به گزارش خبرگزاری تسنیم، شانزدهم آبان‌ماه مصادف با چهارم ژانویه، سالروز درگذشت آلبرکامو، نویسنده، فیلسوف و روزنامه‌نگار فرانسوی است که در سال 1957 موفق به دریافت جایزه نوبل ادبیات شد. دکتر میرحامد حری در گفتگو با تسنیم به روایت زندگی، بستر تاریخی استعمار الجزایر و تحلیل عمیق رمان "بیگانه" پرداخت و نشان داد چرا این نویسنده همچنان در ادبیات و اندیشه معاصر جایگاه ویژه‌ای دارد.

دکتر حری در آغاز با اشاره به زادگاه کامو گفت: آلبر کامو در هفتم نوامبر 1913 در موندووی الجزایر، که در آن زمان مستعمره فرانسه بود، به دنیا آمد. الجزایر از سال 1830 با بهانه‌ای دیپلماتیک مورد حمله نیروهای فرانسه قرار گرفت و تا سال 1962، یعنی به مدت 132 سال، تحت تسلط فرانسه باقی ماند. فرانسه الجزایر را نه صرفاً مستعمره، بلکه خاک خود و سه استان فرادریایی می‌دانست.

وی افزود: در دوره استعمار دو نوع شهروند در الجزایر وجود داشت؛ شهروندان فرانسوی که شامل مهاجران اروپایی بودند و به آن‌ها "پیه‌نوآ" گفته می‌شد، و بومیان مسلمان الجزایری که با وجود زندگی در سرزمین خود، از حق شهروندی کامل محروم بودند و تحت نظام قانونی تبعیض‌آمیز قرار داشتند. کامو خود از خانواده‌های پیه‌نوآ بود؛ خانواده‌ای فقیر اروپایی که در الجزایر ساکن شده بودند. این هویت دوگانه ، تعلق به سرزمینی که در آن متولد شده بود و اصالت فرانسوی خانوادگی ، یکی از تضادهای عمیق زندگی و اندیشه او را رقم زد.

حری با اشاره به جنایات استعماری فرانسه تصریح کرد: فرانسوی‌ها در طول استعمار الجزایر جنایت‌ها و خشونت‌های سیستماتیک بسیاری مرتکب شدند؛ حتی بیش از آنچه امروز در برخی بحران‌های معاصر شاهد آن هستیم، با این تفاوت که در آن زمان رسانه‌های چندانی برای مخابره جزئیات این حوادث به جهان وجود نداشت. در قیام مه 1945، که در پایان جنگ جهانی دوم رخ داد، الجزایری‌ها تظاهرات مسالمت‌آمیزی برای استقلال برگزار کردند، اما نیروهای فرانسه به کشتار سیستماتیک آنان پرداختند. برآوردها از تعداد کشته‌ها بین هشت تا چهل‌وپنج هزار نفر متفاوت است. این واقعه از جرقه‌های اصلی جنگ استقلال الجزایر بود که در سال 1954 آغاز شد. فرانسوی‌ها در طول این جنگ از شکنجه‌های وحشیانه‌ای مانند "شیرجه خفاشی"، خفگی با آب و شوک الکتریکی استفاده می‌کردند.

وی ادامه داد: کامو در سخنرانی دریافت نوبل ادبیات در استکهلم جمله‌ای معروف بر زبان آورد: «من به عدالت باور دارم. اگر کسی بخواهد به مادرم ظلم کند، از او دفاع خواهم کرد.» این «مادر» اشاره‌ای به الجزایر داشت. با این حال، او از خشونت نیروهای مقاومت الجزایر علیه غیرنظامیان پیه‌نوآ نیز انتقاد می‌کرد و حتی اعلام بیزاری می‌نمود. همین موضع میانه‌روانه، یکی از دلایل اختلاف او با جریان روشنفکری چپ‌گرایی مانند ژان‌پل سارتر بود که از او حمایت قاطع‌تری از استقلال الجزایر انتظار داشت.

دکتر حری درباره زندگی شخصی کامو توضیح داد: پدر او، لوسین کامو، در جنگ جهانی اول کشته شد و آلبر از همان ابتدا بدون پدر، همراه مادرش کاترین سینتس  که زنی کم‌سواد و ناشنوا بود در محله‌ای کارگری در الجزیره زندگی کرد. هوش سرشار او مورد توجه معلم مدرسه‌اش، لویی ژرمن، قرار گرفت. ژرمن او را برای دریافت بورسیه تشویق کرد و کامو توانست در دبیرستان و سپس دانشگاه الجزیره به تحصیل ادامه دهد.

وی ادامه داد: در دانشگاه به فلسفه علاقه‌مند شد، اما بیماری سل رویای استادی دانشگاه را از او گرفت. در عوض به روزنامه‌نگاری، نویسندگی و فعالیت تئاتری روی آورد. مدت کوتاهی به حزب کمونیست پیوست، اما به‌سرعت از آن فاصله گرفت. در طول جنگ جهانی دوم، در فرانسه تحت اشغال نازی‌ها، به نیروهای مقاومت پیوست و سردبیری روزنامه زیرزمینی "کومبا" را بر عهده داشت. او در کنار ژان‌پل سارتر به چهره شاخص مکتب اگزیستانسیالیسم و فلسفه پوچی تبدیل شد، هرچند بعدها میان آن دو اختلافات فلسفی عمیقی پدید آمد.

حری افزود: کامو در سال 1957 در چهل‌وچهار سالگی، جوان‌ترین برنده جایزه نوبل ادبیات شد. سه سال پس از دریافت این جایزه، در چهارم ژانویه 1960 و در اوج شهرت، بر اثر سانحه تصادف درگذشت. مهم‌ترین آثار او عبارتند از "بیگانه"، "افسانه سیزیف" و "انسان طاغی".

دکتر حری با ورود به تحلیل رمان "بیگانه" گفت: این رمان از دو بخش کاملاً متفاوت تشکیل شده است. بخش اول را می‌توان "مرگ مادر و قتل" و بخش دوم را "محاکمه و زندان" نامید. راوی داستان، مرسو، کارمند جوان فرانسوی‌تبار ساکن الجزیره است. رمان با جمله‌ای به یادماندنی آغاز می‌شود: "امروز مادرم مرد. شاید هم دیروز، نمی‌دانم." این جمله بی‌اعتنایی عمیق و عاطفه غیرمتعارف شخصیت را نسبت به مرگ نزدیک‌ترین فرد نشان می‌دهد.

وی شرح داد: مرسو برای شرکت در مراسم تدفین به آسایشگاه سالمندان در مارنگو می‌رود. در طول سفر رفتاری کاملاً بی‌روح و بی‌علاقه از خود نشان می‌دهد؛ گریه نمی‌کند، احساس غم ندارد و حتی قهوه می‌نوشد و سیگار می‌کشد. تنها چیزی که او را آزار می‌دهد، گرمای طاقت‌فرسای خورشید است. پس از بازگشت به الجزیره، به زندگی عادی بازمی‌گردد، با ماری کاردونا ، یکی از همکاران سابقش ، رابطه عاطفی برقرار می‌کند و وقتی ماری از او می‌پرسد آیا دوستش دارد و آیا با او ازدواج می‌کند، با همان بی‌تفاوتی پاسخ می‌دهد که عشق خاصی احساس نمی‌کند، هرچند مخالفتی هم با ازدواج ندارد؛ زیرا برایش علی‌السویه است.

حری ادامه داد: مرسو با همسایه‌ای به نام ریمون سنتس، که دلال و بدنام است، ارتباط برقرار می‌کند و بدون هیچ دلیل اخلاقی خاصی به او کمک می‌کند تا معشوقه عربش را فریب دهد و بازگرداند. این کار به درگیری خشونت‌آمیز می‌انجامد که در آن ریمون معشوقه‌اش را کتک می‌زند. پس از این ماجرا، گروهی از عرب‌ها از جمله برادر آن زن، ریمون و مرسو را تعقیب می‌کنند.

دکتر حری با تأکید بر نقش عناصر طبیعی در رمان گفت: در یک روز یکشنبه بسیار گرم، مرسو، ریمون و دوستشان به ساحلی در حومه شهر می‌روند. در آنجا برادر معشوقه ریمون را می‌بینند. تشنگی مرسو به اوج می‌رسد و درگیری مختصری رخ می‌دهد که در آن ریمون با شلیک گلوله مجروح می‌شود. بعدازظهر همان روز، مرسو که از گرمای خورشید و سردرد رنج می‌برد، به تنهایی برای قدم زدن به ساحل بازمی‌گردد و دوباره همان مرد عرب را می‌بیند که با چاقویی درخشان در سایه درختی منتظر است.

وی افزود: در همین صحنه که گرمای خورشید برای مرسو غیرقابل‌تحمل است و تمام وجودش از این گرما ملتهب شده، احساس می‌کند که این گرما او را به سمت جلو هل می‌دهد. وقتی مرد عرب را با چاقو می‌بیند، اسلحه ریمون را که در آن لحظه در دستان اوست از جیب درمی‌آورد و تحت تأثیر خورشید و نمک عرقی که وارد چشمانش شده، چهار گلوله به سوی او شلیک می‌کند و مرد عرب را می‌کشد. قتل در این رمان نه عملی عقلانی و نه انتقام‌جویانه، بلکه واکنشی کاملاً فیزیکی به گرمای خورشید است.

دکتر حری درباره بخش دوم رمان توضیح داد: مرسو دستگیر و زندانی می‌شود. در سلول به زندگی جدیدش عادت می‌کند و با تغییرات کوچک روزمره، زندگی را برای خود آسان می‌سازد. محاکمه او به‌سرعت از بررسی پرونده قتل فاصله می‌گیرد و بر رفتارهایش در مراسم خاکسپاری مادر متمرکز می‌شود. دادستان با احضار شاهدان آسایشگاه، ثابت می‌کند که او پسری سنگدل و بی‌عاطفه است که در مرگ مادر گریه نکرده، بر سر مزار او عزا نگرفته و روز بعد فیلم کمدی دیده است. این رفتارها در نظر دادگاه و هیئت منصفه، گناه او را از قتل عادی به جنایتی علیه روح بشریت ارتقا می‌دهد.

وی افزود: دادستان او را انسانی تهی و خالی می‌خواند که برای جامعه خطرناک است. وکیل مدافع تلاش می‌کند نشان دهد مرسو آدمی صادق است که تظاهری به احساسات ندارد، اما این استدلال کارگر نمی‌افتد. مرسو خود نیز در طول محاکمه منفعل و بی‌تفاوت باقی می‌ماند و احساس می‌کند محاکمه اصلاً به او مربوط نیست، بلکه درباره کس دیگری است. در نهایت به جرم قتل عمد و با استناد به بی‌تفاوتی اخلاقی‌اش، به اعدام با گیوتین محکوم می‌شود.

حری ادامه داد: در سلول مرگ، کشیش چند بار به دیدار او می‌آید تا وی را به سوی ایمان و امید الهی سوق دهد، اما مرسو که تا آن لحظه هیجان شدیدی از خود نشان نداده بود، از کوره درمی‌رود و با خشم و فریاد به او حمله می‌کند. او هستی خدا و هرگونه امید دروغین را رد می‌کند. در ساعات پایانی، آرامش عجیبی به او دست می‌دهد و برای نخستین‌بار پوچی زندگی را می‌پذیرد. به این درک می‌رسد که جهان عمیقاً بی‌تفاوت و خنثی است و این بی‌تفاوتی با بی‌تفاوتی خودش هم‌راستاست. او با گشودن دلش به ملایمت بی‌تفاوتی جهان، نتیجه می‌گیرد که زندگی ارزش زیستن را داشته است، حتی اگر فقط یک بار قرار بوده زندگی کند.

دکتر حری در تحلیل فلسفی رمان گفت: "بیگانه" شاهکاری فلسفی و مانیفست ادبی پوچی‌انگاری در ادبیات است. مرسو در جهانی زندگی می‌کند که فاقد هرگونه معنا، هدف یا نظم متافیزیکی است. قواعد اجتماعی مانند سوگواری برای مادر، عشق رمانتیک، اعتقاد به خدا یا هر توجیه اخلاقی برای اعمال، برای او پوچ و بی‌معناست. او تنها به محسوسات فیزیکی ، گرما، نور خورشید و دردهای جسمانی ، واکنش نشان می‌دهد.

وی تأکید کرد: محاکمه ثابت می‌کند که جامعه نمی‌تواند فردی را که قواعد عاطفی و اخلاقی را به رسمیت نمی‌شناسد، درک کند. جامعه او را نه به خاطر قتل یک انسان، بلکه به خاطر خدشه‌واردکردن به روح اجتماعی محکوم می‌کند. کامو نشان می‌دهد که سیستم قضایی به جای کشف حقیقت عینی، در پی تحمیل حقیقتی احساسی ازپیش‌تعریف‌شده است. سفر مرسو، سفر از بی‌تفاوتی منفعلانه به آگاهی فعالانه است؛ چیزی شبیه گذار از نیهیلیسم منفعل به نیهیلیسم فعال در فلسفه نیچه. او با طرد نهایی امیدهای دروغین ، که کامو آن را خودکشی فلسفی می‌داند ،و پذیرش کامل پوچی جهان، به آزادی حقیقی دست می‌یابد.

دکتر حری در پایان با طرح نکته‌ای انتقادی گفت: می‌توان پرسید که آیا کامو به مبانی خود پایبند مانده یا دچار پارادوکس شده است. از یک‌سو شخصیتی را روایت می‌کند که نسبت به همه چیز جز محسوسات فیزیکی بی‌تفاوت است، اما از سوی دیگر همین شخصیت نسبت به صداقت و ریا حساسیت رادیکال دارد و خود نماینده صداقت مطلق است. آیا صداقت با حقیقت پیوندی تنگاتنگ ندارد؟ این پرسش همچنان محل تأمل است.

وی افزود: کامو با بهره‌گیری نمادین از خورشید، دریا و شب، جهانی را به تصویر می‌کشد که نسبت به سرنوشت آدمی بی‌تفاوت است. پوچی از تقابل سکوت گنگ جهان و فریاد پرسشگر انسان زاده می‌شود. با این حال، همان‌طور که در نگاه مولانا جهان کاملاً معنادار است، در نگاه کامو نیز می‌توان جهان را این‌گونه دید. تصمیم نهایی با خواننده است که با کدام افق معنایی کنار بنشیند.

انتهای پیام/