جنگ تمدن‌ها؛ از آکروپولیس تا تهران
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 18 آبان 1405 - 16:17
به گزارش خبرگزاری تسنیم، نشست علمی با عنوان «تبیین جنگ تمدنی آمریکا علیه ایران؛ دلالت‌یابی سخنان وزیر خارجه آمریکا در آتن» برگزار شد.
این نشست راهبردی با حضور جمعی از اساتید، پژوهشگران و فرماندهی محترم دانشگاه جامع امام حسین (ع) و به میزبانی «قرارگاه جهاد تبیین» این دانشگاه انعقاد یافت.
در این جلسه، مجید بهستانی عضو هیئت علمی دانشگاه جامع امام حسین(ع) و پژوهشگر مرکز حکمرانی انقلاب اسلامی، به واکاوی لایه‌های پنهان و آشکار تقابل استراتژیک غرب با تمدن ایرانی - اسلامی پرداخت. محور اصلی این تحلیل، بررسی سخنرانی مارکو روبیو در یونان بود که تحت عنوان «روبیو؛ راوی افول غرب در میانه جنگ تیتان‌ها» مورد ارزیابی ساختاری قرار گرفت.
در ابتدای نشست، بهستانی ایده اصلی نهفته در تفکر استراتژیست‌های غربی را تبیین کرد و گفت: دستگاه محاسباتی غرب، میراثی تاریخی و تمدنی برای خود متصور است که در روایت افرادی نظیر روبیو، نقطه آغازین آن از یونان باستان شکل می‌گیرد و سپس از مسیر امپراتوری روم، مسیحیت و قاره اروپا عبور کرده و در نهایت به ایالات متحده آمریکا پیوند می‌خورد. بر مبنای این روایت، میراث مذکور با شاخصه‌هایی نظیر بسط فردیت، بلندپروازی، رقابت‌جویی، جست‌وجوی مداوم حقیقت، شجاعت و وظیفه‌شناسی تعریف و چارچوب‌بندی می‌شود. با این حال، تحلیلگران غربی به این نقطه معترف‌اند که غرب معاصر، بخش عمده‌ای از این روحیه و نیروی محرکه بنیادین را از دست داده و دچار زوال معنایی شده است.
این پژوهشگر دانشگاه امام حسین (ع)، زنجیره استدلال طیف حاکم بر آمریکا را حرکتی از یک «گذشته اسطوره‌ای‌شده» به سمت تدوین یک «برنامه سیاسی برای امروز» توصیف کرد و این زنجیره را در پنج حلقه به هم پیوسته تشریح کرد: حلقه نخست، تکیه بر میراث یونان باستان با مفاهیمی چون عقلانیت، رقابت، فضیلت و قهرمانی است. حلقه دوم، تثبیت نظریه شکل‌گیری تمدن غرب از طریق اتصال روم، مسیحیت، اروپا و آمریکا است. حلقه سوم به تشخیص بحران معاصر در جهان غرب اختصاص دارد که با کلیدواژه‌های «کاهش اعتماد به نفس» و «تضعیف قدرت هژمونیک» صورت‌بندی می‌شود. در حلقه چهارم، تجویز سیاسی برای برون‌رفت از این بحران ارائه می‌گردد که شامل تمرکز مجدد بر صنعت، ارتقای فناوری، تقویت بنیه دفاعی و تأکید بر حاکمیت ملی است. در نهایت، حلقه پنجم به عنوان یک فراخوان و مانیفست نهایی، خواستار بازگشت به ریشه‌های تمدنی و اتخاذ رویکرد دفاع فعال از کیان غرب در برابر رقبا است.
بهستانی در بخش دیگری از گزارش تحلیلی خود، هفت مضمون اصلی و کارکردهای سیاسی نهفته در این نوع سخنرانی‌ها را رمزگشایی کرد: 1. رقابت و برتری‌جویی: ستایش صریح جاه‌طلبی، تعالی و سرآمدی در نظام بین‌الملل. 2. روحیه جست‌وجوگر: تأکید بر تداوم میراث یونانی در حوزه‌های علم، فناوری، اکتشافات فضایی و صنایع دفاعی مدرن. 3. غرب به مثابه کل تمدنی: تلاش برای ایجاد پیوند ناگسستنی میان جغرافیا، تاریخ، اخلاق، فرهنگ و زیبایی‌شناسیِ غربی. 4. اتحاد فراآتلانتیکی: تأکید بر لزوم همکاری راهبردی آمریکا و اروپا، مشروط به حفظ استقلال و حاکمیت ملی دولت‌ها. 5. قدرت و زنجیره تأمین: ایجاد پیوند ارگانیک میان امنیت ملی و استقلال در صنعت و فناوری‌های داخلی. 6. روایت افول: هشدار نسبت به فراموشی میراث تاریخی، تضعیف حاکمیت دولت-ملت‌ها و واگذاری ظرفیت‌های راهبردی به رقبا. 7. فداکاری برای تمدن: تلاش برای ساختن و بازتولید اخلاق ایثار و وفاداری در سطح ملی و تمدنی.
وی در ادامه با استفاده از تحلیل محتوای کیفی و رتوریک «یا این یا آن»، تقابل‌های اخلاقی که روایت سیاسی آمریکا را سازمان می‌دهند، در دو قطب «نامطلوب» و «مطلوب» تفکیک کرد و گفت: در نگاه طراحان این دکترین، قطب نامطلوب شامل عناصری چون میان‌مایگی، امنیت‌طلبی مطلق و محافظه‌کارانه، شرم از میراث تاریخی، واگذاری اختیار به بوروکراسی‌های جهانی، ضعف و فرسودگی، ترک مسئولیت و در نهایت وابستگی و تضعیف اعضای بلوک غرب است. در مقابل، قطب مطلوب که باید به سمت آن حرکت کرد، شامل عظمت و سرآمدی، شجاعت و خطرپذیری، احیای اعتماد به نفس تمدنی، تثبیت حاکمیت ملی، تولید قدرت و آمادگی دفاعی، وفاداری به وظایف و اتحاد منسجم ملت‌های قدرتمند غربی می‌باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع) در تحلیل لایه‌های زیرین و پنهان متن، به بررسی سنت فکری افرادی نظیر مارکو روبیو پرداخت و آن را ریشه در محافظه‌کاری ملی‌گرای مذهبی و تلاش برای احیای پیوریتنیسم آمریکایی دانست. وی تأکید کرد که این رویکرد به شدت متأثر از سنت مستشرقین و ایده «استثناگرایی آمریکایی» است. از منظر وی، یکی از خطرناک‌ترین وجوه این دکترین، تحسین وحشی‌گری و امپریالیسم غربی و توجیه آن به مثابه یک امر اخلاقیِ ضروری برای بقای تمدن است.
این پژوهشگر با اشاره به ابعاد فرهنگی و ایدئولوژیک این رویکرد، آن را دارای نگاهی ذات‌گرا دانست که جهان را در قالب «خیر و شر» یا «سیاه و سفید» دسته‌بندی می‌کند و گفت: در این مدل تقابلی، غرب با دو جبهه درگیر است: تقابل درونی با پدیده‌هایی نظیر فرهنگ جهانی‌شدن، لیبرالیسم، چندجانبه‌گرایی و برابری انسان‌ها؛ و تقابل بیرونی که مستقیماً شرق و جهان غیرغرب را نشانه می‌گیرد.
بهستانی با استناد به مبانی فکری این جریان افزود: در این خوانش تحریف‌شده، ادعا می‌شود که تمدن یونان باستان با پیوند با مسیحیت زیباتر و شکوفاتر شد، اما در مقابل، مدعی‌اند که ایران با پذیرش اسلام زشت‌تر و دچار انحطاط گردید. وی ریشه این تفکرات را در سنت‌های فکری کانتی، هگلی و داروینیستی غرب دانست و تصریح کرد که در این فضای گفتمانی، هیچ اثری از ارزش‌های واقعی حقوق بشر و دموکراسی به چشم نمی‌خورد. این رویکرد کاملاً سیاسی به تاریخ، با دستکاری واقعیات تاریخی، نقش کلیدی و بنیادین تمدن‌های شرقی را در شکل‌گیری تمدن یونانی و متعاقب آن تمدن غرب مدرن، به طور کامل نادیده می‌انگارد.
وی همچنین به ویژگی «یهودی‌زده» بودن این نوع سخنرانی‌ها اشاره کرد که در آن، مدرنیته به عنوان محصول «تمدن یهودی‌ـ‌مسیحی» معرفی می‌شود و به عمد از مفهوم «تمدن اسلامی‌ـ‌مسیحی» اجتناب می‌گردد. لحن این سخنرانی‌ها، سخنورانه، معلمانه و نصیحت‌گرایانه است؛ گویی یک فیلسوف تاریخ در حال انذار و یادآوری رسالت تاریخی به اروپایی‌های به زعم آن‌ها تنبل و عقب‌مانده است. دکتر بهستانی این تفکر را در امتداد نگاه جوزف بورل (با استعاره باغ و جنگل)، اظهارات مایکل پمپئو (تهدید به نابودی 52 سایت تاریخی و فرهنگی ایران) و حتی رویکرد پاپ اوربان دوم (محرک اصلی جنگ‌های صلیبی) ارزیابی کرد.
در بخش جمع‌بندی نتایج تحلیلی، بهستانی به سه گزاره راهبردی اشاره کرد که هسته مرکزی تقابل فعلی را تشکیل می‌دهند: نخست؛ تهی شدن غرب از معنا. تمدن مادی غرب در مقطع کنونی، کشش و ظرفیت لازم برای یک گذار تمدنی را از دست داده است و خصوصاً در رویارویی با جبهه و محور مقاومت، از هرگونه معنای اصیل تهی شده است. به همین دلیل، سیستم رسانه‌ای و سیاسی غرب برای جبران این خلأ و تحریک احساسات جمعی جوامع خود، به دنبال قهرمان‌سازی‌های مصنوعی و هالیوودی با تم‌های تاریخی است. تکرار این دست سخنرانی‌ها در اماکن باستانی، خود نشانه آشکاری از پذیرش واقعیت افول غرب است.
دوم؛ رمزگشایی از اهمیت تاریخی آتن، پارتنون و آکروپولیس. انتخاب این مکان برای سخنرانی تصادفی نیست. در روایت تاریخی غربی‌ها، آتنی‌ها در مواجهه با قدرت عظیم سپاه خشایارشاه هخامنشی مجبور به عقب‌نشینی شدند؛ گروهی کوچک از آن‌ها مقاومت کردند و اگرچه ضرباتی به ایرانیان وارد ساختند، اما در نهایت شکست خوردند و شهرشان سوخت. با این حال، روایت غربی تأکید می‌کند که آن‌ها بعدها بازگشتند و شهر سوخته را مجدداً بنا نهادند. استخراج مفهوم «شکست به عنوان پل پیروزی» از دل این واقعه تاریخی، با این هدف صورت می‌گیرد که القا کنند حتی اگر امروز فرض بر شکست غرب از شرق و مشخصاً ایران باشد، غلبه مجدد و نهایی بر ایرانیان دور از دسترس نخواهد بود.
سوم؛ ماهیت اصلی تقابل. این پژوهشگر برجسته تصریح کرد که دشمنی و کینه تمدن آمریکایی، به هیچ عنوان صرفاً با دین اسلام یا قرائت‌های افراطی نظیر طالبان، القاعده و داعش محدود نمی‌شود؛ بلکه نوک پیکان این جنگ تمدنی، تمامیت تمدن شرقی و به طور خاص، شالوده و اساس «تمدن ایرانی» را هدف قرار داده است.
این پژوهشگر در تبیین پیامدهای سیاسی و ایدئولوژیک این رویکرد، به حرکت خطرناک غرب از یک «روایت تمدنی» محض به سمت «امنیتی‌سازی حوزه‌های مختلف زندگی» اشاره کرد. این دگردیسی در چهار سطح در حال انجام است: 1. هویت‌سازی: تلاش مستمر برای ساختن یک «مایِ تمدنیِ» منسجم از طریق برجسته‌سازی گذشته مشترک و قهرمانان تاریخی. 2. مرزبندی: تثبیت و تقویت مرزهای نمادین، شناختی و اخلاقی میان بلوک غرب و بلوک شرق (غیرغرب). 3. امنیتی‌سازی: بسط دادن و گسترش منطق تهدید و بقا به حوزه‌هایی که ذاتاً امنیتی نیستند، نظیر علم، فناوری، فرهنگ و اخلاق. 4. بسیج عاطفی: سوءاستفاده ابزاری از تاریخ و اسطوره‌ها برای تحریک و مهندسی احساسات جمعی شهروندان غربی.
در جمع‌بندی نهایی این نشست، مجید بهستانی تز اصلی ارائه خود را این‌گونه تشریح کرد که سخنرانی مقاماتی چون روبیو در آتن را باید تلاشی سازمان‌یافته برای تبدیل کردن تاریخ غرب به یک برنامه سیاسیِ عملیاتی جهت احیای قدرت ملی و تمدنی ایالات متحده دانست. در این مهندسی سیاسی، گذشته یونان باستان به عنوان سرچشمه اصلی هویت و فضیلت معرفی شده و ریشه بحران‌های امروزین جهان غرب، به عواملی چون فراموشی میراث گذشتگان، کاهش اعتماد به نفس و تضعیف قدرت سخت و نرم نسبت داده می‌شود. بر همین اساس، راهکار و راه‌حل پیشنهادی آن‌ها چیزی جز احیای اقتدارگرایانه حاکمیت، انحصار در صنعت و فناوری، توسعه نظامی‌گری و دفاع، و ایجاد همبستگی آهنین در بلوک غرب نیست.
وی در پایان، نقد اصلی خود را به این رویکرد وارد کرد و اظهار داشت: بزرگترین آسیب این دکترین، گزینش‌گری و تقطیع هدفمند تاریخ، و تبدیل کردن تفاوت‌های طبیعی و فرهنگی تمدن‌ها به یک مرزبندی خشن اخلاقی از نوع «خودی و غیرخودی» است.
انتهای پیام/