پشت دیوارهای تاریخ گلستان چه روایت‌هایی پنهان مانده است؟
- اخبار استانها
- اخبار گلستان
- 18 آبان 1405 - 03:01
به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، محمود اخوان مهدوی، پژوهشگر اسناد تاریخی و تاریخ شفاهی، متولد 1360 در گرگان و دانش‌آموخته رشته زبان و ادبیات فارسی است. علاقه او به تاریخ محلی گرگان از سال‌های 1375 و 1376 آغاز شد؛ علاقه‌ای که به‌تدریج مسیر فعالیت پژوهشی‌اش را به سمت شناسایی و مطالعه نسخه‌های خطی، اسناد تاریخی و منابع مکتوب و شفاهی منطقه سوق داد.
او در مسیر مطالعات خود، دوره‌هایی را با هدف آشنایی با نسخه‌های خطی و فهرست‌نویسی آن‌ها در کتابخانه آستان قدس رضوی گذراند و در دوران دانشجویی از محضر استادانی همچون دکتر عبدالحسین حائری در کتابخانه مجلس شورای اسلامی بهره برد. وی همچنین در سال‌های اخیر دوره‌های سندشناسی و سندپژوهی را زیر نظر دکتر محسن روستایی گذرانده و همچنان از محضر ایشان بهره‌مند است.
اخوان مهدوی پس از پایان تحصیلات دانشگاهی و بازگشت به گرگان در سال 1385، با مطالعه و بررسی بافت تاریخی شهر گرگان و روستاهای شاه‌کوه سفلی، شاه‌کوه علیا و حاجی‌آباد، به خلأ مهمی در مطالعات تاریخی منطقه پی برد؛ بسیاری از اطلاعات مربوط به تحولات بافت‌های تاریخی، کاربری و کارکرد فضاها، عناصر معماری و دانش بومی مرتبط با آن‌ها، صرفاً در حافظه شفاهی سالخوردگان باقی مانده و به شکل مکتوب ثبت نشده بود.
این مسئله موجب شد تمرکز فعالیت‌های پژوهشی او از مطالعه و شناسایی اسناد و نسخه‌های خطی، به ثبت و ضبط داده‌های شفاهی نیز گسترش پیدا کند؛ حوزه‌ای که تاریخ شفاهی، دانش بومی و فرهنگ و سنت‌های شفاهی را دربرمی‌گیرد و همچنان محور فعالیت‌های پژوهشی اوست.
در این گفت‌وگو، محمود اخوان مهدوی به تبیین جایگاه تاریخ شفاهی در حفظ حافظه تاریخی و هویت فرهنگی، ضرورت ثبت تجربه‌های زیسته مردم، نسبت تاریخ شفاهی با اسناد و منابع مکتوب، شیوه‌های اعتباربخشی به روایت‌ها و همچنین اولویت‌های مغفول‌مانده پژوهشی در حوزه تاریخ و میراث فرهنگی استان گلستان پرداخته است.
تسنیم: تاریخ شفاهی چه جایگاهی در حفظ حافظه تاریخی، صیانت از هویت فرهنگی جوامع و دستیابی به توسعه پایدار دارد؟ ثبت و انتقال تجربه‌های زیسته نسل‌های گذشته چگونه می‌تواند در شناخت مسیرهای توسعه و جلوگیری از تکرار خطاهای تاریخی موثر باشد؟
اخوان: عبارت «تاریخ شفاهی» به عنوان یک ماهیت تاریخی، اساساً شکلی از همان «حافظه تاریخی» است. «علم تاریخ شفاهی» که در دنیا حدود یک سده از عمر آن می‌گذرد، به ثبت درست و دقیق داده‌های غیرمکتوب و شفاهی که در حافظه و سینه فردفرد افراد یک جامعه محفوظ است، می‌پردازد و در نهایت ماحصل وجه اشتراک اقوال شفاهی مختلف، همان «حافظه جمعی» یا «حافظه اجتماعی» خواهد بود که وجه تاریخی این حافظه جمعی، «حافظه تاریخی» نامیده می‌شود. بنابراین، ثبت تاریخ شفاهی، منجر به ثبت و ماندگاری حافظه تاریخی خواهد شد.
در جوامعی چون جامعه ایرانی که همواره در ادوار مختلف، تاریخی پویا و پرفراز و نشیب را پشت سر گذاشته، علم تاریخ شفاهی در حفظ حافظه تاریخی جامعه ایرانی نقشی پررنگ ایفا می‌کند. علاوه بر این، صرف‌نظر از این‌که برخی شاخه‌های ثبت داده‌های شفاهی؛ همچون «دانش بومی» و یا «فرهنگ و سنت‌های شفاهی» مستقیماً در حفظ هویت فرهنگی یک سرزمین اثرگذار هستند، در خود علم «تاریخ شفاهی» نیز هر راوی به عنوان کسی که در یکی از فرهنگ‌ها یا خرده‌فرهنگ‌های ایرانی ریشه دارد، ضمن روایت بسیاری از داده‌های فرهنگی، یقیناً در بیان خاطرات خود، خواسته یا ناخواسته از لحن، لهجه و گویشی بومی بهره می‌برد و یا از واژه‌ها و اصطلاحات بومی استفاده خواهد کرد که در این صورت خود روایت ثبت‌شده، صرف‌نظر از محتوا و مضمون آن، مصداق ثبت بخشی از هویت فرهنگی سرزمین ایران خواهد بود.
به‌طور کل و در یک کلام، در علم تاریخ شفاهی، اگر تمامی عناصر، اعم از مصاحبه‌کننده، راوی، روش مصاحبه، مکان مصاحبه و روش ثبت و ضبط مصاحبه، درست انتخاب شده و درست انجام شود، ماحصل آن دستیابی به بکرترین و دست‌نخورده‌ترین داده‌های هویت تاریخی یک سرزمین خواهد بود و به حفظ حافظه تاریخی کمکی شایان خواهد نمود.
جوامعی که در راستای دستیابی به توسعه پایدار گام برمی‌دارند، بدون‌شک برای جلوگیری از اتلاف سرمایه‌های مادی و معنوی و همچنین برای ازدست ندادن زمان و فرصت طلایی، ناگزیرند به تاریخ خود مراجعه کرده و از تجربیات پیشینیان خود بهره‌مند شوند؛ تجربیاتی که نشان خواهد داد چه روش‌ها و چه مسیرهایی با بن‌بست مواجه خواهد شد، یا چه روش‌ها و مسیرهایی به نتیجه خواهد رسید.
از دیگرسو، یکی از مسائل اساسی و اصلی در بحث توسعه پایدار، توجه به پایداری منابع و سرمایه‌های ملی و بهره‌برداری درست از آن‌هاست. بنابراین برای رسیدن به این نوع از توسعه، مطالعه سبک زندگی پیشینیان، به همراه بررسی و آسیب‌شناسی رفتارهای غلط اجتماعی و یا بالعکس بررسی و الگوسازی سبک درست زندگی و یا مدل‌سازی و به‌روزرسانی دانش‌های بومی حفاظت و بهره‌برداری درست از منابع و سرمایه‌های مادی و معنوی ملی و اجتماعی، می‌تواند در تعیین درست‌ترین و شاید کوتاه‌ترین و کم‌هزینه‌ترین مسیر در دستیابی به توسعه پایدار، بیشترین اثرگذاری را داشته باشد.
البته در مورد بحث انتقال تجربه، عوامل دیگری نیز اثرگذار هستند که نمی‌توان آن‌ها را نادیده گرفت. مهم‌ترین این عوامل، شکاف بین نسل‌ها و عدم اعتماد نسل‌ها به یکدیگر است. اما این بدان معنا نیست که داده‌های مبتنی بر تجربه‌های زیستی، یا به عبارت دیگر، داده‌های شفاهی تجربه‌محور، ثبت نشوند؛ بلکه این داده‌ها باید ثبت شده و در دسترس باشند تا نسل‌های بعدی امکان این انتخاب را داشته باشند که در صورت نیاز و تمایل، از تجربه‌های پیشینیان بهره‌برداری نمایند.
تسنیم: خاطرات و تجربه‌های فردی چه اهمیتی در بازسازی تاریخ یک جامعه دارند؟ تاریخ شفاهی چگونه می‌تواند خلاها، سوگیری‌ها و کاستی‌های تاریخ مکتوب را جبران کرده و ابعاد مغفول مانده زندگی اجتماعی و تاریخی مردم را آشکار کند؟
اخوان: خاطرات و تجربیات فردی، دارای وجوه ارزشی متفاوت و گوناگونی هستند و اهمیت خاطرات و تجربیات فردی، وابستگی مستقیمی با جایگاه و نقشی که هر فرد در اجتماع خود ایفا کرده، خواهد داشت. البته این بدان معنی نیست که خاطرات یک فرد دارای اهمیت و خاطرات فرد دیگر بی‌اهمیت باشد، بلکه بسته به موضوعاتی که در روند بهسازی سبک زندگی و ساخت یک جامعه متعالی با شاخصه‌های بارز فرهنگی مطرح است، برخی از خاطرات و تجربیات فردی در اولویت‌های جدی‌تر قرار گرفته و برخی نیز در رده‌های پایین‌تری از اولویت خواهند بود.
از سوی دیگر، معیارسنجی اهمیت خاطرات فردی، کاملاً مبتنی بر موضوع مورد مطالعه است. حالا، با درنظر گرفتن موضوع «شناخت تاریخ یک جامعه» خاطرات و تجربیاتی اولویت خواهند داشت، که یا در شکل‌گیری و رقم زدن ظرایف تاریخی آن جامعه نقش داشته‌اند و یا از ذهن و حافظه‌ای دقیق برخوردار بوده و این ظرایف را در حافظه خود ثبت و ضبط کرده‌اند.
اما در پاسخ به پرسش شما، مبنی بر این‌که «چرا ثبت خاطرات و تجربه‌های مردم برای شناخت تاریخ یک جامعه اهمیت دارد؟» باید گفت: منابع تاریخ مکتوب، از یک سو به ثبت وقایع و رویدادهای شاخص و پررنگ تاریخ، و یا به ثبت کلیات تاریخ می‌پردازند و از سوی دیگر، یا این تواریخ به سفارش حکومت‌ها ثبت شده‌اند و در نهایت روایتی از تاریخ را ثبت کرده‌اند که مطلوب آن حکومت‌ها بوده و یا تحت تأثیر قضاوت‌های فردی مورخ و با عبور از غربال ذهنی مورخ، دستخوش جهت‌گیری و یا بعضاً دستخوش تحریفاتی شده‌اند. از طرف دیگر، در تاریخ مکتوب، به ثبت علل و چرایی و یا بستر و زمینه‌های وقوع یک رویداد تاریخی از جنبه‌های مختلف پرداخته نشده و بسیاری از رویدادهای جزء، که خود زمینه‌ساز رویدادهای تاریخی بزرگ‌تر بوده‌اند، نادیده گرفته شده و یا نادانسته، از آن عبور کرده‌اند.
اما در تاریخ شفاهی با انتخاب درست راوی، یعنی دقت به ارتباط مستقیم راوی با موضوع تاریخی، و همچنین اشراف مصاحبه‌کننده به موضوع و آشنایی او با روش‌های اصولی مصاحبه، می‌توان وجوه و جنبه‌های ظریفی از تاریخ را ثبت کرد که این ظرایف در بازخوانی و تفسیر رویدادهای بزرگ تاریخی نیز اثرگذار خواهند بود.
این‌جاست که تمایز و برتری علم تاریخ شفاهی و یا ثبت تاریخ به روش گفت‌وگوی شفاهی، نسبت به «خاطره‌نگاری» (که شامل ثبت داده‌های شفاهی فردی، بدون حضور مصاحبه‌کننده است) مشخص می‌شود. به علاوه، در تاریخ مکتوب، همواره نقش‌آفرینان از طبقات بالای جامعه هستند، حال آن‌که تاریخ شفاهی، نوعی «تاریخ از پایین» محسوب شده و نقش‌آفرینان آن عموماً مردم عادی جامعه و یا زنان هستند که اتفاقاً در آثار تاریخ‌نگاری مکتوب، جایگاه چندانی ندارند.
برای درک بهتر اهمیت تاریخ شفاهی، فرض کنید قرار است با استفاده از یک متن تاریخی مبتنی بر تاریخ مکتوب، یک دوره کوتاه تاریخی را با تمام زوایای آن در قالب یک فیلم مستند، یا فیلم داستانی و یا یک رمان تاریخی به تصویر بکشید. در چنین شرایطی تنها تاریخ شفاهی است که می‌تواند جزئیاتی از نحوه آداب و عادات و رفتارهای اقشار مختلف جامعه، نحوه گفتار، پوشاک، روابط اجتماعی، ابزار و ادوات، ساختار و عناصر شهری و روستایی، فضاهای اندرونی خانه‌ها اعم از مسکن طبقات بالای جامعه، تا طبقات متوسط و پایین ... و به‌طور کل شمایی عمومی، همراه با جزئیات از یک دوره تاریخی را ارائه دهد.
البته به این نکته نیز باید توجه داشت که تاریخ شفاهی صرفاً پیرامون تاریخ معاصر پاسخگو است، یا به عبارت دیگر قلمرو تاریخ شفاهی، محدود به حافظه تاریخی افراد یک جامعه بوده و در مورد ادوار تاریخی بسیار دور، یا ادواری که راویان، آن را درک نکرده‌اند، قدرت پاسخگویی ندارد. از سوی دیگر، تاریخ شفاهی قادر است زوایای مختلفی از یک رویداد را بازنمایی کند؛
در کلامی کوتاه، اهمیت ثبت تاریخ شفاهی، زمانی به‌درستی روشن خواهد شد که اهمیت «تاریخ»، به‌درستی روشن شده باشد. درواقع عدم ثبت تاریخ شفاهی و اکتفا به تاریخ مکتوب، به منزله ارائه تاریخ به صورت تک‌بعدی است. به عبارت دیگر، علم تاریخ شفاهی، به تاریخ بُعد داده و این امکان را فراهم می‌کند که بتوان به یک رویداد تاریخی، یا یک دوره تاریخی از زوایای مختلف نگاه کرد. عدم ثبت تاریخ شفاهی نیز منجر به ایجاد هزاران نقطه تاریک و هزاران پرسش بی‌پاسخ در تاریخ خواهد بود؛ چنان‌که نقاط تاریک و پرسش‌های بی‌پاسخ بی‌شماری در تاریخ ادوار دورتر وجود دارد و عملاً هیچ راهی برای روشن‌سازی آن و دستیابی به پاسخ این پرسش‌ها پیش روی نیست.
تسنیم: تاریخ شفاهی چگونه می‌تواند در کنار متون و اسناد تاریخی به تکمیل اطلاعات و رفع ابهام از اسناد کمک کند؟ همچنین چه سازوکارهایی برای انتقال تجربه‌های پژوهشگران، مرمتگران و صاحبان دانش‌های بومی به نسل‌های آینده وجود دارد؟
اخوان: باید این نکته را در نظر داشت که متون تاریخی، اسناد و مدارک تاریخی و تاریخ شفاهی مکمل یکدیگر هستند. درواقع متون تاریخی وظیفه ثبت بخشی از جزئیات تاریخ را برعهده دارند، اسناد تاریخی نیز بخش دیگری از جزئیات تاریخی و در نهایت تاریخ شفاهی نیز گروه دیگری از جزئیات را ثبت خواهد کرد. در نتیجه هیچ‌یک از این منابع به تنهایی روایتی کامل از تاریخ ارائه نخواهند داد.
اما در مورد این‌که چگونه تاریخ شفاهی می‌تواند داده‌های اسناد تاریخی را تکمیل کند، باید گفت اولاً اگر مقصود از تاریخ شفاهی مشخصاً همان «علم تاریخ شفاهی» است، این علم صرفاً قادر خواهد بود داده‌های اسناد دوران معاصر را تکمیل نماید.
به عبارت دیگر، با ثبت تاریخ شفاهی، صرفاً می‌توان اطلاعات اسنادی را تکمیل کرد که در زمان حیات راوی تولید شده و راوی، موضوع تاریخی مندرج در سند را درک کرده باشد.
اطلاعات تاریخی مندرج در سند، هم محدود بوده و هم همراه با ابهاماتی خواهد بود که این محدودیت با گستره نامحدود روایات شفاهی مرتفع شده و ابهامات نیز با مرور خاطرات دست‌اندرکاران یک رویداد، یا شاهدان آن روشن خواهد شد.
اما اگر برای تکمیل داده‌های اسناد تاریخی، از «منابع شفاهی» کمک بگیریم که «تاریخ شفاهی» نیز زیرمجموعه همین منابع شفاهی است، آن‌گاه محدودیت معاصر بودن سند کنار گذاشته شده، داده‌های اسناد متقدم نیز قابل تکمیل خواهند بود. به عنوان مثال در یک سند دوره قاجار یا دوره صفوی به برخی اسامی جغرافیایی اشاره می‌شود که امروزه منسوخ شده‌اند، اما ممکن است این اسامی تا نیم قرن پیش رایج بوده و افراد سالخورده نسبت به آن‌ها شناخت داشته باشند.
همچنین در برخی اسناد تاریخی، اصطلاحات و واژه‌های بومی یا صنفی به‌کار می‌رود که افراد مطلع در این زمینه می‌توانند معنی درستی از این اصطلاحات ارائه دهند و یا در برخی اسناد به آیین‌ها یا آداب و عادات بومی اشاره شده که امروزه دیگر رواج ندارد، اما افراد سالخورده نسبت به آن آگاهی دارند. بنابراین، مثلاً در اسناد مربوط به کشاورزی، کشاورزان قدیمی، اسناد مربوط به دامداری، دامداران قدیمی، اسناد مربوط به قنات، مقنیان قدیمی و... می‌توانند به تکمیل اطلاعات و ارائه برداشت درستی از محتوای اسناد کمک کنند.
در مورد انتقال تجربه پژوهشگران، مرمتگران و سایر پیشکسوتان به نسل‌های بعدی، دو رویکرد علمی می‌تواند مؤثر باشد؛ نخست ثبت و ضبط گفت‌وگوهای تاریخ شفاهی که توسط یک مصاحبه‌کننده آگاه، با یک پیشکسوت پژوهشگری یا مرمتگر و... انجام می‌شود و در این روش، به ثبت خاطرات شخص از دوران فعالیت‌های حرفه‌ای او پرداخته و صرفاً روی آن بخش از خاطرات او که متضمن ارائه روش‌های کار، یا دستیابی به راهکارهای بدیع و مبتکرانه و یا مرور مسیرهای اشتباه و امثال آن است، متمرکز خواهد شد.
رویکرد دوم نیز ثبت داده‌های شفاهی «دانش بومی» است؛ یعنی دانشی که به صورت سینه‌به‌سینه به شخص منتقل شده و خود آن شخص نیز آن را تجربه کرده است. در این دست از اطلاعات نیز ممکن است شخص راوی، ابتکاراتی را به دانش پیشینیان خود افزوده و یا حداقل برای تغییر آن تلاش‌هایی ناموفق داشته باشد که ثبت این اطلاعات برای جلوگیری از آزمون و خطاهای مکرر، مؤثر خواهد بود. علاوه بر این، در پی بروز تغییراتی که در سبک زندگی و ورود ادوات و ابزارهای نوین ایجاد می‌شود، مسلماً دانش بومی نیز در هر دوره به‌روزرسانی شده و ثبت روند این به‌روزرسانی نیز می‌تواند در نحوه برخورد نسل‌های آینده با موارد مشابه، اثرگذار باشد.
تسنیم: چه معیارها و مراحلی برای ثبت، مستندسازی، آرشیو و اعتباربخشی به روایت‌های تاریخ شفاهی باید رعایت شود؟
اخوان: در یک کلام ساده و کوتاه، برای اعتباربخشی به روایت‌های شفاهی، لازم است که ثبت و ضبط و آرشیو این داده‌ها، با استفاده از یکی از شیوه‌نامه‌های استاندارد ملی یا جهانی، انجام و تدوین شوند.
اما اگر بخواهیم توضیح بیشتری در این رابطه دهیم، باید گفت نخستین قدم در این راستا، انتخاب موضوع است که براساس نیازها و ضرورت‌ها و همچنین با توجه به وضعیت راویان، تعریف می‌شود. در قدم بعدی مطالعه اولیه مصاحبه‌کننده در زمینه موضوع انتخاب‌شده و طرح پرسش‌های کلیدی و اساسی است. قدم بعدی انتخاب راوی موثق است که البته تشخیص راوی موثق، خود شیوه‌های متعددی دارد. قدم بعدی، برگزاری جلسات گفت‌وگوی اصولی و استاندارد، با توجه به شرایط و مقتضیات راوی است.
هم‌زمان با آن، ثبت و ضبط جلسه گفت‌وگو با ابزارهای استاندارد و با کیفیت مطلوب است. گام بعدی، پیاده‌سازی متن گفت‌وگو و دریافت تأییدیه از راوی و در صورت نیاز دریافت مجوز انتشار از راوی است. قدم نهایی نیز آرشیو استاندارد فایل‌های ضبط‌شده از جلسه گفت‌وگو و پس از آن نشر محتوای گفت‌وگو در قالب دیداری، شنیداری، مکتوب و... است.
لازم به یادآوری است که غالباً برای آن‌که داده‌های شفاهی پیرامون یک موضوع فرهنگی یا تاریخی معتبرتر باشند، نباید صرفاً به یک راوی اکتفا کرد و هرچه تعداد راویان موثق و دست‌اول بیشتر باشد، اعتبار داده‌ها بیشتر خواهد بود. همچنین هرچه اسناد و مدارک بیشتری در ارتباط با داده‌های شفاهی به آن پیوست شوند، آن داده‌ها اعتبار بیشتری خواهند یافت.
اما این نکته را نباید فراموش کرد که برای دستیابی به ساده‌ترین شکل داده‌های شفاهی معتبر، مواردی چون: الف ـ ثبت اطلاعات راوی (اعم از اطلاعات هویتی و خانوادگی و نیز اطلاعات صنفی و حرفه‌ای او)، ب ـ نسبت و ارتباط راوی با موضوع. ج ـ ثبت اطلاعات جلسه گفت‌وگو (اعم از تاریخ و مکان مصاحبه و نام مصاحبه‌کننده) و... الزامی خواهد بود.
تسنیم: مهم‌ترین اولویت‌ها و خلاهای پژوهشی در حوزه تاریخ شفاهی و ثبت دانش‌های بومی استان گلستان کدامند؟ کدام‌موضوعات تاریخی، میراثی و فرهنگی منطقه به دلیل احتمال از دست رفتن راویان و منابع شفاهی، نیازمند مستندسازی فوری هستند؟
اخوان: یقیناً یکی از موضوعات مغفول‌مانده در حوزه تاریخ شفاهی، که نیاز به یک کار گسترده تیمی دارد، ثبت تاریخ شفاهی بافت تاریخی گرگان در یک سده گذشته است.
علاوه بر این، موضوعات دیگری چون تاریخ شفاهی بازارهای قدیمی گرگان، تاریخ شفاهی بافت تاریخی گمیش‌تپه، تاریخ شفاهی روستای تورنگ‌تپه (آخرین دوره شکل‌گیری روستا، در حدود سال 1300 خورشیدی)، تاریخ شفاهی کاوش‌های باستان‌شناسی تورنگ‌تپه توسط باستان‌شناسان فرانسوی، به رهبری ژان‌دهه (گفت‌وگو با بومیان روستا که یا شاهد کاوش‌ها بوده‌اند و یا به عنوان کارگر در کاوش‌ها فعالیت داشته‌اند و همچنین سرنوشت بخش‌های کاوش‌شده پس از انقلاب و خروج تیم باستان‌شناس فرانسوی از ایران)، تاریخ شفاهی کاوش‌های باستان‌شناسی دیوار بزرگ و تاریخی گرگان، تاریخ شفاهی باستان‌شناسی در استان گلستان، تاریخ شفاهی روند ثبت جهانی برج قابوس، تاریخ شفاهی روند ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی، تاریخ شفاهی توسعه شهر گرگان، تاریخ شفاهی موزه باستان‌شناسی گرگان جزو این موارد است.
همچنین تاریخ شفاهی پژوهش‌های میدانی دکتر ستوده در منطقه گرگان‌ودشت، که منجر به تدوین جلد پنجم کتاب «از آستارا تا استارباد» گردید (گفت‌وگو با مطلعین محلی در مورد پژوهش‌های میدانی دکتر ستوده و نیز گفت‌وگو با راهنماهای محلی دکتر ستوده)، تاریخ شفاهی کشف اشیاء باستانی (عتیقه) قاچاق در استان گلستان، تاریخ شفاهی حفاری‌های غیرمجاز در استان گلستان، تاریخ شفاهی تخریب بناهای تاریخی شاخص و تاریخ شفاهی مرمت بناهای تاریخی و غیره نیز از موارد مغفول مانده در تاریخ شفاهی گلستان است.
در این راستا حتی موضوعاتی که شاید امروز چندان حائز اهمیت به نظر نیاید، اما در آینده قطعاً ثبت داده‌های شفاهی آن با چالش‌هایی همراه خواهد بود، ارزش ثبت شدن را دارد؛ مانند تاریخ شفاهی جشنواره اقوام، تاریخ شفاهی پایگاه دیوار بزرگ و تاریخی گرگان، تاریخ شفاهی شورای ثبت آثار تاریخی و میراث معنوی استان و تاریخ شفاهی شورای فنی میراث و غیره.
علاوه بر موارد بالا که در حوزه فعالیت‌های «علم تاریخ شفاهی» قابل اجراست، برخی پژوهش‌های منابع شفاهی، به‌ویژه ثبت دانش‌های بومی نیز در اولویت پژوهش قرار دارد که از میان مجموع دانش‌های بومی مرتبط با اصناف منسوخ‌شده یا رو به خاموشی، می‌توان در اولویت نخست به ثبت دانش بومی معماری سنتی در استان گلستان و همچنین دانش بومی صنایع وابسته به معماری سنتی استان گلستان اقدام نمود.
در اولویت بعدی نیز موضوع دانش بومی مدیریت سنتی و بومی منابع آب، و یا نحوه ساخت و عملکرد سازه‌های آبی، می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.
تسنیم: تاریخ شفاهی در بازخوانی تاریخی و شناسایی هویت و ساختار بناهای تاریخی گرگان چه نقشی داشته است؟
با وجود آن‌که اسناد متعددی از بازار قیصریه شهر استرآباد وجود دارد، لیکن به دلیل تخریب کامل این بازار، بازخوانی داده‌های مندرج در این اسناد، بدون کمک داده‌های تاریخ شفاهی، امکان‌پذیر نبود و در نتیجه آن‌چه که امروزه تحت عنوان بازنمایی بازار قیصریه استرآباد وجود دارد، مدیون داده‌های شفاهی مردم محلی است.
علاوه بر این، با توجه به این‌که بافت تاریخی شهر گرگان، بافتی زنده و پویا بوده و در طول تاریخ دستخوش تغییرات متعددی شده و از سوی دیگر، اسناد چندانی در مورد ساختار اولیه بسیاری از بناهای تاریخی وجود ندارد، بنابراین در اغلب موارد، تنها منبع موثق و در دسترس، در مورد چند و چون ساختار اولیه بناهای تاریخی، اطلاعات ساکنان پیشین این بناهاست که در مراحل مختلف مرمت این بناها، بسیار کارآمد بوده و هست.
همان‌طور که پیش از این نیز گفته شد، به دلیل تغییر بسیاری از نام‌جای‌ها یا همان اعلام جغرافیایی، بازخوانی اسناد تاریخی، بدون کمک داده‌های شفاهی، قابل استفاده نخواهند بود.
به عنوان مثال اسناد زیادی از شهر تاریخی استرآباد و بناهایی چون خانه امیرامجد کتولی (نایب‌الحکومه استرآباد)، خانه قوانلو (خانه عباسخان بیگلربیگی، حاکم استرآباد)، خانه محمدرضا رئیس‌العلما، خانه محمدرضا سلطان‌العلما، خانه سعدالله‌خان میرفندرسکی (مشهور به خانه ایلخانی)، انجمن بزرگ مشروطه (خانه حاجی‌قاسمی، مشهور به خانه مشروطه استرآباد) و... وجود داشت، اما این‌که امروزه مکان این خانه‌ها مشخص است و هریک از این خانه‌های تاریخی با نام اصلی خود شناخته می‌شوند، تنها به واسطه روایات شفاهی معمرین شهر گرگان میسر شده است.
تسنیم: برای نهادینه‌سازی فرهنگ تاریخ شفاهی و انتقال تجربه‌های نسل‌های گذشته به نسل‌های آینده چه برنامه‌هایی باید در نظام آموزشی، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و نهادهای اجرایی دنبال شود؟
اخوان: ایجاد آگاهی در مورد اهمیت تاریخ شفاهی و آشنایی با اصول آن، باید از مدارس آغاز شود. از یک سو، امروزه هر کودک دانش‌آموز، ابزاری مانند یک گوشی همراه مجهز به امکانات تصویربرداری و صدابرداری در اختیار دارد و از سوی دیگر هر کودکی در بین خانواده خود می‌تواند افرادی را برای گفت‌وگوی شفاهی و ثبت داده‌های فرهنگ و سنت شفاهی شناسایی کرده، با آن‌ها به گفت‌وگو بنشیند.
مخصوصاً در دوران حاضر که سبک زندگی با سرعتی بیش از پیش در حال تغییر است، باید کودکان بدانند که در اطراف خود کسانی چون پدر، مادر، پدربزرگ، مادربزرگ، عمو، عمه، دایی پدر، خاله مادر و... کسانی هستند که دانسته‌هایی را در حافظه و سینه خود حفظ می‌کنند که این دانسته‌ها می‌تواند واجد ارزش‌های تاریخی باشد.
البته باید هم‌زمان به این کودکان آموزش داد که برای مستندسازی داده‌های شفاهی، اسناد و مدارک مرتبط با این داده‌ها را نیز گردآوری کنند.
این موضوع باعث می‌شود که یک کودک، هم بتواند روایتی از زندگی پدر، مادر، پدربزرگ، مادربزرگ و... و سبک زندگی آنان بشنود و به این واسطه ارتباط بیشتری بین نسل‌ها برقرار شود و هم از بین کودکانی که به این کار اقدام می‌کنند، تعدادی که دارای استعداد پژوهشی هستند، شناسایی شده و روی استعداد آنان سرمایه‌گذاری شود.
به همین ترتیب، در مقاطع تحصیلی دیگر تا دانشگاه و در نهایت تعریف پایان‌نامه‌هایی با محوریت پژوهش‌های مبتنی بر تاریخ شفاهی، می‌تواند بر توسعه تاریخ شفاهی اثرگذار باشد.
اما برای آن‌که این داده‌ها در یک سامانه یکپارچه قابل اعتبارسنجی و استفاده باشند، باید یک‌سری برنامه‌های نرم‌افزاری نوشته شده، در فضای مجازی اجرا شوند تا با بارگذاری این اطلاعات در فضای مجازی، بتوان به یک سیستم یکپارچه‌سازی برای داده‌های شفاهی دست یافت.
این واقعیت را نباید فراموش کرد که تاریخ شفاهی، محصول تجربه زیستی فردفرد افراد یک جامعه است و ثبت و ضبط این داده‌ها و تجربیات نیز نیازمند یک کار عمومی و گروهی است.
البته این نکته را نیز نباید فراموش کرد که جریان ثبت داده‌های شفاهی، باید شکلی کاملاً مردمی داشته باشد.
در مورد رسانه‌ها نیز باید گفت که امروزه هر فرد خود یک رسانه در اختیار دارد و به عبارت دیگر، هر فرد خودش یک رسانه است. بنابراین، به اعتقاد بنده، رسانه‌های رسمی و عمومی مانند صداوسیما یا خبرگزاری‌های رسمی، که اتفاقاً در سال‌های اخیر مستندهایی را در چهارچوب تاریخ شفاهی منتشر می‌کنند، کاری بیش از آن‌چه که اکنون انجام می‌دهند، نمی‌توانند انجام دهند، مگر آن‌که برای کسانی که علاقه به انتشار داده‌های شفاهی خود از این رسانه‌های رسمی دارند، امکان و فضایی ایجاد کنند که این داده‌ها قابل انتشار و پخش باشد!
در ضمن آن‌که هریک از نهادها، سازمان‌ها و ادارات کشور نیز می‌توانند به ثبت و ضبط تاریخ شفاهی سازمانی خود اقدام کنند. یعنی ضمن آن‌که تاریخ مستند و مکتوب هر سازمان باید مدون باشد، هم‌زمان تاریخ شفاهی آن نیز می‌تواند گردآوری و مدون شود.
انتهای پیام/