چرا زیرساخت‌های گلستان تاب سیلاب را ندارند؟
- اخبار استانها
- اخبار گلستان
- 18 آبان 1405 - 05:01
به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، هشدار نارنجی درباره وقوع بارش‌های سیل‌آسا در گلستان بار دیگر این پرسش جدی را مطرح کرده است که چرا با وجود تکرار حوادث مشابه، بخشی از زیرساخت‌های استان همچنان آمادگی لازم برای عبور ایمن روان‌آب را ندارند. بارش‌های شدید و نقطه‌ای، در مدت‌زمان کوتاهی حجم زیادی از روان‌آب ایجاد می‌کنند؛ اما شدت بارندگی تنها عامل تعیین‌کننده در میزان خسارت نیست. ظرفیت سازه‌های آبگذر، وضعیت مسیل‌ها و باز بودن مسیرهای طبیعی جریان آب نیز در کنترل یا تشدید پیامدهای سیلاب نقش دارند.
برآورد اولیه خسارت سیلاب‌های مهرماه امسال حدود 3 هزار و 500 میلیارد تومان برآورد شده است که نزدیک به 2 هزار میلیارد تومان آن به بخش کشاورزی اختصاص دارد. حالا برای روزهای آینده نیز هشدار جدی در خصوص وقوع سیلاب‌های احتمالی و خسارت به این بخش مطرح شده است. در کنار این خسارت‌ها، شناسایی 812 سازه فاقد آبگذری مناسب، ابعاد دیگری از مسئله را آشکار می‌کند.
این سازه‌ها در زمان بارندگی شدید می‌توانند با محدود کردن جریان آب، زمینه آبگرفتگی و افزایش خسارت را فراهم کنند. اکنون مسئله اصلی فقط آمادگی دستگاه‌ها هنگام صدور هشدار نیست؛ بلکه باید مشخص شود اصلاح این نقاط آسیب‌پذیر با چه اولویتی دنبال می‌شود و چه زمانی قرار است زیرساخت‌های مسئله‌دار پیش از سیلاب بعدی ایمن‌سازی شوند. در این باره با عبدالغفور غراوی، مدیرکل مدیریت بحران گلستان گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
تسنیم: خسارت سیلاب‌های مهرماه در گلستان حدود 3500 میلیارد تومان برآورد شده است. این خسارت‌ها در چه بخش‌هایی متمرکز بوده و چه عواملی در بروز و کاهش پیامدهای این حوادث نقش داشته‌اند؟
غراوی: بر اساس برآوردهای انجام‌شده، خسارت سیلاب‌های اخیر در استان گلستان حدود 3500 میلیارد تومان است که از این میزان، نزدیک به 2 هزار میلیارد تومان به بخش کشاورزی اختصاص دارد. بنابراین، بخش قابل‌توجهی از خسارت‌ها متوجه فعالیت‌های کشاورزی و زیرساخت‌های مرتبط با این حوزه بوده است. البته این ارقام نشان می‌دهد که با یک حادثه محدود و کم‌دامنه مواجه نبوده‌ایم و بارش‌های اخیر در بخش‌های مختلف استان پیامدهای قابل‌توجهی به همراه داشته است.
در ماه‌های گذشته، استان از ابتدای سال با بارش‌هایی روبه‌رو بوده و در مهرماه نیز در روزهای پنجم، دوازدهم و هجدهم شاهد وقوع بارندگی و سیلاب بودیم. ویژگی مهم بارش‌های اخیر، تفاوت الگوی آن‌ها با بارندگی‌های متعارف گذشته بود. در این دوره، بارش‌ها بیشتر به شکل محلی و نقطه‌ای و در بازه زمانی کوتاه اتفاق افتاد؛ به این معنا که در یک محدوده مشخص، حجم زیادی باران در مدت‌زمانی محدود بارید و همین مسئله به شکل‌گیری روان‌آب و بروز آبگرفتگی منجر شد.
این شرایط تنها به یک نقطه از استان محدود نبود. در شهر گرگان نیز بارش شدید موجب آبگرفتگی معابر شد و در شهرها و روستاهای دیگر استان هم شرایط مشابهی به وجود آمد. با این حال، پیش از وقوع این بارش‌ها، هشدارهای هواشناسی و هشدارهای مدیریت بحران صادر شده و آمادگی دستگاه‌های اجرایی به آن‌ها ابلاغ شده بود. اگر این هشدارها و اقدامات آمادگی انجام نمی‌شد، احتمال افزایش خسارت‌ها وجود داشت.
در همین زمینه، از فرمانداران و دستگاه‌های عضو ستاد مدیریت بحران که در زمان وقوع بارش‌ها برای مدیریت شرایط و کاهش پیامدها پای کار بودند، قدردانی می‌کنم. در جریان یکی از این حوادث نیز با حضور استاندار در استانداری جلسه برگزار شد و هم‌زمان پیگیری وضعیت شرق استان و هماهنگی با فرمانداران در دستور کار قرار گرفت. با وجود این اقدامات، میزان خسارت‌ها بالا بوده و تجربه اخیر نشان می‌دهد که در کنار آمادگی دستگاه‌ها، باید برای کاهش خطر و اصلاح زیرساخت‌های آسیب‌پذیر نیز اقدامات جدی‌تری انجام شود.
تسنیم: شما به تفاوت الگوی بارش‌های اخیر با گذشته اشاره کردید. بارش‌های کوتاه‌مدت و نقطه‌ای چه تأثیری بر شکل‌گیری سیلاب دارند و مدیریت بحران در برابر چنین شرایطی با چه دشواری‌هایی روبه‌رو است؟
غراوی: یکی از ویژگی‌های بارش‌های اخیر این بود که بارندگی‌ها در برخی نقاط به‌صورت متمرکز و در مدت‌زمان بسیار کوتاه اتفاق افتاد. وقتی در یک محدوده مشخص، حجم زیادی باران در فاصله زمانی محدود می‌بارد، فرصت نفوذ آب به زمین و تخلیه تدریجی آن کاهش پیدا می‌کند و بخشی از آب به شکل روان‌آب در سطح زمین جریان می‌یابد. این روان‌آب می‌تواند در مسیر حرکت خود وارد معابر شهری، روستاها و آبراهه‌ها شود و در صورت وجود موانع یا ظرفیت ناکافی عبور آب، آبگرفتگی و خسارت ایجاد کند.
در چنین شرایطی، نمی‌توان صرفاً با تکیه بر تجربه بارش‌های گذشته درباره شدت پیامدهای یک بارندگی قضاوت کرد. ممکن است بارش در یک محدوده جغرافیایی محدود متمرکز شود، اما همان بارش در مدت‌زمان کوتاه حجم زیادی روان‌آب ایجاد کند. در نتیجه، حتی مناطقی که در بارندگی‌های معمولی با مشکل جدی مواجه نمی‌شوند، ممکن است در برابر بارش‌های نقطه‌ای و شدید آسیب‌پذیر باشند. این مسئله ضرورت توجه به هشدارهای هواشناسی و آمادگی متناسب با محدوده وقوع بارش را بیشتر می‌کند.
البته هشدار به‌تنهایی مانع وقوع سیلاب نمی‌شود، بلکه فرصتی برای افزایش آمادگی و کاهش پیامدهای آن فراهم می‌کند. زمانی که هشدار صادر می‌شود، دستگاه‌های اجرایی باید متناسب با منطقه در معرض خطر، سطح آمادگی خود را افزایش دهند. این آمادگی می‌تواند شامل حضور نیروها و تجهیزات در نقاط حساس، هماهنگی میان دستگاه‌ها و آماده‌سازی امکانات مورد نیاز برای بازگشایی مسیرهای عبور آب باشد.
در هفته‌های گذشته نیز با وجود صدور هشدار، در برخی نقاط استان بارندگی و آبگرفتگی رخ داد. از جمله در شهرستان رامیان و برخی دیگر از روستاهای این محدوده، بارش بیشتر موجب آبگرفتگی معابر شد و حتی تعدادی از خانه‌هایی که در تراز پایین‌تری قرار داشتند، دچار آبگرفتگی شدند. این اتفاق نشان می‌دهد که آمادگی در برابر بارش‌های شدید باید به‌صورت مستمر دنبال شود و محدود به زمان صدور هشدار یا وقوع یک حادثه خاص نباشد.
تسنیم: در کنار شدت بارش‌ها، ضعف زیرساخت‌ها نیز می‌تواند دامنه خسارت سیلاب را افزایش دهد. شناسایی 812 سازه فاقد آبگذری مناسب چه تصویری از وضعیت زیرساخت‌های استان ارائه می‌دهد و اصلاح این سازه‌ها چگونه باید دنبال شود؟
غراوی: بر اساس بررسی‌ها و ابلاغیه‌ای که از سوی سازمان مدیریت بحران کشور دریافت شده، 812 سازه فاقد آبگذری مناسب در استان شناسایی شده است. این سازه‌ها در حوزه دستگاه‌های مختلف قرار دارند؛ بخشی از آن‌ها به شهرداری‌ها مربوط می‌شود، بخشی در حوزه راه و شهرسازی و راهداری قرار دارد و تعدادی نیز به سایر دستگاه‌های اجرایی مرتبط است. پس از شناسایی، موضوع به دستگاه‌های مسئول ابلاغ شده تا برای اصلاح وضعیت این سازه‌ها اقدام کنند.
در این زمینه، شهرداری‌ها موظف شده‌اند وضعیت جوی‌ها و جدول‌های سطح شهر را بررسی و نسبت به پاکسازی آن‌ها اقدام کنند. اگر جوی یا جدول نیاز به اصلاح و مرمت داشته باشد، باید این کار انجام شود تا مسیر عبور آب‌های سطحی مسدود نباشد. در حوزه راه‌ها نیز دستگاه‌های مسئول باید سازه‌هایی را که ظرفیت عبور آب در آن‌ها مناسب نیست، بررسی کنند و متناسب با شرایط هر نقطه برای اصلاح آن‌ها تصمیم بگیرند.
البته همه این سازه‌ها با یک اقدام واحد قابل اصلاح نیستند. در برخی موارد ممکن است با انجام اصلاحات فنی و اقدامات عمرانی، ظرفیت عبور آب افزایش پیدا کند؛ اما در مواردی که سازه اساساً امکان عبور مناسب آب را ندارد، ممکن است تخریب و احداث مجدد آن ضرورت پیدا کند. اگر هم امکان اجرای فوری چنین اقدامی وجود نداشته باشد، باید با توجه به شرایط موجود، راهکارهایی برای بهبود آبگذری و کاهش خطر در بالادست یا پایین‌دست سازه در نظر گرفته شود.
نمونه‌ای از پیامدهای نامناسب بودن سازه‌های عبور آب را در سیلاب تابستان گذشته در محدوده بندرگز و روستای باغو مشاهده کردیم. در آن حادثه، یکی از عواملی که در بروز سیلاب نقش داشت، مناسب نبودن وضعیت آبگذری سازه بود. در بالادست نیز اقداماتی در حوزه آبخیزداری از سوی منابع طبیعی انجام شده و بندهای خاکی و طرح‌هایی برای مدیریت روان‌آب اجرا شده بود؛ با این حال، حجم زیادی چوب و بقایای درختی از بالادست وارد مسیر شد و موجب انسداد آن شد. بنابراین، بررسی سازه‌ها باید در کنار توجه به وضعیت بالادست و پایین‌دست و عواملی که می‌توانند مسیر عبور آب را مسدود کنند، انجام شود.
تسنیم: برخی از نقاط سیل‌خیز استان، مانند مسیر رودخانه زیارت، بارها خسارت دیده‌اند. با وجود مشخص بودن مسیرهای طبیعی عبور آب، چرا همچنان شاهد احداث یا باقی ماندن سازه‌های نامتناسب در این محدوده‌ها هستیم؟
غراوی: دستگاه‌های اجرایی موظف‌اند در اجرای طرح‌ها و پروژه‌های خود، پیوست کاهش خطر را مدنظر قرار دهند. این موضوع باید در مراحل طراحی و اجرای پروژه‌ها مورد توجه باشد تا طرحی که اجرا می‌شود، در زمان وقوع مخاطرات طبیعی به عاملی برای افزایش خطر تبدیل نشود. به‌ویژه دستگاه‌هایی که در حاشیه رودخانه‌ها، نهرها و مسیرهای عبور آب فعالیت عمرانی انجام می‌دهند، باید شرایط طبیعی منطقه و احتمال وقوع سیلاب را در طراحی پروژه لحاظ کنند.
برای مثال، در صورتی که قرار باشد راهی احداث شود، سازمان راهداری باید استعلام‌های لازم را از شرکت آب منطقه‌ای دریافت کند. طراحی سازه‌های عبور آب نیز باید بر اساس شرایط منطقه و دوره بازگشت بارش‌ها انجام شود. این دوره‌ها می‌تواند 25، 50 یا 100 ساله باشد و متناسب با استعلام و اطلاعات فنی، طراحی و اجرای سازه باید صورت بگیرد. بنابراین، نمی‌توان بدون توجه به شرایط هیدرولوژیک منطقه، سازه‌ای را در مسیر عبور آب احداث کرد و انتظار داشت در زمان وقوع بارش‌های شدید عملکرد مناسبی داشته باشد.
موضوع مهم دیگر، توجه به مسیرهای طبیعی جریان آب است. در برخی مناطق، مسیر عبور آب در طبیعت مشخص است و تجربه بارندگی‌ها و سیلاب‌های گذشته نیز نشان می‌دهد که آب از چه محدوده‌هایی عبور می‌کند. این شناخت باید در تصمیم‌گیری‌های عمرانی مورد استفاده قرار گیرد. اگر در چنین محدوده‌هایی سازه‌ای احداث شود که ظرفیت عبور آب را نداشته باشد، هنگام بارندگی شدید احتمال انسداد مسیر و بروز خسارت افزایش پیدا می‌کند.
شناسایی 812 سازه فاقد آبگذری مناسب نیز در همین چارچوب اهمیت دارد. این موضوع نشان می‌دهد که باید وضعیت سازه‌های موجود بررسی و برای اصلاح آن‌ها برنامه‌ریزی شود. دستگاه‌های مسئول باید با توجه به شرایط هر سازه، اقدامات لازم را انجام دهند؛ چه این اقدام اصلاح فنی باشد، چه افزایش ظرفیت عبور آب و چه تخریب و احداث مجدد. در کنار آن، اقدامات بالادست و پایین‌دست نیز باید مورد توجه قرار گیرد تا مسیر جریان آب تا حد امکان با مانع روبه‌رو نشود.
تسنیم: با توجه به اینکه اصلاح سازه‌های آسیب‌پذیر در فاصله کوتاه ممکن نیست، دستگاه‌های اجرایی در زمان صدور هشدار نارنجی یا نزدیک شدن سامانه بارشی چه اقداماتی برای کاهش خسارت انجام می‌دهند؟
غراوی: باید میان پیشگیری و کاهش خطر از یک سو و آمادگی برای پاسخ به حادثه از سوی دیگر تفاوت قائل شد. اصلاح یک سازه فاقد آبگذری مناسب، موضوعی عمرانی و زمان‌بر است و نمی‌توان انتظار داشت پس از صدور هشدار و در فاصله یکی دو روز تا وقوع بارش، یک پل تخریب و دوباره احداث شود. این اقدامات باید از قبل شناسایی، برنامه‌ریزی و اجرا شده باشند. اما وقتی هشدار صادر می‌شود، وظیفه دستگاه‌ها این است که سطح آمادگی خود را برای پاسخ به حادثه افزایش دهند.
پس از دریافت هشدار هواشناسی، در نخستین فرصت جلسه آمادگی و پیشگیری با حضور فرمانداران و دستگاه‌های اجرایی برگزار می‌شود و هشدار به مجموعه‌های مسئول ابلاغ می‌شود. سپس هر دستگاه متناسب با محدوده‌ای که در معرض بارش قرار دارد، نیروها و تجهیزات خود را در نقاط مورد نیاز مستقر می‌کند. شرکت آب منطقه‌ای، راهداری و دیگر دستگاه‌ها نیز باید متناسب با سطح هشدار، پراکنش تجهیزات و نیروهای خود را مدیریت کنند تا در صورت بروز مشکل، امکان مداخله سریع وجود داشته باشد.
در جریان سیلاب ماه گذشته، یکی از اقداماتی که با هدف جلوگیری از ورود آب به محدوده‌های شهری انجام شد، آماده‌سازی تجهیزات در نقاط حساس بود. با توجه به تجربه سیلاب سال 1398 گنبدکاووس که آب از مسیر ورودی شهر و محدوده پل‌های سمت آزادشهر وارد شهر شده بود، این تجربه در برنامه‌ریزی‌های بعدی مورد توجه قرار گرفت. در سیلاب اخیر نیز با اطلاع‌رسانی فرماندار درباره حجم بالای آب در مسیر مینودشت به سمت گنبدکاووس و همچنین جریان آب از سمت آزادشهر، به شهردار و فرماندار اعلام شد که بیل‌های مکانیکی را در کنار پل مستقر کنند تا در صورت بالا آمدن سطح آب و تجمع چوب و موانع، امکان بازگشایی سریع مسیر وجود داشته باشد.
اقدام دیگر، هماهنگی برای مدیریت تردد در محور تهران ـ مشهد بود. با توجه به شرایط سیلاب، این محور به مدت حدود نیم ساعت و با هماهنگی پلیس راه مسدود شد. هم‌زمان، برای جلوگیری از ایجاد مشکل در تردد، مسیر جایگزین نیز پیش‌بینی شد و مسیر گنبدکاووس به کلاله در دستور کار قرار گرفت. در این برنامه‌ریزی، شرایط پل‌های مسیر و امکان استفاده از پلی که در حال احداث بود اما هنوز آسفالت و افتتاح نشده بود نیز بررسی شد تا در صورت طولانی‌تر شدن زمان انسداد، امکان استفاده از مسیر جایگزین وجود داشته باشد.
همچنین شرکت آب منطقه‌ای از ظرفیت پیمانکاران و بخش خصوصی برای استقرار بیل‌های مکانیکی در نقاط مختلف استفاده کرد. در یکی از روستاهای شهرستان آزادشهر نیز به دلیل سابقه ورود سیلاب از محدوده یک پل به اطراف روستا، تصمیم بر این شد که مسیر مورد نظر مسدود شود تا از ورود آب و افزایش خسارت جلوگیری شود. این اقدامات نمونه‌هایی از آمادگی عملیاتی در زمان هشدار است؛ اقداماتی که اگرچه جایگزین اصلاح اساسی زیرساخت‌ها نیست، اما می‌تواند در زمان وقوع حادثه از گسترش خسارت جلوگیری کند.
تسنیم: پل تاریخی آق‌قلا در سیلاب سال 1398 با وجود شدت جریان آب آسیب جدی ندید، اما برخی سازه‌های جدید در سیلاب‌های اخیر تخریب شدند. تفاوت عملکرد این سازه‌ها را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
غراوی: پل تاریخی آق‌قلا از نظر شرایط قرارگیری و وضعیت جریان آب، با بسیاری از سازه‌هایی که در مناطق بالادست و شیب‌دار قرار دارند، تفاوت دارد. در مناطق بالادست، آب با شیب و سرعت بیشتری حرکت می‌کند و حجم روان‌آب می‌تواند در مدت‌زمان کوتاهی افزایش پیدا کند. اما در محدوده آق‌قلا، شرایط جغرافیایی و توپوگرافی متفاوت است و آب در دشت به شکل روان حرکت می‌کند. بنابراین، نمی‌توان عملکرد یک سازه در دشت را بدون در نظر گرفتن شرایط جریان آب، با سازه‌ای که در منطقه شیب‌دار و بالادست قرار دارد، مقایسه کرد.
در واقع، سرعت جریان آب و شرایط طبیعی مسیر در پایداری سازه‌ها نقش مهمی دارد. در مناطق شیب‌دار، جریان آب می‌تواند با سرعت بیشتری به سازه برخورد کند و فشار بیشتری به آن وارد شود. به همین دلیل، طراحی سازه در چنین محدوده‌هایی باید با توجه به ویژگی‌های جریان آب و شرایط خاص همان منطقه انجام شود. صرفاً قدیمی یا جدید بودن یک سازه نمی‌تواند معیار مناسبی برای ارزیابی عملکرد آن در برابر سیلاب باشد.
آنچه اهمیت دارد این است که در طراحی و اجرای هر سازه، شرایط طبیعی محل احداث و ظرفیت عبور آب به‌درستی بررسی شود. دستگاه‌های اجرایی نیز باید پیوست کاهش خطر را در پروژه‌های خود لحاظ کنند و سازه‌های موجودی را که آبگذری مناسبی ندارند، اصلاح کنند. شناسایی 812 سازه در استان و ابلاغ موضوع به دستگاه‌های مسئول، گامی برای پیگیری همین مسئله است؛ اما نتیجه نهایی زمانی حاصل می‌شود که این شناسایی به اقدامات اجرایی و اصلاح نقاط آسیب‌پذیر منجر شود.
انتهای پیام/