سنگ‌های خاموش گوکجه‌داغ؛ آنچه از گورستان خالد نبی می‌دانیم و نمی‌دانیم
- اخبار استانها
- اخبار گلستان
- 18 آبان 1405 - 07:01
به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، بر فراز تپه‌ماهورهای گوکجه‌داغ، در شرق گلستان و شمال شهرستان کلاله، سنگ‌هایی از دل زمین سر برآورده‌اند که شکل و قامتشان با تصویر آشنای سنگ‌قبرها تفاوت دارد. بعضی بدنه‌ای استوانه‌ای و کلاهکی مخروطی دارند، برخی به صلیب شباهت دارند و گروهی دیگر به شکل مستطیل و ساده، در میان ناهمواری‌های طبیعی پراکنده شده‌اند؛ سنگ‌هایی که از دور، همچون نشانه‌هایی خاموش بر پهنه ارتفاعات دیده می‌شوند و از نزدیک، پرسش‌های فراوانی درباره گذشته این سرزمین پیش روی بازدیدکننده می‌گذارند.
اینجا محوطه تاریخی خالد نبی است؛ جایی که شهرتش بیش از هر چیز به سنگ‌افراشته‌های متفاوت آن گره خورده، اما شناخت تاریخی‌اش همچنان با ابهام‌هایی جدی همراه است. این محوطه در حدود 50 کیلومتری شمال کلاله و بر فراز تپه‌ماهورهای طبیعی شکل گرفته و در کنار بقعه‌های منسوب به خالد بن سنان، عالم بابا و چوپان آتا، یکی از شناخته‌شده‌ترین مجموعه‌های تاریخی و مذهبی شرق گلستان به شمار می‌رود.
هجدهم آبان‌ماه 1395، این محوطه با شماره 31594 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد؛ ثبت ملی‌ای که اهمیت حفاظت از آن را رسمیت بخشید، اما هنوز به معنای پاسخ‌گویی به همه پرسش‌های تاریخی درباره سنگ‌افراشته‌ها نیست. اینکه این سنگ‌ها در چه دوره‌ای ساخته شده‌اند، چه کسانی آن‌ها را برپا کرده‌اند، تفاوت شکلشان چه معنایی دارد و مردگان این گورستان با چه آیین و شیوه‌ای به خاک سپرده شده‌اند، همچنان از مهم‌ترین موضوعات پیش روی پژوهشگران است.
سیدمقداد میرموسوی، کارشناس ارشد باستان‌شناسی، در گفت‌وگو با تسنیم با تأکید بر اهمیت مطالعه گورستان‌ها و سنت‌های تدفین می‌گوید این محوطه را باید فراتر از منظره متفاوت سنگ‌هایش دید. به گفته او، گورستان‌ها از دیرباز بازتاب نگاه مقدس انسان به مرگ بوده‌اند و این نگاه در هنر و معماری تدفین نمود پیدا کرده است. سنگ‌مزارها، شیوه دفن، گورنهاده‌ها و ساختار گورها، از جمله مدارکی هستند که می‌توانند به بازسازی باورها و شناخت ویژگی‌های آیینی و فرهنگی جوامع گذشته کمک کنند.
سه شکل متفاوت؛ سه نشانه از یک سنت تدفین؟
در نگاه نخست، آنچه خالد نبی را از بسیاری از گورستان‌های تاریخی متمایز می‌کند، تنوع شکل سنگ‌افراشته‌های آن است. این تفاوت‌ها صرفاً به اندازه و ارتفاع سنگ‌ها محدود نمی‌شود؛ فرم بدنه، نوع کلاهک و حتی جزئیات تراش، میان گروه‌های مختلف سنگ‌افراشته تفاوت ایجاد کرده است.
میرموسوی سنگ‌افراشته‌های این محوطه را در سه گونه اصلی طبقه‌بندی می‌کند. گروه نخست، سنگ‌هایی با بدنه استوانه‌ای هستند که قطر آن‌ها بیش از 35 سانتی‌متر و ارتفاعشان بین یک تا سه متر متغیر است. در بالای این بدنه‌ها، کلاهکی مخروطی‌شکل قرار دارد و روی برخی از آن‌ها نیز شیارهایی دیده می‌شود.
به گفته این کارشناس، بر بدنه تعدادی از سنگ‌های استوانه‌ای، نوارهای حلقه‌ای با فاصله‌هایی تقریباً منظم تراشیده شده است؛ حلقه‌هایی که شمارشان با افزایش ارتفاع سنگ بیشتر می‌شود. همین جزئیات، سنگ‌افراشته‌ها را از قطعات ساده سنگی متمایز می‌کند و زمینه بررسی شیوه ساخت و تفاوت‌های احتمالی میان آن‌ها را فراهم می‌آورد.
گونه دوم، سنگ‌هایی با فرم صلیبی است. در این نمونه‌ها، محور افقی حالتی کروی دارد و انتهای محور عمودی از بخش افقی کوچک‌تر است. میرموسوی با اشاره به احتمال گورستان‌بودن محوطه، این گروه را از نظر احتمالی مرتبط با تدفین زنان می‌داند؛ برداشتی که البته برای تبدیل‌شدن به نتیجه‌ای قطعی، نیازمند بررسی شواهد تدفین و تطبیق آن با موقعیت سنگ‌هاست.
گروه سوم نیز سنگ‌های ساده و بدون تزئین خاص هستند که به شکل مستطیل تراشیده شده و به‌صورت ایستاده قرار گرفته‌اند. در کنار این سه گونه، شواهدی از نوع دیگری از سنگ‌افراشته‌ها با فرم سر قوچ و شاخ نیز وجود داشته که امروز اثری از آن‌ها در محوطه باقی نمانده است. به گفته میرموسوی، این نمونه‌ها در زمان بازدید دیوید استروناخ، پژوهشگر باستان‌شناس، در دهه 1350 خورشیدی هنوز در محل دیده می‌شدند.
از میان رفتن این نمونه‌ها، فقط به معنای کم‌شدن تعدادی سنگ از یک محوطه نیست؛ هر سنگی که از جای خود برداشته یا نابود می‌شود، بخشی از اطلاعات مربوط به تنوع ساختاری و پراکندگی سنگ‌افراشته‌ها را نیز با خود از بین می‌برد. به همین دلیل، مستندنگاری دقیق و ثبت موقعیت هر یک از این آثار، در مطالعه و حفاظت از مجموعه اهمیت ویژه‌ای دارد.
رد پای سنت‌های مشابه در آن سوی مرزها و دیگر نقاط ایران
سنگ‌افراشته‌های خالد نبی نمونه‌هایی منفرد و جداافتاده از سنت‌های تدفینی منطقه نیستند. میرموسوی با اشاره به پژوهش‌های انجام‌شده، از نمونه‌های مشابه این فرم سنگ‌مزارها در ترکمنستان و همچنین در داخل ایران نام می‌برد؛ از جمله گورستان‌های باخرز و پینه‌شلوار تبریز.
وجود نمونه‌های مشابه در مناطق دیگر، امکان مقایسه و بررسی پیوندهای فرهنگی و هنری را فراهم می‌کند. با این حال، شباهت در شکل سنگ‌ها به‌تنهایی برای تعیین هم‌زمانی آن‌ها یا نسبت‌دادنشان به یک قوم و فرهنگ مشخص کافی نیست. پژوهش تطبیقی زمانی می‌تواند به نتیجه‌ای قابل اتکا برسد که فرم سنگ‌ها در کنار شیوه ساخت، شواهد تدفین، موقعیت جغرافیایی و داده‌های تاریخی و باستان‌شناختی بررسی شود.
پیش از این نیز دیوید استروناخ و ویلیام رایس در سال 1981 پژوهشی درباره سنگ‌های ایستاده منطقه اترک و گورستان خالد نبی منتشر کرده بودند. رجبعلی لباف‌خانیکی نیز در مقاله «سنگ‌افراشته‌های مزارات باخزر» در سال 1369، نمونه‌های شرق ایران را با سنگ‌مزارهای این محوطه مقایسه کرده است. همچنین پژوهشی در فصلنامه «نگره» به بررسی ساختار و نشانه‌های تصویری سنگ‌افراشته‌های خالد نبی و گورستان شادباد مشایخ پرداخته است.
این مطالعات، خالد نبی را در گستره‌ای از سنت‌های سنگ‌افراشته‌سازی قرار می‌دهد؛ با این حال، هنوز نمی‌توان صرفاً بر پایه شباهت‌های ظاهری، برای تمام سنگ‌ها تاریخ و معنایی یکسان در نظر گرفت. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، تکمیل مطالعات میدانی و دستیابی به شواهدی است که بتواند فرضیه‌های موجود را تأیید یا اصلاح کند.
استخوان‌های انسانی و سنگ‌های لحد
یکی از مهم‌ترین بخش‌های شناخت یک گورستان تاریخی، بررسی مستقیم ساختار گورها و شواهد باقی‌مانده از تدفین است؛ موضوعی که درباره خالد نبی هنوز به مطالعات گسترده‌تری نیاز دارد. با وجود این، برخی مشاهدات میدانی، سرنخ‌هایی درباره کاربری محوطه به دست داده‌اند.
میرموسوی در تشریح این شواهد به بقایای مشاهده‌شده در یک چاله حفاری غیرمجاز اشاره می‌کند که در پای یکی از سنگ‌افراشته‌ها ایجاد شده بود. به گفته او، در این محل بقایای استخوان انسانی و قطعات شکسته سنگ تخت دیده شده که به‌عنوان سنگ لحد مورد استفاده قرار گرفته بودند.
وجود این بقایا، از منظر باستان‌شناسی اهمیت دارد؛ زیرا بحث درباره کاربری محوطه را از سطح شباهت ظاهری سنگ‌ها فراتر می‌برد و شواهدی از وجود تدفین در زیر یا مجاورت آن‌ها ارائه می‌کند. میرموسوی بر پایه همین مشاهدات، پیشنهاد می‌کند که خالد نبی می‌تواند گورستانی متعلق به قرون اولیه تا میانی اسلامی باشد.
البته این تاریخ‌گذاری را باید در حد یک پیشنهاد مبتنی بر شواهد موجود دانست، نه تاریخی قطعی برای تمام سنگ‌افراشته‌ها و گورهای محوطه. تعیین دوره دقیق تدفین‌ها، مستلزم کاوش علمی، بررسی لایه‌های باستان‌شناختی و استفاده از روش‌های آزمایشگاهی است؛ اقداماتی که تاکنون نتایج قطعی و جامعی درباره همه بخش‌های گورستان در اختیار پژوهشگران قرار نداده‌اند.
همین مسئله نشان می‌دهد چرا حفاری‌های غیرمجاز در محوطه‌های تاریخی تا این اندازه آسیب‌زاست. حفاری علمی تنها به بیرون‌آوردن اشیای احتمالی محدود نمی‌شود؛ موقعیت بقایا، ارتباط آن‌ها با لایه‌های خاک، فاصله‌شان از سنگ‌مزارها و چگونگی قرارگیری اجزای تدفین، همگی اطلاعاتی هستند که در جریان حفاری غیراصولی ممکن است برای همیشه از دست بروند. در گورستانی مانند خالد نبی که هنوز بخش مهمی از تاریخ آن روشن نشده، از بین رفتن همین شواهد می‌تواند مسیر پژوهش‌های آینده را دشوارتر کند.
ثبت ملی در سال 1395
ثبت ملی خالد نبی نیز حاصل توجه کارشناسان به ویژگی‌های خاص این محوطه بود. میرموسوی که در روند تهیه پرونده ثبتی اثر حضور داشته، می‌گوید تابستان سال 1395 به همراه همکارش رضایی، از کارشناسان باستان‌شناسی اداره‌کل میراث‌فرهنگی گلستان، از این محوطه بازدید کرده است. به گفته او، پس از بررسی اهمیت محوطه، پرونده ثبت ملی با قید فوریت تهیه شد و در هجدهم آبان‌ماه همان سال، خالد نبی با شماره 31594 در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.
این ثبت، گامی مهم در به‌رسمیت‌شناختن ارزش تاریخی و فرهنگی مجموعه بود؛ اما فاصله میان ثبت یک اثر و شناخت کامل آن همچنان باقی است. ثبت ملی، چارچوبی برای حفاظت فراهم می‌کند، ولی تعیین دقیق عرصه و حریم، مستندنگاری آثار، کنترل مداخلات و انجام پژوهش‌های تخصصی، اقداماتی هستند که باید در ادامه دنبال شوند.
در خالد نبی، حفاظت فقط به مراقبت از سنگ‌های ایستاده محدود نیست. جایگاه هر سنگ در پهنه گورستان، ارتباط آن با سایر سنگ‌ها و پیوند مجموعه با بستر طبیعی تپه‌ماهورها، بخشی از ارزش محوطه را تشکیل می‌دهد. بنابراین هرگونه مسیرسازی، حصارکشی یا ایجاد تأسیسات گردشگری باید با توجه به ساختار تاریخی و منظر طبیعی مجموعه انجام شود.
پیش‌تر نیز کارشناسان نسبت به برخی مداخلات و استقرار سازه‌های خدماتی در این محوطه هشدار داده بودند. این نگرانی از آن جهت اهمیت دارد که خالد نبی برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی، یک ساختمان منفرد یا مجموعه‌ای محصور نیست؛ ارزش آن در گستره‌ای طبیعی و در ارتباط میان اجزای پراکنده آن شکل گرفته است. هر تغییری در این ساختار می‌تواند بر چهره کلی اثر تأثیر بگذارد.
گردشگری پررونق، پژوهش‌های ناتمام
خالد نبی طی سال‌های گذشته به یکی از مقاصد شناخته‌شده گردشگری گلستان تبدیل شده است. چشم‌انداز ارتفاعات، شکل متفاوت سنگ‌افراشته‌ها و جایگاه مذهبی زیارتگاه‌ها، هر سال گروهی از گردشگران و زائران را به این منطقه می‌کشاند.
آمارهای میراث فرهنگی گلستان از بازدید سالانه ده‌ها هزار گردشگر داخلی و خارجی از این مجموعه حکایت دارد. افزایش بازدیدکنندگان، فرصت مهمی برای معرفی ظرفیت‌های تاریخی و گردشگری شرق گلستان است؛ اما این استقبال، مسئولیت حفاظت را نیز سنگین‌تر می‌کند. در محوطه‌ای که سنگ‌های تاریخی در فضای باز و بر بستر طبیعی پراکنده‌اند، حضور گردشگران باید به‌گونه‌ای مدیریت شود که رفت‌وآمد، ایجاد تأسیسات و توسعه خدمات، به آثار و ساختار طبیعی مجموعه آسیب نزند.
طرح تبدیل گورستان به سایت‌موزه روباز نیز در همین چارچوب اهمیت پیدا می‌کند. نقشه‌برداری و مستندنگاری سنگ‌مزارها از جمله اقداماتی است که برای شناخت بهتر محوطه گزارش شده و عملیات میدانی تعیین عرصه و حریم نیز در سال 1399 انجام شده است.
خالد نبی برای پاسخ به پرسش‌هایش به کاوش علمی نیاز دارد
آنچه امروز درباره خالد نبی می‌دانیم، در برابر پرسش‌هایی که این محوطه پیش روی باستان‌شناسان گذاشته، هنوز کامل نیست. تنوع سنگ‌افراشته‌ها، شواهد محدود تدفین، نمونه‌های مشابه در مناطق دیگر و موقعیت خاص گورستان، هرکدام زمینه‌ای برای پژوهش‌های دقیق‌تر فراهم می‌کنند؛ اما رسیدن از فرضیه به نتیجه، بدون کاوش علمی و آزمایش‌های تخصصی ممکن نیست.
میرموسوی، انجام مطالعات باستان‌شناسی با هدف تاریخ‌گذاری قطعی به روش‌های آزمایشگاهی را ضروری می‌داند. به اعتقاد او، تحلیل جنسیت گورها از طریق نمونه‌برداری و بهره‌گیری از توان متخصصان انسان‌شناسی جسمانی می‌تواند به تکمیل شناخت این محوطه کمک کند.
این پیشنهادها به یکی از خلأهای اصلی مطالعات خالد نبی اشاره دارد: هنوز ارتباط میان فرم سنگ‌افراشته‌ها و ویژگی‌های افراد مدفون، به‌صورت علمی و فراگیر روشن نشده است. اگر قرار باشد فرضیه‌هایی مانند ارتباط برخی فرم‌ها با جنسیت متوفیان بررسی شود، باید شواهد انسانی و داده‌های حاصل از کاوش در کنار شکل سنگ‌ها قرار گیرد. همچنین تاریخ‌گذاری آزمایشگاهی می‌تواند به تعیین بازه زمانی تدفین‌ها کمک کند و زمینه مقایسه دقیق‌تر این محوطه با نمونه‌های مشابه را فراهم آورد.
خالد نبی امروز هم مقصد زائران است، هم جاذبه‌ای گردشگری و هم محوطه‌ای باستان‌شناختی که بخش مهمی از گذشته آن هنوز در انتظار کشف است. سنگ‌هایش در برابر چشم هزاران بازدیدکننده قرار دارند، اما شناخت تاریخ آن‌ها به چیزی فراتر از تماشای قامت‌های سنگی نیاز دارد؛ به کاوش علمی، مستندنگاری دقیق، حفاظت از شواهد و پرهیز از روایت‌هایی که پیش از اثبات، جای واقعیت می‌نشینند.
مسئله خالد نبی فقط این نیست که این سنگ‌ها به کدام دوره تعلق دارند یا چه کسانی آن‌ها را ساخته‌اند؛ مسئله این است که آیا پیش از فرسایش، تخریب و مداخلات نادرست، فرصت کافی برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها فراهم خواهد شد؟ گورستانی که هنوز بخش‌هایی از تاریخش خوانده نشده، بیش از هر زمان به پژوهش و حفاظتی نیاز دارد که اجازه دهد این سنگ‌های خاموش، شواهد گذشته را برای نسل‌های بعد نیز حفظ کنند.
انتهای پیام/