به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ فناوری در جهان معاصر مرزهای ابزار بودن را درنوردیده و به بخشی از وجود انسان تبدیل شده است. روزگاری انسان‌ها از ابزارها برای تسلط بر طبیعت و محیط پیرامون خود استفاده می‌کردند اما امروز همین ابزارها در قالب گجت‌های هوشمند و تلفن‌های همراه به تار و پود تجربه انسانی و ادراک ما از جهان نفوذ کرده‌اند. در چنین شرایطی دیگر نمی‌توان نسل‌های جدید را صرفا با معیارهای تقویمی یا رویدادهای سیاسی و اجتماعی گذشته دسته‌بندی کرد. فناوری اکنون شریک بلامنازع شکل‌گیری تجربه مشترک میان انسان‌هاست و همین امر پایه‌های علوم انسانی را برای تعریف مفاهیمی چون نسل به لرزه درآورده است. این موضوع بنیادین محور اصلی سخنرانی دکتر معصومه تقی‌زادگان عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در مراسم افتتاحیه دومین همایش ملی فرهنگ رسانه و تحولات نسلی در ایران بود.

معصومه تقی‌زادگان به عنوان دبیر علمی این همایش بزرگ در ابتدای سخنان خود ضمن قدردانی از حضور شرکت‌کنندگان و تلاش دست‌اندرکاران به تشریح چارچوب‌های این رویداد علمی پرداخت. وی با نگاهی تبارشناسانه و دقیق به مطالعات اجتماعی در ایران یادآور شد که در اواسط دهه هفتاد خورشیدی موج قابل توجهی از مطالعات نسلی در کشور شکل گرفت که ثمرات و نمودهای آن در دهه هشتاد به وضوح در محافل آکادمیک و سیاست‌گذاری قابل مشاهده بود. بر اساس تحلیل این استاد دانشگاه در حدود چهار یا پنج سال گذشته و به طور مشخص از سال هزار و چهارصد به بعد جامعه دانشگاهی ایران بار دیگر متوجه اهمیت حیاتی این مفهوم شده است. در واقع مفهوم نسل دوباره توانسته است به عنوان یک کلیدواژه طلایی و مرکزی برای تحلیل اتفاقات پیچیده اجتماعی به کار گرفته شود و موج جدیدی از مطالعات را رقم بزند. شکل‌گیری همین همایش در پژوهشکده نیز برآمده از دل همین جریان مطالعاتی نوین و نیاز مبرم به فهم تحولات روز جامعه پرالتهاب امروز است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در ادامه با واکاوی عمیق مفهوم نسل توضیح داد که اندیشمندان مختلف در طول سالیان متمادی صورت‌بندی‌های متفاوتی از این واژه ارائه کرده‌اند. رویکردهای تاریخی نخستین گام‌ها برای فهم این پدیده بودند و پس از آن رویکردهای اجتماعی و فرهنگی به میدان آمدند تا ابعاد پنهان آن را روشن کنند. اما از منظر دانش ارتباطات وجه رسانه‌ای و فناورانه این موضوع بسیار برجسته‌تر و تعیین‌کننده‌تر است. دکتر تقی‌زادگان نسل را گروهی توصیف کرد که به واسطه قرار گرفتن در موقعیتی مشابه از چرخه زندگی و تاریخ در معرض تجربه‌هایی یکسان قرار می‌گیرند. این تجربه‌های مشترک یک افق ادراکی و معنایی واحد برای آن‌ها خلق می‌کند. بنابراین نسل چیزی جز صورت اجتماعی یک تجربه مشترک نیست و آنچه این مفهوم را به موضوعی جذاب و همیشگی در علوم انسانی تبدیل می‌کند همین ساختار تجربه و نحوه شکل‌گیری آن است.

وی برای تبیین عمیق‌تر این دگردیسی ادراکی به سراغ سنت نظری مارشال مک‌لوهان و نظریه‌های بوم‌شناسی رسانه رفت. هرچند در برهه‌ای از زمان این نظریات کمتر در کانون توجه محافل علمی قرار داشتند اما با نفوذ روزافزون فناوری به خصوصی‌ترین لایه‌های زندگی بازگشت به آرای مک‌لوهان اهمیتی دوچندان یافته است. دبیر علمی همایش با استناد به این دیدگاه تأکید کرد که رسانه و فناوری صرفا وسیله‌ای خنثی برای انتقال پیام از مبدأ به مقصد نیستند بلکه محیطی را می‌سازند که ادراک انسان در آن شکل می‌گیرد و قوام می‌یابد. در این چارچوب فکری فناوری به مثابه امتداد بدن انسان عمل می‌کند همان‌طور که رادیو امتداد گوش و تلویزیون امتداد چشم تلقی می‌شد.

اما تقی‌زادگان با هشداری جدی یادآور شد که امروز مسئله به مراتب پیچیده‌تر و درهم‌تنیده‌تر از دوران مک‌لوهان است. فناوری دیگر فقط امتداد یک عضو خاص از بدن نیست بلکه به نوعی امتداد کلیت وجودی انسان تبدیل شده است و اکنون باید از پدیده امتداد انسانی یا امتداد فناورانه سخن گفت. او با اشاره به گجت‌های پوشیدنی و تلفن‌های هوشمند که در هر لحظه همراه ما هستند بیان کرد که این ابزارها درک ما را از مفاهیم بنیادینی چون زمان و مکان و فضا کاملا دگرگون کرده‌اند. شاید در شرایط کنونی مفهوم فضا بیش از هر واژه دیگری بتواند شرایط جدید زندگی بشر را توضیح دهد.

در گذشته ساعت یک ابزار مکانیکی بیرون از وجود انسان بود و ما برای فهم زمان به آن نگاه می‌کردیم اما امروز ساعت‌های هوشمند و گجت‌های پوشیدنی داده‌های حیاتی بدن ما را به صورت لحظه‌ای و مستمر پایش می‌کنند و حتی زمان استراحت و فعالیت و حرکت را به کاربر دیکته می‌کنند. پیش از این بسیاری از این امور خارج از اراده ما قرار داشت اما امروز بخشی از تجربه بدنی و روزمره ما شده است. حتی درک ما از مفهوم خستگی در بسیاری از مواقع دیگر صرفا متکی بر دریافت حسی درون‌اندام نیست و فناوری و گجت‌های مورد استفاده ما در مدیریت این تجربه نقش مستقیمی پیدا کرده‌اند. این تغییرات ظریف اما عمیق به معنای دخالت مستقیم فناوری در مدیریت تجربه حسی و بیولوژیک انسان است.

بر همین اساس عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با رویکردی جسورانه مفهوم سایبورگ را پیش کشید و توضیح داد که هرچند این واژه معمولا ما را به یاد فیلم‌ها و داستان‌های علمی و تخیلی می‌اندازد اما با تسامح می‌توان ادعا کرد انسان امروز تا حد زیادی به یک سایبورگ تبدیل شده است. دلیل این امر روشن است زیرا فناوری‌هایی که هر روز استفاده می‌کنیم دیگر ابزارهای بیرونی نیستند بلکه بخش جدایی‌ناپذیری از تجربه روزمره و زیست بدنی ما را تشکیل می‌دهند. تلفن همراه و ساعت‌های هوشمند و عینک‌های واقعیت افزوده که در حال گسترش هستند و دستیارهای صوتی هوشمند همگی تجربه ما را از بودن در جهان تغییر می‌دهند. امتدادی که مک‌لوهان دهه‌ها پیش از آن سخن می‌گفت امروز در تجربه روزمره همه ما پدیدار شده و گوشت و خون ما با کدهای دیجیتال آمیخته است.

تقی‌زادگان از این مقدمات فلسفی و جامعه‌شناختی نتیجه‌گیری کرد که وقتی فناوری تا این حد در محیط ارتباطی و شکل‌گیری و مدیریت تجربه انسانی دخیل است قطعا می‌تواند فرایند تجربه ما را تغییر دهد و وقتی از تغییر تجربه سخن می‌گوییم دوباره به همان مفهوم اولیه نسل بازمی‌گردیم. اگر نسل گروهی است که تجربه مشترکی دارند و بر اساس آن هستی‌شناسی و ادراک خاصی نسبت به خود و جهان پیدا می‌کنند اکنون فناوری حاکم بلامنازع این میدان است. ما شاهد موجی هستیم که می‌تواند مفهوم نسل را برای همیشه تغییر دهد. او تأکید کرد هرچند نمی‌توان با قطعیت مطلق گفت که فناوری به تنهایی تجربه نسلی ما را می‌سازد اما باید بپذیریم که در تعریف‌های آینده از نسل این مفهوم دیگر صرفا بر پایه مناسبات انسانی و رویدادهای تاریخی تعریف نخواهد شد و باید برای فناوری نقشی محوری در نظر گرفت.

بنابراین از نگاه دبیر علمی این همایش ملی پرسش اصلی آینده این نیست که چه کسانی یک نسل را تشکیل می‌دهند بلکه باید با دقتی مضاعف به این فکر کنیم که فناوری چگونه به عنوان بخشی از زندگی انسان محیط و تجربه ادراکی او را دستخوش تغییر می‌کند. باید بررسی کرد تجربه مشترک در این فضای سایبرنتیک چگونه شکل می‌گیرد و این دگردیسی چه پیامدی برای آینده جوامع و مفهوم نسل به همراه خواهد داشت.

معصومه تقی‌زادگان در بخش پایانی سخنان خود با ارائه گزارشی جامع و شنیدنی روند پرفرازونشیب برگزاری این رویداد بزرگ علمی را برای حاضران تشریح کرد. این همایش ملی در سه محور اصلی شامل رسانه و نسل و جهان ایرانی به همراه رسانه و نسل و علم و فناوری و در نهایت رسانه و نسل و سیاست‌گذاری برنامه‌ریزی شده است. جرقه اولیه و آغاز به کار این رویداد در اردیبهشت‌ماه سال هزار و چهارصد و چهار با برگزاری پیش‌نشست نخست با عنوان تحولات نسلی در زیست‌بوم دیجیتال زده شد. با این حال بروز رخداد تلخ جنگ دوازده روزه وقفه‌ای ناگزیر و سنگین در فعالیت‌های دبیرخانه ایجاد کرد.

جامعه علمی کشور اما در برابر این بحران متوقف نشد. پس از عبور از این شرایط ملتهب چهار پیش‌نشست تخصصی دیگر با عناوین تحولات مصرف رسانه‌ای و سبک زندگی نسل‌ها در چهارم آبان ماه و از مصرف رسانه‌ای تا زیست مجازی در بیست و ششم آبان ماه و زیست‌بوم مجازی کودک و نوجوان ابعاد و چالش‌های سیاست‌گذاری در دوازدهم آذرماه و رسانه و نسل و فناوری در بیست و دوم آذرماه هزار و چهارصد و چهار با موفقیت برگزار گردید.

وی با اشاره به استقبال گسترده پژوهشگران از انتشار فراخوان همایش خبر داد که دبیرخانه همایش موفق به دریافت دویست و چهار چکیده مقاله ارزشمند شد که از این میان صد و سی اثر بر اساس نظر دقیق و موشکافانه اعضای کمیته علمی تأیید و در کتابچه چکیده مقالات همایش به چاپ رسید. این همایش که به دلیل شرایط جنگی و التهابات منطقه‌ای دو بار با تأخیر مواجه شده بود سرانجام با ایستادگی دست‌اندرکاران در روز چهاردهم مهرماه هزار و چهارصد و پنج در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به مرحله اجرا رسید تا صاحب‌نظران و پژوهشگران طراز اول کشور در قالب چهار پنل تخصصی دستاوردهای علمی خود را ارائه دهند.

برگزاری این رویداد ملی با مشارکت طیف وسیعی از نهادهای حاکمیتی و علمی از جمله وزارت علوم تحقیقات و فناوری و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات و انجمن جامعه‌شناسی ایران و پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی و مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی و دانشگاه بین‌المللی سوره و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان محقق شده است تا گامی استوار و تاریخی در مسیر شناخت تحولات نسلی ایران برداشته شود.

انتهای پیام/