ایران و تفسیر روح جهان بی‌روح
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 18 آبان 1405 - 17:24
به گزارش خبرگزاری تسنیم، بسیج دانشجویی دانشگاه تهران به مناسبت 13 آبان، نشستی با عنوان «جنگ تمدنی ایران و آمریکا؛ روایتی از یک تقابل تاریخی» با سخنرانی دکتر سیدحسین شهرستانی، جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران برگزار کرد. نشستی که برخلاف بسیاری از برنامه‌های مناسبتی تلاش داشت مخاطب دانشگاهی را با پرسشی بنیادی مواجه کند؛ پرسشی درباره آمریکا چیست و چرا ایران با آمریکا در تقابل قرار گرفته است؟
این برنامه با هدف شناخت تفکر آمریکایی، جهان‌بینی و ایدئولوژی حاکم بر این کشور و بررسی مسیر تاریخی تبدیل آمریکا به قدرت برتر جهان طراحی شده بود. برگزارکنندگان تلاش داشتند این موضوع را برای مخاطبانی که ممکن است هنوز به تصویری روشن از چرایی تسخیر سفارت آمریکا و استمرار شعار «مرگ بر آمریکا» نرسیده باشند، از منظری فلسفی و تاریخی توضیح دهند. انتخاب چنین موضوعی در دانشگاه تهران و مخاطب قراردادن فضای عمومی دانشگاه نیز از همین جهت اهمیت داشت. چراکه به تعبیر شهرستانی، طرح یک مسئله تمدنی نیازمند ورود به عرصه عمومی علم و گفت‌وگو با دانشجویان فلسفه، تاریخ و ادبیات است.
شهرستانی در آغاز سخنانش تأکید کرد شناخت آمریکا نباید تحت تأثیر دو تصویر متضاد و ساده‌انگارانه قرار بگیرد. تصویری که از یک طرف آمریکا را قدرتی شکست‌خورده و در آستانه فروپاشی نشان می‌دهد و از طرف دیگر، آن را نیرویی شکست‌ناپذیر و مسلط بر تمام جهان معرفی می‌کند. به اعتقاد وی، هر دو تصویر مانع شناخت واقعی آمریکا هستند. وی با اشاره به برخی شعارها درباره پایان قدرت آمریکا گفت: «اگر آن را این‌قدر ضعیف بدانیم، دیگر از آمریکا پرسش نمی‌کنیم. اگر هم آن تصویر دوم را مفروض بگیریم، باز پرسش واقعی از آمریکا شکل نمی‌گیرد».
از نگاه این جامعه‌شناس، پرسش از آمریکا پیش از آنکه به حوزه سیاست و ژئوپلیتیک وارد شود، مسئله‌ای فلسفی و جامعه‌شناختی است. چراکه آمریکا صرفاً مجموعه‌ای از قدرت‌های نظامی، اقتصادی و سیاسی نیست بلکه حامل یک ایده و جهان‌بینی است. همچنان که ایران نیز در طول تاریخ صرفاً یک محدوده جغرافیایی نبوده و به‌مثابه یک ایده تمدنی و فلسفی در جهان حضور داشته است. شهرستانی این تقابل را حتی فراتر از یک نزاع معمول میان دو کشور دانست و گفت: «امروز این تقابل، حتی فراتر از یک تقابل تمدنی، به تقابلی متافیزیکی و وجودشناختی میان ایران و آمریکا تبدیل شده است».
وی برای توضیح جایگاه تاریخی ایده ایران، به توجه متفکران غربی از دوران یونان باستان تا دوره معاصر اشاره کرد. از ارسطو و افلاطون تا هگل و میشل فوکو، ایران همواره موضوع اندیشه و تأمل فلسفی بوده است. هگل از تأسیس دولت در جهان با ایران سخن گفته و فوکو نیز پس از سفر به ایران و مواجهه با انقلاب اسلامی، از تعبیر «روح جهان بی‌روح» استفاده کرده است. به اعتقاد شهرستانی، این توجه نشان می‌دهد که ایران در تاریخ اندیشه غرب، موضوعی فراتر از یک کشور معمولی بوده و جایگاهی مستقل در صورت‌بندی‌های فلسفی و تاریخی داشته است.
در مقابل، آمریکا را باید در امتداد تاریخ تمدن غرب شناخت. شهرستانی تأکید کرد که غرب افق تفکر و نوعی نسبت با هستی است که در طول تاریخ صورت‌های مختلفی داشت. این مسیر با شروع در یونان و تداوم در روم، با مسیحیت و اروپای مدرن تحول پیدا کرد و سرانجام در آمریکا به صورت تازه‌ای ظهور یافته است.
وی برای توضیح تفاوت میان این صورت‌های تمدنی، به نسبت یونان و روم اشاره کرد. در تمدن یونان، در کنار قدرت نظامی و جنگاوری، حقیقت‌جویی، هنر، فلسفه و ارزش‌های انسانی جایگاه مهمی داشت. اما با تبدیل یونانیت به رومیت، وجه نظامی، جهان‌گشایی و قدرت‌طلبی بر دیگر ابعاد تمدن غلبه پیدا کرد. به اعتقاد شهرستانی، همین نسبت را می‌توان در مقایسه اروپا و آمریکا نیز مشاهده کرد. اروپا با وجود سابقه استعماری، حامل ارزش‌هایی مانند روشنگری، آزادی، عقل و حقیقت‌جویی بود اما آمریکا در مرحله‌ای از تحول غرب، از بسیاری از این ارزش‌های بنیادین فاصله گرفت و قدرت‌طلبی را آشکارتر کرد.
شهرستانی در ادامه، مسئله شناخت غرب را به نقد شرق‌شناسی پیوند زد. به گفته وی، غرب طی قرن‌ها با شکل‌دادن به دانش شرق‌شناسی، تصویری نیز از دیگر جوامع ساخت که در خدمت سلطه و استعمار قرار داشت. وی با اشاره به کتاب «شرق‌شناسی» ادوارد سعید توضیح داد غرب، دیگری را به انگاره‌ای تبدیل می‌کرد که امکان تصرف و سلطه بر آن فراهم شود. مسئله مهم‌تر آن بود که جوامع شرقی نیز به‌تدریج خود را از دریچه همین تعاریف شناختند.
در چنین شرایطی، بازگشت به خویشتن که از سوی متفکرانی مانند دکتر علی شریعتی و جلال آل‌احمد مطرح شده بود، اهمیت پیدا می‌کند. به اعتقاد شهرستانی، انقلاب اسلامی امکان خروج از این وضعیت و بازتعریف هویت بر مبنای سنت و اندیشه خودی را فراهم کرد. وی بر ضرورت شکل‌گیری غرب‌شناسی تأکید کرد و گفت: «غرب‌شناسی یعنی خروج از نسبت تعبدی با غرب و پرسش از آن.»
به تعبیر وی، حتی جریان انقلابی نیز نباید غرب را صرفاً با مفاهیمی مانند استکبار و استعمار از پیش تعریف کند، بلکه باید ماهیت و مبانی فکری آن را بشناسد. شهرستانی برای توضیح شکل‌گیری جهان مدرن، به تغییر بنیادهای معرفتی اروپا در دوره رنسانس پرداخت. به گفته وی، نخستین خدای عصر مدرن، طبیعت‌گرایی بود؛ طبیعت به بنیاد طرح جهان جدید تبدیل شد و جایگاه پیشین کلیسا را به چالش کشید. در این نگاه، طبیعت در کنار متون دینی، کتابی برای شناخت جهان تلقی می‌شد، با این تفاوت که زبان آن ریاضیات بود. وی توضیح داد که در تلقی جدید، متون تشریعی به دلیل اختلاف‌نظرهای تفسیری و منازعات عقل و نقل، نمی‌توانستند مبنای واحد شناخت قرار بگیرند؛ درحالی‌که ریاضیات زبانی دقیق و به‌ظاهر فارغ از اختلاف بود. به همین دلیل، طبیعت و شناخت ریاضیاتی آن به بنیاد معرفت مدرن تبدیل شد.
در ادامه این تحول، عقل‌گرایی، علم‌گرایی و ناسیونالیسم نیز به‌عنوان ارزش‌های بنیادین جهان مدرن ظهور پیدا کردند. بااین‌حال، به اعتقاد شهرستانی، در آمریکا این مسیر از مرحله پیشین فراتر رفت و بسیاری از ارزش‌های اروپایی جای خود را به آزادی و استیلاجویی در صورتی عریان دادند.
این جامعه‌شناس برای توضیح این ویژگی، به پراگماتیسم یا عمل‌گرایی آمریکایی اشاره کرد و گفت: «مسئله پراگماتیسم، عمل است، نه حقیقت. می‌پرسد چگونه می‌توان قدرت به دست آورد؟ چگونه می‌توان به نفع و سود رسید؟» وی با ارجاع به ماکس وبر و کتاب «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری»، شکل‌گیری این جهان را در پیوند با خاستگاه‌های دینی و اقتصادی سرمایه‌داری توضیح داد. از نگاه شهرستانی، بازار در آمریکا صرفاً یک سازوکار اقتصادی نیست، بلکه به نوعی فلسفه و حتی الهیات تبدیل شده است. در این جهان، همه‌چیز می‌تواند حضور داشته باشد، اما به شرط آنکه به کالا و ارزش مبادله‌ای تبدیل شود. حتی خاطره و ارزش‌های شخصی نیز می‌توانند در معرض کالایی‌شدن قرار بگیرند.
وی، این وضعیت را تحقق نوعی عقلانیت می‌داند که اشیا را از ذات خود تهی می‌کند و به کمیت و ارزش مبادله‌ای فرو می‌کاهد. به اعتقاد ایشان، قدرت آمریکا نیز در همین توانایی برای جذب و هضم جریان‌های مختلف قرار دارد. حتی جریان‌هایی که در ابتدا علیه سرمایه‌داری و فرهنگ آمریکایی شکل گرفته‌اند، به‌تدریج به بخشی از بازار مصرف تبدیل شده‌اند. شهرستانی به جنبش‌های هیپی، متال و رپ اشاره کرد که در ابتدا نشانه اعتراض به نظم سرمایه‌داری بودند، اما بعدها سبک پوشش، موسیقی و نمادهایشان به کالاهای قابل فروش تبدیل شد. به تعبیر وی، آمریکا حتی مقاومت در برابر خود را نیز می‌تواند به بخشی از سازوکار اقتصادی‌اش تبدیل کند.
این منطق، از نگاه شهرستانی، در علم و فناوری نیز حضور دارد. وی تأکید کرد که فناوری‌های ارتباطی، هوش مصنوعی و الگوهای جدید دانشگاهی را باید در امتداد جهان‌بینی آمریکایی فهم کرد. به گفته این استاد دانشگاه، حتی برخی الگوهای دانشگاهی و استارتاپی که از دهه‌های گذشته وارد ایران شده‌اند، متأثر از همین منطق بوده‌اند. بنابراین، آمریکا فقط قدرتی در آن سوی مرزها نیست، بلکه جهانی است که انسان معاصر در آن زندگی و از دریچه آن با هستی مواجه می‌شود.
شهرستانی در ادامه، استیلاجویی را مهم‌ترین وجه این نظم دانست و با اشاره به سخنرانی مارکو روبیو در آتن، آن را نوعی مانیفست فلسفی آمریکا توصیف کرد. به اعتقاد وی، روبیو در این سخنرانی تاریخ غرب را نه بر مبنای حقیقت‌جویی و ارزش‌های مسیحی، بلکه بر اساس قدرت و غلبه روایت کرده است. این نگاه با اندیشه نیچه و داروین و تأکید بر بقای اصلح و ماندگاری قدرتمندتر پیوند دارد. وی، این صورت‌بندی را نوعی کنارگذاشتن نقاب‌های پیشین تمدن غرب و آشکارشدن منطق قدرت دانست.
در همین زمینه، شهرستانی به دیدگاه هایدگر درباره ذات مدرنیته اشاره کرد و گفت: «هایدگر گفته بود که ذات مدرنیته، استیلاست.» به اعتقاد ایشان، این استیلاجویی در جهان معاصر به‌صورت تکنولوژیک نمود دارد و هدف آن کنترل‌پذیرکردن انسان و جوامع انسانی است.
دکتر شهرستانی، با اشاره به گسترش هوش مصنوعی، علوم شناختی، فناوری‌های ارتباطی و سامانه‌های پردازش داده تشریح کرد که در نظم جدید، زندگی انسان به داده و الگوریتم تبدیل می‌شود و امکان تحلیل و کنترل رفتارها افزایش می‌یابد. در این حالت، سامانه‌ها به‌تدریج در شکل‌دادن به خواسته‌ها و ترجیحات انسانی نیز نقش پیدا می‌کنند. از همین منظر، تقابل ایران و آمریکا را نمی‌توان صرفاً به مسائل نظامی، تنگه هرمز یا سیاست‌های دولت ترامپ محدود کرد.
شهرستانی در پاسخ به این پرسش که ایران در برابر چه چیزی ایستاده است، تأکید کرد: «ایران در برابر همین استیلاجویی ایستاده است.» وی، ایده ایران را آزادی انسان در برابر نظمی دانست که به دنبال کنترل و مهار انسان است و برای توضیح ظرفیت تاریخی چنین مقاومتی، به سنت ادبی، حماسی و عرفانی ایران رجوع کرد. از نگاه وی، فردوسی و حافظ حامل نوعی عقلانیت و روحیه انسانی‌اند که در برابر محاسبه‌گرایی و تقلیل جهان به کمیت قرار می‌گیرد.
این استاد دانشگاه، با اشاره به شعر حافظ گفت: "چرخ برهم زنم ار غیر مرادم گردد/ من نه آنم که زبونی کشم از چرخ فلک".
به اعتقاد شهرستانی، این روحیه حماسی در سنت ایرانی و فرهنگ عاشورایی حضور دارد و انسان پرورش‌یافته در چنین سنتی به‌آسانی در برابر قدرت سر خم نمی‌کند. ایران در طول تاریخ نیز توانست عناصر تمدن‌های دیگر را جذب و در چارچوب سنت مستقل خود بازآفرینی کند؛ از فلسفه یونان تا عرفان شرقی. از همین رو، انقلاب اسلامی را نیز باید در امتداد این حافظه تاریخی و فرهنگی فهم کرد، نه صرفاً واکنشی به یک حکومت یا نظام سیاسی خاص.
در بخش پرسش و پاسخ، یکی از حاضران درباره نسبت اندیشه امام خمینی با ایده ایران پرسید و این مسئله را مطرح کرد که اگر مبنای فکری امام اسلام بوده، جایگاه هویت ایرانی در اندیشه سیاسی ایشان کجاست؟ شهرستانی در پاسخ تأکید کرد که حضور ایده ایران لزوماً به معنای استفاده صریح از نام ایران یا بیان ناسیونالیستی آن نیست. به گفته وی، ایران در لایه‌های عمیق سنت فرهنگی و ادبی حضور دارد؛ همان‌گونه که در شعر مولانا و حافظ نیز این هویت بدون تأکید مستقیم بر نام ایران قابل مشاهده است.
وی، مخالفت امام خمینی با ناسیونالیسم را نیز در همین چارچوب توضیح داد و تأکید کرد: «ناسیونالیسم نه‌تنها با اسلام سازگار نیست، بلکه با ایده ایران هم سازگاری ندارد. ایده ایران را نباید با ملی‌گرایی یکی گرفت.»
شهرستانی مهم‌ترین مؤلفه حضور ایده ایران در اندیشه سیاسی امام را استقلال‌خواهی دانست و گفت استقلال، اصل مرکزی اندیشه سیاسی امام بود. وی همچنین انس امام با شعر فارسی، به‌ویژه حافظ و مولانا، را از نشانه‌های پیوند عمیق با سنت فرهنگی ایران برشمرد و همین نسبت را در اندیشه رهبر شهید نیز قابل مشاهده دانست.
در ادامه، پرسشی درباره نقش هنر و رسانه در بازنمایی هویت تمدنی مطرح شد. شهرستانی با اشاره به استفاده غرب از اسطوره‌ها و میراث تاریخی خود در تولیدات فرهنگی، تأکید کرد قدرت تمدنی آمریکا فقط به نیروی نظامی محدود نیست. به گفته وی، ارجاع روبیو به تاریخ یونان، ساخت فیلم‌هایی مانند «300» و استفاده از سنت هومری، نمونه‌هایی از به‌کارگیری میراث فرهنگی در صورت‌بندی هویت تمدنی و جنگ هستند.
وی، در مقابل به برخی آثار نمایشی ایرانی درباره آرش، سیاوش و کوروش اشاره کرد و گفت مسئله فقط تولید اثر حماسی نیست، بلکه چگونگی بازنمایی حماسه در شرایط دفاع از کشور اهمیت دارد. به اعتقاد شهرستانی، گاهی درحالی‌که جامعه در حال دفاع از خود است، برخی آثار هنری با رویکردی صرفاً ضدجنگ تولید می‌شوند و میان وضعیت واقعی جامعه و بازنمایی فرهنگی آن تناقض ایجاد می‌کنند.
شهرستانی در پایان، ناهماهنگی میان حوزه‌های مختلف تمدنی ایران را یکی از مسائل مهم دانست و تأکید کرد که برخلاف آمریکا، بخش‌های نظامی، دانشگاهی، صنعتی، هنری و رسانه‌ای ایران هنوز به یک کلیت هماهنگ تبدیل نشده‌اند. به گفته وی، در آمریکا دانشگاه، صنعت، هالیوود و ساختارهای نظامی در چارچوب یک منطق تمدنی مشترک فعالیت می‌کنند؛ درحالی‌که در ایران، با وجود دستاوردهای نظامی و ظرفیت مقاومت، در حوزه‌های اقتصاد، فرهنگ، رسانه و علم همچنان فاصله و ناهماهنگی وجود دارد.
انتهای پیام/