به گزارش خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام طباخیان در خوانش اجتماعی خطبه فدکیه، شکوه حضرت زهرا(س) از انصار را ناظر به فاصله‌گرفتن این جمع از مسئولیتی می‌داند که در لحظه تعیین جانشینی پیامبر(ص) بر عهده داشتند. فاصله‌ای که در تحلیل این استاد تاریخ اسلام با ناامیدی سیاسی، سهم‌خواهی و رقابت‌های قبیله‌ای پیوند خورده بود.

چرا گروهی که در دوران پیامبر اکرم(ص) به یاری ایشان برخاستند و در شکل‌گیری جامعه اسلامی نقش داشتند، پس از رحلت پیامبر نتوانستند در مسئله جانشینی، از خلافت امام علی(ع) حمایت کنند؟ برای پاسخ به این پرسش تنها مرور حوادث روزهای پس از رحلت پیامبر کافی نیست، باید جامعه‌ای را شناخت که این حوادث در بستر آن رخ داد. از این منظر، خبرگزاری تسنیم گزارش اختصاصی از نشستی در کانون اندیشه جوان تهیه کرد که حجت‌الاسلام طباخیان، با موضوع «خوانش اجتماعی از خطبه حضرت زهرا(س)» ارائه داد. در این نشست، این استاد تاریخ اسلام با بررسی وضعیت اجتماعی مدینه در آستانه رحلت پیامبر(ص)، به زمینه‌های حمایت‌نکردن انصار از خلافت امیرالمؤمنین(ع) پرداخت. جمعی که انتظار می‌رفت در برابر تحولات پس از رحلت پیامبر(ص) پشتوانه اهل‌بیت(س) باشند، اما خود وارد رقابت بر سر قدرت شدند.

حجت‌الاسلام طباخیان برای توضیح تحولات پس از رحلت پیامبر(ص)، ابتدا به تفاوت شرایط آغاز بعثت با سال‌های پایانی حیات حضرت اشاره کرد. به گفته این پژوهشگر، دعوتی که در مکه با محدودیت و مخالفت روبه‌رو بود، در سال‌های پایانی به قدرتی گسترده تبدیل شد. مکه و طائف در اختیار مسلمانان قرار داشت و قبایل متعددی نیز اسلام آورده یا مناسبات خود را با مدینه تنظیم کرده بودند. با این‌حال، گسترش قلمرو به معنای پایان‌یافتن فرایند جامعه‌سازی نبود و پیامبر(ص) هنوز جامعه خودشان را مدون نکرده بودند. زیرا در این اجتماع، تازه ساختار سیاسی شکل می‌گرفت و مناسبات قبیله‌ای و اختلاف‌های پیشین همچنان بر رفتار گروه‌های مختلف تأثیر داشت. از این منظر، برای فهم مسئله جانشینی، شناخت همین زمینه اجتماعی ضرورت دارد.

وی، مدینه را مجموعه‌ای از گروه‌های متفاوت توصیف کرد که شامل قبایل یهودی، اوس و خزرج و سپس مهاجران می‌شدند. به عبارت ایشان، وضعیت مدینه شبیه مجمع‌الجزایری مملو از اختلاف بود و در این ساختار نسب، سابقه رقابت و وابستگی قبیله‌ای اهمیت داشت. پیامبر (ص) جهت حذف این ساختار به نام‌گذاری «انصار» و «مهاجرین» پرداختند تا هویت مشترک دینی، جای رقابت‌های قبیله‌ای را بگیرد.

در تحلیل حجت‌الاسلام طباخیان، این تغییر نام به محوشدن همه تفاوت‌ها نینجامید. اوس و خزرج همچنان سابقه درگیری‌های خود را داشتند و مهاجران قرشی نیز از مناسبات و رقابت‌های گذشته کاملاً فاصله نگرفته بودند.

در این راستا، سخنران در توضیح نگاه بخشی از مهاجران، به سابقه اجتماعی و اقتصادی قریش پرداخت. به گفته وی، این جمع تجربه مدیریت مناسبات مکه را داشتند و برای خود جایگاهی برتر در ساختار آینده قائل بودند. این استاد تاریخ اسلام تأکید کرد بخشی از مهاجران، از سال‌های پیش از رحلت پیامبر(ص) به موقعیت سیاسی خود پس از حضرت فکر می‌کردند و مسئله جانشینی برای آنان موضوعی ناگهانی نبود. در این چارچوب نیزتخریب جایگاه اجتماعی امام علی(ع) قابل بررسی است. حجت‌الاسلام طباخیان در ادامه گفت مخالفان می‌کوشیدند چنین القا کنند که امیرالمؤمنین(ع) توان مدیریت اختلاف‌های موجود را ندارد. همین تصویردر کنار رقابت‌های قبیله‌ای و کینه‌های باقی‌مانده از جنگ‌ها، بر ارزیابی دیگر گروه‌ها از امکان خلافت حضرت تأثیر گذاشت.

سخنران، در برابر این وضعیت، انصار را مهم‌ترین ظرفیت اجتماعی برای حمایت از امام علی(ع) معرفی کرد. این جمع هم میزبان پیامبر(ص) بودند و هم بخش مهمی از نیروی انسانی و امکانات مدینه را در اختیار داشتند. از نگاه این استاد تاریخ اسلام، همین موقعیت سبب می‌شد انتظار از انصار با انتظار از دیگر گروه‌ها متفاوت باشد چراکه بنابر نظر پیامبر(ص) و اهل بیت(س) آنان امکان مداخله در تحولات را داشتند. بنابراین، مسئله فقط همراهی عاطفی یا اظهار علاقه نبود بلکه انصار باید در لحظه تعیین‌کننده، ظرفیت اجتماعی خود را به حمایت عملی تبدیل می‌کردند.

اما چرا چنین حمایتی شکل نگرفت؟ نخستین پاسخ حجت‌الاسلام طباخیان، ناامیدی بخشی از سران انصار از امکان خلافت امام علی(ع) بود. به روایت وی، آنان تصور می‌کردند قریش اجازه نمی‌دهد خلافت به حضرت برسد و حمایت از ایشان نتیجه‌ای نخواهد داشت. این سخنران گفت صورت‌بندی انصار این چنین بود که علی (ع) در این انتخابات یک اصلحِ غیرمقبول است و شانسی برای پیروزی ندارد.

این تعبیر، در سخنرانی حجت‌الاسلام طباخیان، توضیح محاسبه سیاسی انصار بود. محاسبه‌ای که به گفته وی، آنان را از حمایت از امام علی(ع)، به اندیشیدن درباره موقعیت خود سوق می‌داد. چراکه انصار خدمات خود به اسلام را همانند میزبانی، تأمین نیرو، تحمل هزینه‌ها و حضور در جنگ‌ها پیش چشم داشتند. در نتیجه، اگر قرار نبود خلافت به علی(ع) برسد، این پرسش را مطرح می‌کردند که چرا قدرت در اختیار خودشان نباشد؟

سخنران، شکل‌گیری سقیفه بنی‌ساعده را در پیوند با همین تغییر نگاه توضیح داد. به تأکید وی، این اجتماع ابتدا به دست انصار شکل گرفت، نه مهاجران. به این ترتیب، جمعی که می‌توانستند پشتوانه مطالبه جانشینی امام علی(ع) باشند، خود وارد رقابت برای تعیین حاکم شدند. در تحلیل این پژوهشگر، این اقدام مسیر تحولات را به سود رقبای سیاسی تغییر داد.

در ادامه حجت‌الاسلام طباخیان تأکید کرد اختلاف داخلی انصار نیز فرصت خوبی برای رقبای سیاسی آنان در اختیار می‌گذاشت. در انصار، اوس و خزرج هنوز در اختلافات خود می‌غلتیدند و همین امر در لحظه تصمیم‌گیری موثر بود. در چنین وضعیتی، توافق بر سر یک موضع مشترک دشوار می‌شد و همراهی برخی چهره‌ها با مهاجران، انسجام جمع را می‌شکست. بنابراین، انصار نه‌تنها از پشتیبانی از امام علی(ع) شانه خالی ‌کردند بلکه در متحد شدن جهت پیگیری مطالبه سیاسی خود نیز عاجز بودند.

به این‌ترتیب، حجت‌الاسلام طباخیان گفت ناامیدی از امکان خلافت حضرت، ورود به سهم‌خواهی و باقی‌ماندن اختلاف‌های قبیله‌ای سبب نادیده گرفتن دستور پیامبر گرامی اسلام (ص) در امر جانشینی شد. در توضیحات این استاد تاریخ، حمایت‌نکردن انصار نتیجه فرایندی بود که محاسبات سیاسی و مناسبات اجتماعی در آن به یکدیگر گره خوردند.

از این جهت، سخنران یادآور شد که عتابه حضرت زهرا(س) به انصار در خطبه فدکیه به همین ماجرا باز می‌گشت. به‌گفته وی، یادآوری توان، جمعیت و امکانات انصار، بخش مهمی از معنای این عتاب است و حضرت با کسانی سخن می‌گویند که سابقه یاری پیامبر(ص) داشتند و هنوز امکان اثرگذاری در مدینه را از دست نداده بودند.

در ادامه حجت‌الاسلام طباخیان تشریح کرد که شکوه فاطمی تنها یادآوری گذشته پرافتخار انصار نیست؛ پرسش از مسئولیت کنونی آنان است. چرا ظرفیت موجود به اقدام تبدیل نشد؟ چرا محاسبه سیاسی و رقابت داخلی بر حمایت پیشین غلبه کرد؟ در جمع‌بندی این استاد تاریخ اسلام، سنگینی عتابه فاطمی(س) از آگاهی انصار در یک پیچ تاریخی بود که علی‌رغم دانستن آن حمایت خود را از جانشین بر حق پیامبر(ص) برداشتند.

انتهای پیام/