دکتر سعید طاوسی، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی(ره)، در گفت‌وگو با خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم به تبیین خدمات و میراث علمی، فقهی و تمدنی حضرت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی (ره) برای حوزه‌های علمیه پرداخت و گفت: با توجه به رشته‌ام که تاریخ تشیع است، تحقیقات رجالی وسیعی داشتم و از این طریق با شخصیت آیت‌الله شبیری زنجانی آشنا شده و ارادت پیدا کردم؛ از آنجاکه حوزوی نبودم، توفیق شاگردی مستقیم و به صورت حضوری نبود اما شاگرد آراء رجالی و میهمان خوان علم ایشان بودم و از قلمشان بسیار بهره‌برده‌ام.

جایگاه ممتاز آیت‌الله شبیری در رجال

وی با بیان اینکه آیت‌الله شبیری زنجانی از سن کم به عرصه رجال ورود کرد و بین علما و مراجع قم، از نظر کمی و کیفی کسی به قدر ایشان در زمینه رجال کار نکرده است، افزود: در نجف نیز دو مکتب رجالی وجود دارد؛ یک مکتب رجالی که نزدیک به حوزه علمیه قم است و آیت‌الله شبیری زنجانی نسبت به آن هم ممتاز است و مکتب دیگری که رویکرد متفاوت دارد و علمایی چون آیت‌الله سیستانی و فرزندانشان در آن حرف اول را می‌زنند.

پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به 11 جلد تعلیقات رجالی آیت‌الله شبیری زنجانی بر کتب حدیث (همراه با چهار جلد مبحث اصحاب اجماع) تصریح کرد: مهم‌ترین متن رجالی شیعه، رجال نجاشی است که تصحیح خوبی نداشت و متن منقّحی در اختیار اهل علم حوزوی و دانشگاهی قرار نمی‌داد؛ اما مرحوم آیت‌الله شبیری برای تصحیح آن بسیار زحمت کشید و با دقت نظر و اشرافی که داشت 14 نسخه خطی را بررسی کرد تا نسخه جدید در سال 74 به چاپ رسید.

طاووسی خاطرنشان کرد: اگر اکنون نرم‌افزار «درایة‌النور 3» (ترکیبی از درایت النور 2 و نرم‌افزار اسناد شیخ صدوق) به عنوان مهم‌ترین نرم‌افزار رجالی شیعه در اختیار حوزویان قرار دارد، پشتوانه علمی آن، آراء رجالی آیت‌الله شبیری است که توسط فرزند ایشان آقا سیدمحمدجواد در اختیار مرکز نور قرار گرفته است. غیر از درایة النور، مجموعه آثار آیت‌الله شبیری نیز توسط مرکز نور در قالب اپلیکیشن رایگان در دسترس قرار گرفته است.

وی اظهار کرد: علم رجال صرفاً علم رد یا تأیید یک راوی نیست (که در آن نظر برخی علما با یکدیگر متفاوت است)؛ بلکه در اسانید روایات هم مشکلات زیادی وجود داشت مانند تشابهات اسمی، غلط نوشته شدن نام راوی در زنجیره سند و … که آیت‌الله شبیری در این زمینه هم تحقیقات گره‌گشایی داشت. ایشان بحث رجال شیعه را در حدی ارتقا داد که گویی گذشتگان رجال بلد نبودند؛ این تعبیر خود ایشان بود که می‌گفت کاش کتاب رجال شیخ انصاری چاپ نمی‌شد، چون وقتی افراد می‌خوانند احساس می‌کنند در امر رجال مبتدی بوده است (در حالی که او به تناسب دوره خود به رجال ورود کرده بود). رهبر شهید انقلاب نیز پیش از پیروزی انقلاب کتابی به نام «چهار کتاب اصلی علم رجال» نوشتند که آیت‌الله شبیری در آن متوجه صد سال اشتباه در تاریخ وفات یکی از افراد شده و حتی منشأ این اشتباه را هم به رهبر شهید فرمودند و ایشان تصحیح کردند و هر اشکال رجالی که به کتبشان وارد می‌شد را به آیت‌الله شبیری ارجاع می‌دادند.

عضو هیأت علمی دانشگاه با بیان اینکه اگر آیت‌الله شبیری در تمام عمرش کاری جز همین پژوهش‌های رجالی نکرده بود، برایش کفایت می‌کرد، افزود: رجال دانش بسیار مهمی است که نه تنها در فقه بلکه در غیرفقه نیز تأثیر جدی دارد؛ اینکه برخی فکر می‌کنند در تاریخ یا اخلاق و … سند اهمیت ندارد، درست نیست؛ آیا اینکه بدانیم حدیثی را معصوم فرموده است یا احتمالش را بدهیم که معصوم فرموده، تفاوتی ندارد؟ نباید تصور کرد دایره رجال، فقط محدود به احکام فقهی است.

طاووسی با تأکید بر اینکه کسی نمی‌توانست و نمی‌تواند در حوزه رجال، خدمات، آرا و دیدگاه‌های آیت‌الله شبیری را نادیده بگیرد، ابراز کرد: ایشان هر جا شبهه رجالی مطرح می‌شد، ورود می‌کرد؛ مانند دفاع از سند زیارت عاشورا که یک مقاله مستقل در اثبات صحت زیارت عاشورا دارد. آرای رجالی و غیررجالی ایشان حتی در حوزه علمیه نجف هم خیلی محل توجه بود؛ با این حال جالب بود که خود ایشان تأکید داشت برخی مباحثش فقط به زبان فارسی چاپ شود نه عربی؛ دلیلش را که می‌پرسیدند، پاسخ می‌داد دوست ندارم حوزه نجف فکر کند این‌ها را برای رقابت با آن‌ها گفته‌ام.

عمل به وظیفه هر چند با هزینه

وی با بیان اینکه سیره علمی و عملی آیت‌الله شبیری می‌تواند الگو و مرجعی برای حوزه باشد، افزود: شاید ورود عمیق ایشان به رجال باعث شده سایر حوزه‌های فعالیتش کمتر دیده شود؛ ولی هرگز کسی نبود که فارغ از مسائل جامعه، سرش گرم کار خودش باشد و حتماً در مسائل مبتلابه ورود می‌کرد هرچند برایش هزینه می‌داشت؛ مثلاً معتقد بود ایام عزاداری نباید بیش از حد باشد   (دهه‌سازی‌ها)   و بعد از اتمام ماه صفر باید جشن گرفت. در واکنش به این موضع ایشان حتی برخی هیأتی‌ها جسارت کردند ولی ایشان افق دورتری را می‌دید؛ اینکه هر چیزی بیش از حد باشد به ضد خودش تبدیل می‌شود. خود من نیز از دفتر ایشان پرسیدم که این نظر ایشان از باب مصلحت‌سنجی است یا حکم فقهی دارد؟ گفتند مبنای فقهی دارد؛ مطابق اصل حرمت تنفیر از دین، هر عملی که موجب نفرت مردم از دین شود، حرام است. یا ایشان طبق تحقیقات خود متوجه شد که تاریخ ولادت و وفات حضرت معصومه جعلی است (قبل از ایشان نیز آیت‌الله مرعشی نجفی مطرح کرده بود)، عده‌ای گفتند درست است؛ ولی مصلحت نیست در جامعه مطرح شود. آیت‌الله شبیری پاسخ داد که هیچ مصلحتی بالاتر از راستی و درستی نیست.

پژوهشگر تاریخ تشیع یادآور شد: از سوی دیگر ایشان در برخی مسائل هم عالمانه و عامدانه اصلاً ورود نمی‌کردند؛ مثلاً وقتی پرسیدند حکم کسانی که قائل به وحدت وجود هستند، چیست؟ پاسخ داد که نظر نمی‌دهم چون اهل فن نیستم؛ به اهلش مراجعه شود. یا با اینکه مرکز مدیریت حوزه با طولانی شدن درس خارج ایشان موافق نبود، زیربار نمی‌رفت و معتقد بود حوزه قرار نیست مثل دانشگاه شود و دنبال اتمام دروس در یک بازه خاص باشد بلکه باید مطلب فهم شود چه در یک سال چه در سه سال.

سرّ محبوبیت در همراهی علم و عمل نهفته بود

طاووسی در تبیین سیره عملی مرحوم آیت‌الله شبیری ادامه داد: برخی علما از عوام واهمه داشتند ولی ایشان این‌طور نبود، در فقه، احکام متناسب با شرایط روز و نیاز مردم ارائه می‌داد، متواضع، گشاده‌رو و مردم‌دوست بود (از طرفی تأکید داشت که نباید بگذاریم دین و مذهب عوامانه شود)؛ به حدی به اعضای کلاس یا جلسه توجه داشت که حتی متوجه پذیرایی شدن یا نشدن آنان بود! یکی از طلاب که دکترایش را در دانشگاه گرفت و استاد داور رساله‌اش بودم، تعریف کرد که اوایل دهه 60 من با طلبه‌ای دعوایم شد و به او سیلی زدم. اطرافیان گفتند می‌دانی که بود؟ پسر یکی از علما …؛ با این اوصاف من فاتحه خودم را خواندم. فردای آن روز از مرکز مدیریت حوزه زنگ زدند، گفتند فردا فلان ساعت بیا فیضیه، آقا موسی می‌خواهد شما را ببیند! با نگرانی رفتم؛ ولی با آرامش گفت پسر من اشتباه کرد، کار شما که بدتر بود! (تمام شجره خاندان مرا درآورده بود برای همین گفت در شأن تو نبود). هر لحظه منتظر تهدید و تنبیه بودم ولی در نهایت تعجب دیدم پیشنهاد داد که شما با هم دوست شوید و ما را با هم آشتی داد و حالا چهل سال است که دوست هستیم.

وی سرّ محبوبیت آیت‌الله شبیری را علاوه بر علم، در عمل ایشان دانست و گفت: به عینه می‌دیدیم که ایشان به تعبیر آیت‌الله سیستانی از مصادیق واقعی عالم ربانی بود. آیت‌الله شبیری مرجعی مورد احترام برای گروه‌ها و جریانات مختلف بود و در مسائل سیاسی اجتماعی هم مانع ظهور بحران‌هایی شد؛ همواره برای پیوند میانشان و رفع تنش‌ها تلاش می‌کرد. خیرخواه نظام و مردم بود؛ در مواجهه با مخالفان یا معترضان سعی می‌کرد بین آن‌ها و نظام واسطه شود. ایشان فراتر از حفظ استقلال فکری، سیاسی و اقتصادی حوزه، معتقد بود شأن حوزه بالاتر از این است که درگیر برخی جریانات زودگذر شود؛ نه تنها نباید تأثیر بپذیرد بلکه باید اثرگذار باشد.

حوزه باید مردمی باشد

عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی (ره) ادامه داد: آیت‌الله شبیری معتقد بود حوزه افزون بر نقش تبلیغی ترویجی و گفتمان‌سازی می‌تواند نقش آزاداندیشی هم داشته باشد. از توصیه‌های ایشان این بود که حوزه باید کنار مردم قرار گیرد؛ اینجا این سؤال مطرح می‌شود که مگر حوزه در کنار مردم نیست؟ در کشوری مانند عراق که حکومت سکولار است، این توصیه قابل درک است ولی در ایران که حکومت ولایی دارد چرا چنین توصیه‌ای می‌شود؟ چون حس می‌کرد دارد شکافی بین مردم و روحانیت ایجاد می‌شود.

طاووسی تصریح کرد: اینکه حوزه و روحانیت ضمن نقشی که در حکومت دارند، در کنار مردم قرار گیرند (مردمی باشند)، امری دشوارتر است چون به طور طبیعی، شهروند، حکومت را در مقابل خود احساس می‌کند و اصولاً یک سری از ضدیت‌هایی که با روحانیت می‌شود، در واقع ضدیت با نظام است در حالی که روحانی می‌تواند لزوماً عامل یا نماینده حکومت تعریف نشود در عین حال ضد آن نیز نباشد و نقش واسط بین مردم و حاکمیت ایفا کند.

«جرعه‌ای از دریا» قابلیت ورود به خانه‌ها و مدارس را دارد

وی با اشاره به اینکه آیت‌الله شبیری بیش از نوشتن، اهل بیان بود، در معرفی کتاب «جرعه‌ای از دریا» گفت: در این مجموعه چهار جلدی که بیشتر حاصل صوت‌های ایشان می‌باشد، بخشی به نام طریقیات وجود دارد که برگرفته از صوت‌های ضبط‌شده از ایشان در مسیر حرم تا منزل و … است. شنیدم که رهبر شهید انقلاب در نمایشگاه کتاب آن سالی که کتاب چاپ شده بود، 45 دقیقه آن را در دست داشته، تورق و از ارزشمندی آن اظهار لذت و شگفتی می‌کردند.

استاد دانشگاه یادآور شد: آیت‌الله شبیری خودش شناسنامه زنده حوزه علمیه قم بود؛ زیرا پدر ایشان به فاصله کمی از تأسیس حوزه قم به شوق شاگردی آیت‌الله حائری ساکن قم شد و سه ماه بعد سیدموسی به دنیا آمد و گفتند چون اینجا (قم) شهر امام موسی کاظم است، نامش را موسی بگذاریم که برکت داشته باشد و همین هم شد. آیت‌الله شبیری مانند نجاشی از کودکی، محافل و بیوت علما را درک کرد و تجربه شاگردی محضر محقق داماد، آیت‌الله بروجردی، سیدصدرالدین صدر و … را داشت.

وی پیشنهاد کرد: با توجه به اینکه جز کتاب جرعه‌ای از دریا، سایر آثار مکتوب آیت‌الله شبیری علمایی و تخصصی است، این کتاب قابلیت عمومی شدن و ورود به خانه‌های مردم را دارد؛ خوب است گزیده‌هایی از این کتاب برای جوانان و نوجوانان، معلمان، مربیان و … در قالب‌های جذاب منتشر شود یا در کتب درسی مورد استفاده قرار گیرد.

خبرنگار: زهرا شریعتی

انتهای پیام/