به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، عناب در خراسان جنوبی تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت اقتصادی، فرهنگی و طبیعی این استان است که سال‌ها نام خراسان جنوبی را به‌عنوان قطب اصلی تولید عناب کشور مطرح کرده است. اما امسال گرمای شدید، طوفان‌های خسارت‌زا، کمبود منابع آبی و افزایش هزینه‌های تولید، باغ‌های عناب را با یکی از دشوارترین فصل‌های برداشت مواجه کرده و تولید این محصول را حدود 70 درصد کاهش داده است؛ اتفاقی که ضرورت بازنگری در شیوه‌های تولید، مدیریت باغ‌ها و توسعه صنایع تبدیلی را بیش از گذشته نمایان می‌کند.

خراسان جنوبی با حدود 6 هزار هکتار سطح زیرکشت و نزدیک به 10 هزار بهره‌بردار، جایگاه نخست تولید عناب کشور را در اختیار دارد. شهرستان خوسف با 2 هزار و 660 هکتار، بیرجند با یک‌هزار و 300 هکتار و زیرکوه با 812 هکتار بیشترین سهم را در سطح زیرکشت این محصول دارند.

محسن اسفندیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، با اشاره به وضعیت تولید امسال اظهار کرد: از سطح حدود 6 هزار هکتار باغ عناب استان، امسال حدود 40 هزار تن عناب تازه برداشت شد که نسبت به سال گذشته حدود 70 درصد کاهش داشته است.

وی گرمای شدید و طوفان‌های خسارت‌زا در ماه‌های اردیبهشت و خرداد را از عوامل اصلی کاهش تولید دانست و افزود: برآوردهای اولیه از امکان تولید حدود 10 هزار تن عناب خشک حکایت داشت، اما در پی خسارت‌های ناشی از گرما و باد، این میزان به حدود 3 هزار تن کاهش یافت.

این افت تولید در حالی رقم خورده که باغداران علاوه بر خسارت‌های اقلیمی، با افزایش هزینه تأمین نهاده‌ها، دستمزد نیروی کار، آبیاری و برداشت نیز دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ شرایطی که اقتصاد تولید عناب را برای بسیاری از بهره‌برداران دشوار کرده است.

تغییر اقلیم؛ تهدیدی فراتر از یک فصل کم‌محصول

باغداران معتقدند مشکلات تولید عناب تنها به شرایط نامساعد یک سال محدود نمی‌شود و تغییر الگوی آب‌وهوایی، خشکسالی‌های مستمر و افزایش دما، آینده این محصول را با تهدید جدی مواجه کرده است. غلامحسین ذاکری، کشاورز پیشرو شهرستان خوسف، با اشاره به خسارت‌های امسال اظهار کرد: افزایش ناگهانی دما در زمان گل‌دهی موجب خشک شدن گل‌های تازه تشکیل‌شده شد و پس از آن وزش بادهای شدید نیز بخش قابل توجهی از گل و برگ درختان را از بین برد و در بسیاری از باغ‌ها میزان تولید امسال به کمتر از یک‌سوم سال گذشته رسیده و تغییرات اقلیمی به یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای تداوم تولید عناب تبدیل شده است.

علیرضا حسنی، دیگر کشاورز پیشرو خوسف، نیز شوری آب و خاک را از مشکلات مهم تولیدکنندگان دانست و نسبت به پیامدهای آن برای باغ‌های عناب هشدار داد.

علی رومنجانی، کشاورز پیشرو این شهرستان، محدودیت برق چاه‌های کشاورزی را از دیگر مشکلات باغداران عنوان کرد و گفت: فاصله آبیاری که پیش از این حدود 12 روز بود، اکنون در برخی مناطق به 14 روز یا بیشتر رسیده و این مسئله موجب تنش آبی درختان و کاهش تبدیل گل به میوه شده است. 

وی ایجاد سایه‌بان و بادشکن را از جمله راهکارهای ضروری برای کاهش آثار شرایط نامساعد اقلیمی بر باغ‌های عناب دانست.

مدیریت علمی باغ‌ها؛ حلقه مفقوده تولید

در کنار عوامل اقلیمی، ضعف مدیریت برخی باغ‌ها و رعایت نشدن اصول فنی باغداری نیز از جمله مسائلی است که بر میزان بهره‌وری تأثیر می‌گذارد. سیدمجید ساجدی‌نژاد، کشاورز پیشرو شهرستان خوسف، با اشاره به این موضوع اظهار کرد: بخشی از باغ‌های عناب بدون برخورداری از دانش و تخصص کافی مدیریت می‌شوند و همین مسئله موجب کاهش بهره‌وری می‌شود و باغ‌هایی که به شکل اصولی مدیریت نمی‌شوند، ممکن است به کانون ایجاد و گسترش آفات تبدیل شوند و باغ‌های اطراف را نیز تحت تأثیر قرار دهند.

جواد درویشی، مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، نیز با تأکید بر ضرورت مدیریت صحیح باغ‌ها گفت: تغییر اقلیم واقعیتی است که بخش کشاورزی با آن مواجه شده، اما بخشی از آثار آن را می‌توان با مدیریت صحیح باغ، تغذیه مناسب و رعایت اصول فنی کنترل کرد.

وی رعایت نکردن اصول باغداری را یکی از مشکلات جدی برخی باغ‌های عناب دانست و تصریح کرد: باغ‌هایی که به شکل مناسبی مدیریت نمی‌شوند، علاوه بر کاهش عملکرد خود، می‌توانند برای باغ‌های مجاور نیز مشکل ایجاد کنند.

ارقام بومی؛ سرمایه‌ای برای مقابله با شرایط اقلیمی

انتخاب ارقام مناسب و سازگار با شرایط اقلیمی نیز از موضوعات مهم در آینده تولید عناب خراسان جنوبی است؛ به‌ویژه در شرایطی که برخی ارقام وارداتی و عناوین تجاری جدید بدون ارزیابی بلندمدت در بازار مطرح شده‌اند.

 حسین سرچاهی، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، درباره رواج عناوینی مانند عناب اوکراینی، تاجیکی، ارمنی و ترک در بازار اظهار کرد: این نام‌گذاری‌ها بیشتر جنبه بازاری و جذب مشتری دارند و تا زمانی که ارقام دارای شناسنامه مشخص نباشند، به‌عنوان رقم رسمی ترویج نمی‌شوند.

وی افزود: این عناوین در واقع اکوتیپ‌هایی هستند که براساس منطقه مبدأ نام‌گذاری شده‌اند و با توجه به شرایط اقلیمی خراسان جنوبی، گرمای منطقه و وزش بادهای گرم می‌توانند دچار ترک‌خوردگی و چروکیدگی شوند.

سرچاهی به کشاورزان توصیه کرد از کشت وسیع این ارقام خودداری کنند و در صورت تمایل، آن‌ها را به‌صورت محدود در باغ‌های خود مورد ارزیابی قرار دهند تا پس از حداقل پنج سال بررسی عملکرد، در صورت سازگاری برای تکثیر از طریق پیوند اقدام شود.

وی همچنین از سه رقم رسمی و شناسنامه‌دار لی، لانگ و جین خبر داد و گفت: ارقام بومی سیوجان و ماژان نیز از مهم‌ترین ارقام تولیدی عناب در خراسان جنوبی هستند که به دلیل سازگاری با شرایط اقلیمی منطقه از کیفیت مطلوبی برخوردارند.

عبور از فروش محصول خام با توسعه صنایع تبدیلی

با وجود چالش‌های بخش تولید، ظرفیت اقتصادی عناب به فروش محصول خام محدود نمی‌شود و بخش‌های مختلف این درخت قابلیت استفاده در صنایع دارویی، بهداشتی و غذایی را دارند؛ ظرفیتی که می‌تواند سهم کشاورزان از ارزش افزوده این محصول را افزایش دهد. محسن پویان، مدیر مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاددانشگاهی خراسان جنوبی، با اشاره به ظرفیت‌های دارویی بخش‌های مختلف درخت عناب اظهار کرد: برگ، ریشه، ساقه، میوه و حتی هسته عناب دارای ترکیبات و ظرفیت‌های قابل توجهی برای تولید فرآورده‌های دارویی و بهداشتی هستند.

وی افزود: راه‌اندازی حتی یک واحد صنعتی برای فرآوری برگ عناب می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر اقتصاد منطقه داشته باشد و زمینه تولید محصولات متنوع دارویی و بهداشتی را فراهم کند.

مدیر مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاددانشگاهی خراسان جنوبی با اشاره به دستاوردهای پژوهشی این مجموعه گفت: تولید مکمل فشار خون بر پایه عناب، قرص جوشان آرام‌بخش بر پایه هسته عناب و قرص ضدسرفه از جمله دستاوردهای پژوهشی این مجموعه است.

پویان تجاری‌سازی این دستاوردها را ضروری دانست و تأکید کرد: انتقال دانش فنی به بخش تولید و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای توسعه صنایع فرآوری گیاهان دارویی باید در اولویت قرار گیرد تا ظرفیت‌های علمی استان به محصولات قابل عرضه در بازار تبدیل شوند.

در همین راستا، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی از فعالیت 14 واحد فرآوری عناب در استان خبر داد و گفت: محصول تولیدی در این واحدها به فرآورده‌هایی مانند پودر، حبه، شیره، شربت و آب‌میوه تبدیل می‌شود.

محسن اسفندیاری عناب را یکی از محصولات مهم باغی و اقتصادی استان دانست و افزود: این محصول علاوه بر تأمین نیاز بازار داخلی، ظرفیت بالایی برای فرآوری، ایجاد ارزش افزوده و توسعه صادرات دارد.

ساره حسینی، مدیر مرکز خدمات تخصصی گیاهان دارویی استراتژیک جهاددانشگاهی خراسان جنوبی، نیز با اشاره به ظرفیت تولید محصولات غذایی جدید از عناب اظهار کرد: این محصول قابلیت استفاده در تولید پودرهای غذایی، نوشیدنی‌ها، شیرینی‌ها و میان‌وعده‌های سلامت‌محور را دارد.

وی افزود: توسعه فرآورده‌های غذایی بومی، در صورت توجه هم‌زمان به طراحی محصول، شناخت بازار، استانداردسازی، کنترل کیفیت و سلیقه مصرف‌کننده، می‌تواند به افزایش ارزش افزوده و شکل‌گیری هویت غذایی و برند منطقه‌ای کمک کند.

با این حال، توسعه فرآوری به‌تنهایی کافی نیست و تقویت بسته‌بندی، استانداردسازی، برندسازی و ایجاد بازارهای پایدار داخلی و صادراتی نیز برای افزایش سهم باغداران از ارزش اقتصادی محصول ضرورت دارد.

شناسایی ژنوم عناب؛ امیدی برای اصلاح ارقام آینده

در کنار توسعه صنایع تبدیلی، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین کشاورزی و اصلاح ارقام نیز می‌تواند مسیر تازه‌ای برای افزایش تاب‌آوری باغ‌های عناب ایجاد کند. محمدعلی ابراهیمی، رئیس پژوهشگاه بیوتکنولوژی کشاورزی کشور، در جریان سفر به خراسان جنوبی و بازدید از باغ الگویی و کلکسیون عناب استان، از برنامه‌ریزی برای امکان‌سنجی و تعیین توالی ژنوم ارقام و ژنوتیپ‌های برتر عناب خبر داد و گفت: این اقدام می‌تواند شناخت دقیق‌تری از ویژگی‌های ژنتیکی ارقام عناب فراهم کند و زمینه انتخاب و اصلاح ارقام سازگارتر با شرایط اقلیمی منطقه را به وجود آورد. البته اثرگذاری این پژوهش به تکمیل مراحل تحقیق، ارزیابی، اصلاح، تکثیر و انتقال نتایج به باغ‌های کشاورزان وابسته است؛ موضوعی که همکاری مستمر مراکز پژوهشی، دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران را ضروری می‌کند.

عناب؛ میراثی که باید حفظ شود

عناب در خراسان جنوبی علاوه بر جایگاه اقتصادی، بخشی از میراث فرهنگی و طبیعی استان نیز محسوب می‌شود. آیین سنتی «عناب ته‌کنی» با شماره 2228 در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده و مراسم عناب ته‌کنی استان نیز در تقویم رویدادهای گردشگری کشور قرار دارد. همچنین درخت کهنسال عناب محسنی در روستای خونیک پایین شهرستان خوسف با قدمتی حدود 300 سال، به شماره 835 در فهرست میراث طبیعی کشور ثبت شده است.

علی صالحی، مسئول نمایندگی میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان خوسف، با اشاره به اهمیت حفاظت از این اثر طبیعی گفت: نگهداری از این درخت کهنسال تنها وظیفه مالک آن نیست و همه نهادهای مرتبط و مردم منطقه باید در پاسداشت این سرمایه طبیعی مشارکت داشته باشند. وجود این درخت کهنسال در کنار گستردگی باغ‌های عناب استان، ظرفیت مناسبی برای توسعه گردشگری کشاورزی و معرفی میراث طبیعی و فرهنگی خراسان جنوبی فراهم کرده است.

آینده عناب در گرو تحول در زنجیره تولید

آنچه از وضعیت امسال عناب خراسان جنوبی برمی‌آید، نشان می‌دهد حفظ جایگاه نخست استان در تولید این محصول، دیگر تنها با افزایش سطح زیرکشت یا تکیه بر تجربه سنتی کشاورزان امکان‌پذیر نیست. کاهش منابع آبی، تغییرات اقلیمی، افزایش هزینه‌های تولید و ناپایداری بازار، ضرورت حرکت به سمت کشاورزی دانش‌بنیان، اصلاح ارقام، آموزش بهره‌برداران و مدیریت علمی باغ‌ها را دوچندان کرده است.

در کنار این اقدامات، توسعه صنایع تبدیلی، استفاده از ظرفیت بخش‌های مختلف درخت عناب، تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهشی و تقویت بازارهای فروش می‌تواند وابستگی درآمد باغداران به فروش محصول خام را کاهش دهد. خراسان جنوبی امروز مجموعه‌ای از ظرفیت‌های ارزشمند، از باغ‌های گسترده عناب و ارقام بومی گرفته تا مراکز تحقیقاتی، واحدهای فرآوری و میراث طبیعی و فرهنگی را در اختیار دارد؛ ظرفیت‌هایی که در صورت پیوند مؤثر با یکدیگر می‌توانند آینده اقتصادی این محصول را متحول کنند.

عناب برای خراسان جنوبی تنها محصول یک فصل برداشت نیست، بلکه سرمایه‌ای اقتصادی و فرهنگی است که حفظ آن به مدیریت منابع آب، دانش کشاورزی، سرمایه‌گذاری صنعتی و حمایت عملی از تولیدکنندگان وابسته است. اکنون مسئله اصلی این است که آیا این ظرفیت ارزشمند می‌تواند از چرخه تولید سنتی عبور کند و به زنجیره‌ای کامل از پژوهش و تولید تا فرآوری، بازاریابی و صادرات تبدیل شود؟

انتهای پیام/