به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، جلسه دفاع از پایان‌نامه لیلا قاسمی با عنوان «تحلیل ارتباط عهد و میثاق پیامبران و سلوک رفتاری ایشان با موضوع مهدویت» در دانشکده علوم قرآنی تهران برگزار شد.

در این‌جلسه، زهره اخوان‌مقدم به‌عنوان استاد راهنما و رضا امانی مدیر گروه آموزشی دانشکده علوم قرآنی تهران، به‌عنوان داور حضور داشتند. جمعی از دانشجویان این دانشکده نیز در این نشست شرکت کردند.

این‌پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی پیوند میان عهد و میثاق الهی با پیامبران و ارتباط آن با مسئله مهدویت پرداخته و این پرسش را دنبال می‌کند که آیا سلوک رفتاری انبیای الهی در طول تاریخ، در امتداد پیمانی بوده است که خداوند از آنان گرفته و در نهایت به تحقق وعده الهی و استقرار حکومت حق در آخرالزمان منتهی می‌شود؟

در این پژوهش، عهد و میثاق صرفاً یک تعهد لفظی یا قراردادی ساده تلقی نشده، بلکه به‌عنوان مبنایی برای جهت‌دهی به رفتار و مسئولیت‌های پیامبران در مسیر هدایت بشر مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، دعوت به توحید، صبر و پایداری، اصلاح‌گری، عدالت‌خواهی و مقابله با فساد، جلوه‌هایی از سلوک پیامبران در مسیر تحقق عهد الهی معرفی شده‌اند.

پژوهشگر مورد اشاره با اشاره به اینکه مهدویت در برخی مطالعات صرفاً به‌عنوان رخدادی مربوط به آینده بررسی می‌شود، بر ضرورت توجه به پیوستگی آن با تاریخ رسالت‌ها تأکید کرده است. از این منظر، تاریخ انبیا نه مجموعه‌ای از حوادث مستقل و جدا از یکدیگر، بلکه بخشی از جریان مستمر هدایت الهی است که به تحقق مُلک خداوند در آخرالزمان و ظهور منجی موعود می‌انجامد.

عهد پیامبران در عالم ذر و ارتباط آن با مهدویت

در بخش نخست پژوهش، عهد و میثاق الهی در قرآن کریم از حیث مخاطبان و زمان تحقق بررسی شده است. بر اساس دسته‌بندی ارائه‌شده، قرآن از عهد و میثاق با چهار گروه اولواالالباب، پیامبران، عموم انسان‌ها و بنی‌اسرائیل سخن گفته و این تعهدات را در دو بستر دنیوی و پیش از خلقت مورد توجه قرار داده است.

تمرکز اصلی این پایان‌نامه بر میثاق پیامبران در عالم ذر و روز اَلَست است. پژوهشگر با استناد به روایات، به‌ویژه روایتی از امام باقر علیه‌السلام، مطرح می‌کند که انبیای اولوالعزم در این عالم پیشتاز اقرار به عهد الهی بوده‌اند و عزم آنان در ارتباط با مسئله مهدویت نیز در همان مرحله تثبیت شده است: «فَثَبَتَتِ‏ الْعَزِیمَةُ لِهَؤُلَاءِ الْخَمْسَةِ فِی الْمَهْدِی‏». 

از آیات محوری این بحث، آیه 81 سوره آل‌عمران است که خداوند در آن از پیمان گرفتن از پیامبران سخن می‌گوید؛ پیمانی که بر اساس آن، پیامبری که پس از آنان می‌آید و تصدیق‌کننده رسالت‌های پیشین است، باید مورد ایمان و یاری قرار گیرد. در تبیین روایی این آیه، پژوهش به روایاتی اشاره می‌کند که مفاد میثاق را فراتر از ایمان به پیامبر خاتم دانسته و تعهد به ولایت و یاری امیرالمؤمنین علیه‌السلام را نیز در آن مطرح می‌کنند؛ از جمله روایاتی که به بازگشت و یاری آن حضرت در دوران ظهور اشاره دارند.

آیه 72 سوره احزاب درباره امانت الهی نیز از دیگر محورهای این پژوهش است. بر اساس روایات مورد استناد پژوهشگر، حقیقت این امانت با مقام ولایت ارتباط دارد و در برخی نقل‌ها، آسمان‌ها و زمین از پذیرش بار آن سر باز زده‌اند. همچنین روایات عالم ذر و اَظلّه در این پایان‌نامه برای تبیین جایگاه ولایت در عهد نخستین پیامبران بررسی شده‌اند. بر اساس برداشت ارائه‌شده در پژوهش، انبیای الهی توان تحمل این امانت را نداشتند و آن را به اوصیای خود عرضه کردند. از این منظر، اقرار به ولایت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و عترت طاهره، در تکامل مقام نبوت پیامبران نیز نقش داشته است.

بازتاب مهدویت در کتب آسمانی و سلوک مشترک پیامبران

در فصل سوم پایان‌نامه، ارتباط عهد و میثاق پیامبران با سلوک رفتاری آنان در سه بخش بررسی شده است. بخش نخست به بازتاب آموزه مهدویت در کتب آسمانی اختصاص دارد. پژوهشگر در این بخش، مهدویت و بشارت ظهور منجی را محدود به دین اسلام نمی‌داند و آن را حقیقتی مشترک در ادیان آسمانی معرفی می‌کند. بر این اساس، جریان هدایت الهی در طول تاریخ به سمت استقرار حکومت حق و تحقق عدالت به دست منجی موعود حرکت کرده است.

بخش دوم به گزاره‌های مشترک در سلوک پیامبران با رویکرد مهدویت می‌پردازد. عدالت و قسط، امید به گشایش، دعا و پیوند با خداوند، هشدار نسبت به دشمنی ابلیس، صالحیت و وراثت زمین، صبر و پایداری، اصلاح‌گری و مبارزه با فساد و برخورداری از حکم و علم برای هدایت جامعه، از مهم‌ترین محورهایی هستند که در این بخش مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

در موضوع وراثت زمین، آیه «أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ» مبنای بحث قرار گرفته است. همچنین با اشاره به آیات 84 و 85 سوره انعام، که شماری از پیامبران از جمله حضرت ابراهیم، اسحاق، یعقوب، نوح، داوود، سلیمان، ایوب، یوسف، موسی، هارون، زکریا، یحیی، عیسی و الیاس را از صالحان معرفی می‌کند، سلوک اصلاحی آنان به‌عنوان جلوه‌ای از صلاحیت برای تحقق وعده الهی مطرح شده است. در همین زمینه، سخن حضرت شعیب علیه‌السلام با مضمون «إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ» نیز به‌عنوان نمونه‌ای از رویکرد اصلاح‌گرانه پیامبران مورد توجه قرار گرفته است.

عدالت‌خواهی نیز از دیگر شاخصه‌های مشترک در سلوک پیامبران و امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه معرفی شده است. پژوهشگر با استناد به آیه 25 سوره حدید، هدف از ارسال پیامبران و نزول کتاب و میزان را برپایی قسط در جامعه می‌داند و این هدف را با روایات مربوط به دوران ظهور پیوند می‌دهد؛ از جمله روایت مشهور «یَمْلَأُ اللَّهُ بِهِ الْأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوْراً» که بر گسترش عدالت در سراسر زمین به دست امام عصر تأکید دارد.

صبر و استقامت در مسیر تحقق وعده الهی نیز از دیگر ویژگی‌های مشترک معرفی شده است. در این بخش، به فرمان خداوند به پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله برای صبر همچون پیامبران اولوالعزم باید ایستادگی کنند «فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ...» و نیز روایتی از پیامبر اکرم درباره ویژگی‌های امامان دوازده‌گانه اشاره شده است که در آن، صبر حضرت ایوب علیه‌السلام از ویژگی‌های مهدی این امت برشمرده می‌شود: «الْأَئِمَّةُ بَعْدِی اثْنَا عَشَرَ عَدَدَ شُهُورِ الْحَوْلِ وَ مِنَّا مَهْدِیُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ لَهُ هَیْبَةُ مُوسَى وَ بَهَاءُ عِیسَى وَ حُکْمُ دَاوُدَ وَ صَبْرُ أَیُّوبَ‏.» ... و از ما مهدی این امت است که برای او هیبت موسی، بهاء عیسی، حکم داود و صبر ایوب است. 

ویژگی‌های اختصاصی سلوک پیامبران و ارتباط آن با دوران ظهور

بخش سوم فصل سوم به گزاره‌های خاص در سلوک پیامبران با رویکرد مهدویت اختصاص دارد. در این بخش، رفتار و ویژگی‌های شماری از پیامبران با استناد به آیات قرآن و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام با ویژگی‌های امام عصر و دوران ظهور مقایسه شده است.

در بررسی سیره حضرت نوح علیه‌السلام، به اقلیت یاران و همراهان ایشان، ایمان و یقین آنان به ملاقات پروردگار و پایداری در مسیر اطاعت الهی اشاره شده است. بر اساس روایات مورد استناد پژوهش، شمار یاران حضرت نوح اندک بود و این ویژگی با وضعیت یاران امام عصر در هنگام قیام مقایسه شده است؛ به این معنا که تعداد یاران مخلص و همراهان نخستین ایشان، در مقایسه با جمعیت جامعه آن روز، محدود خواهد بود.

ساخت کشتی نجات به دست حضرت نوح نیز از دیگر محورهای این بخش است. پژوهشگر با استناد به آیه 119 سوره شعراء درباره نجات نوح و همراهانش در کشتی: «فَأَنْجَیْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ»، این واقعه را با حدیث مشهور «مَثَلُ أَهْلِ بَیْتِی کَسَفِینَةِ نُوحٍ، مَنْ رَکِبَهَا نَجَا وَمَنْ تَرَکَهَا غَرِقَ» پیوند داده است. بر این اساس، اهل‌بیت علیهم‌السلام و امام عصر عجل‌الله‌تعالی‌فرجه به‌عنوان کشتی نجات معرفی شده‌اند که تمسک به ولایت آنان، راه نجات از فتنه‌های آخرالزمان است.

در بخش مربوط به حضرت ابراهیم علیه‌السلام، دعوت به هدایت و صراط مستقیم و همچنین وعده اعطای مُلک عظیم به آل ابراهیم مورد توجه قرار گرفته است. پژوهشگر با استناد به آیه «فَاتَّبِعْنِی أَهْدِکَ صِرَاطاً سَوِیّاً» و روایتی از امام کاظم علیه‌السلام، صراط سویّ را با وجود مقدس قائم عجل‌الله‌تعالی‌فرجه مرتبط دانسته است: «الصراط السوی هو القائم». همچنین در تبیین آیه «فَقَدْ آتَیْنَا آلَ إِبْرَاهِیمَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَآتَیْنَاهُمْ مُلْکاً عَظِیماً»، به روایتی ذیل این آیه اشاره شده است که اهل‌بیت علیهم‌السلام را صاحبان مُلک و وارثان پیامبران معرفی می‌کند. « ... وَ نَحْنُ أَهْلُ الْمُلْکِ وَ نَحْنُ وَرِثْنَا النَّبِیِّینَ وَ عِنْدَنَا عَصَا مُوسَى»

درباره حضرت موسی علیه‌السلام نیز مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و حوادث زندگی ایشان، از جمله ولادت پنهانی، خروج همراه با خوف، نجات قوم، غیبت از میان قوم، یادآوری ایام‌الله، رسیدن به سرزمین موعود و اصلاح ناگهانی امور، بررسی شده است. بر اساس روایات مورد استناد این پژوهش، برخی از این ویژگی‌ها با زندگی و قیام امام مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه تطبیق داده شده‌اند.

در بررسی سیره حضرت عیسی علیه‌السلام، برکت و فراوانی نعمت به‌عنوان یکی از ویژگی‌های دوران ظهور مطرح شده است. پژوهشگر با اشاره به آیه 31 سوره مریم درباره مبارک بودن حضرت عیسی در هر مکانی که حضور داشته است، به روایاتی از امام حسین و امام حسن مجتبی علیهماالسلام درباره فراوانی برکت در عصر ظهور استناد کرده است. بر اساس این روایات، در دوران حکومت امام عصر، برکات آسمان و زمین افزایش می‌یابد؛ به‌گونه‌ای که شاخه‌های درختان از فراوانی میوه سنگین می‌شوند و میوه‌های فصول مختلف در غیر فصل خود در دسترس مردم قرار می‌گیرند.

پیامبر اسلام و استمرار مسیر هدایت تا ظهور

بخش دیگری از پژوهش به ارتباط سلوک پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله با مسئله مهدویت اختصاص دارد. در این بخش، قرآن کریم به‌عنوان کتابی معرفی شده که آیات مرتبط با ظهور و مهدویت در آن مورد توجه قرار گرفته‌اند. همچنین غدیر، مهدویت و توصیه‌های پیامبر اکرم به حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در بستر وفات ایشان، از موضوعاتی است که در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است.

از دیگر محورهای این قسمت، احیای سنت‌های الهی و پاکسازی دین از تحریفات و خرافات است. پژوهشگر مبارزه پیامبر اسلام با سنت‌های نادرست جاهلی و تلاش ایشان برای احیای دین خالص ابراهیمی را از ویژگی‌های برجسته سلوک نبوی دانسته و آن را با رسالت اصلاحی امام مهدی در عصر ظهور مرتبط کرده است.

در همین زمینه، به روایت امام باقر علیه‌السلام درباره دعوت قائم به امری جدید اشاره شده است: «إِنَّ قَائِمَنَا إِذَا قَامَ دَعَا النَّاسَ إِلَى أَمْرٍ جَدِیدٍ کَمَا دَعَا إِلَیْهِ رَسُولُ اللَّهِ». بر اساس این روایت، امام عصر هنگام قیام، مردم را به همان حقیقت و سنتی دعوت می‌کند که پیامبر اسلام در آغاز بعثت به آن دعوت می‌کرد؛ امری که در پژوهش به معنای احیای دین و سنت‌های اصیل و زدودن تحریفات از چهره اسلام تفسیر شده است.

همچنین آیه نهم سوره صف، «... لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ»، از دیگر مستندات پژوهش برای تبیین ارتباط بعثت پیامبر با ظهور منجی است. بر اساس روایت نقل‌شده از امام کاظم علیه‌السلام در کتاب الکافی، جلد اول، صفحه 432، غلبه دین حق بر تمام ادیان در هنگام قیام قائم تحقق خواهد یافت. از این منظر، ظهور امام مهدی نقطه تحقق وعده‌ای است که از آغاز بعثت پیامبر اسلام در مسیر هدایت الهی دنبال شده است.

مهدویت؛ غایت جریان عهد و سلوک پیامبران

در جمع‌بندی این پژوهش، پنج نتیجه اصلی مطرح شده است: نخست اینکه عهد الهی، مبنایی نظری و در عین حال برنامه‌ای عملی برای هدایت بشر و مدیریت هستی است. دوم اینکه سلوک پیامبران، ترجمان رفتاری همان پیمان نخستین و جلوه عملی تعهد آنان در مسیر تحقق وعده‌های الهی است. سوم اینکه مهدویت، نقطه تلاقی عهدهای الهی و غایت جریان مستمر هدایت در تاریخ به شمار می‌رود.

بر اساس نتیجه چهارم، عهد، سلوک و مهدویت سه ضلع به‌هم‌پیوسته یک منظومه هستند که به‌ترتیب مبانی نظری، ابزار اجرایی و هدف نهایی جریان هدایت را شکل می‌دهند. پنجمین نتیجه نیز بر این نکته تأکید دارد که مهدویت صرفاً وعده‌ای برای آینده نیست، بلکه ضرورتی در سلوک و برنامه‌ای برای آمادگی در مسیر تحقق حکومت الهی در آخرالزمان است.

این پژوهش در مجموع می‌کوشد نشان دهد که مسئله مهدویت را نمی‌توان جدا از تاریخ انبیا و تعهدات الهی آنان بررسی کرد؛ چراکه در این نگاه، رفتار پیامبران در طول تاریخ، بخشی از مسیر واحدی است که با عهد الهی آغاز شده و با تحقق وعده استقرار عدالت و حاکمیت حق در عصر ظهور به مقصد نهایی خود می‌رسد.

در پایان این جلسه، پایان‌نامه لیلا قاسمی با کسب نمره 19/5 و درجه عالی به تأیید داور رسید.

انتهای‌پیام/