در پی هم آمده‌اند و چیزی به موضوع اصلی اضافه نمی‌کنند.

2. قسمت‌هایی از اشعار کتاب که فرآورده‌ی روزگارانی بود که وقت فراوان داشتند و خواندن و بازخوانی‌شان سرگرمی جالبی بود.

سرانجام باید یادآوری کنم این نکته‌ی لازم را که اگر نبودند عده‌ای از ادبا و دانشمندان ما و عمر بر سر یافتن و تصحیح کتب از یاد رفته نمی‌گذاشتند، ما از داشتن چنین گنجینه‌های بزرگی محروم بودیم.

"صبور مثل بذر زمستان" در هزار نسخه توسط انتشارات وزن دنیا در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.

انتهای پیام/