به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، مقامات تاجیکستان بیش از سه دهه است که زنگ خطر را درباره تحولات افغانستان به صدا درآورده‌اند.

دولت تاجیکستان پس از بروز خشونت در بخش کوچکی از مرز مشترک با افغانستان در ماه‌های پایانی سال 2025، بار دیگر همین رویکرد را در پیش گرفت و مشخصاً از سازمان پیمان امنیت جمعی درخواست کمک کرد.

این سازمان به درخواست دوشنبه پاسخ داده، اما در حالی که تاجیکستان همچنان خواستار استحکامات دفاعی قوی‌تر در مرزهایش است، کمک‌های وعده‌ داده‌ شده هنوز نرسیده است.

معضل دیرینه امنیتی در مرز مشترک با افغانستان

ناآرامی در افغانستان از اواخر دهه 1970 و مدت‌ها پیش از استقلال تاجیکستان در اواخر سال 1991 آغاز شد و بی‌ثباتی در امتداد مرز تقریباً 1360 کیلومتری دو کشور از آن زمان ادامه یافته است.

بخش عمده این منطقه مرزی کوهستانی و کم‌جمعیت است که محیطی ایده‌آل برای قاچاق مواد مخدر و سلاح ایجاد می‌کند.

قاچاق سلاح در جنگ داخلی تاجیکستان (1992 تا 1997) معضل بزرگی بود و تسلیحات مدام از مرز افغانستان جابه‌جا می‌شد تا به درگیری‌های داخلی دو کشور دامن بزند.

از روز نخست استقلال تاجیکستان تا ژوئن 2005، مرزبانان روسی به حفاظت از مرز افغانستان کمک می‌کردند و طی 35 سال گذشته، دست‌کم صدها مرزبان روسی و تاجیک و قاچاقچیان و شبه‌نظامیان تاجیک و افغان در این مرز کشته شده‌اند.

کمک‌های خارجی به دوشنبه و نگاه تهدیدمحور رحمان به طالبان

کشورهای بسیاری همچون چین، دیگر اعضای آسیای مرکزی و روسیه نگران مشکلات مرزی تاجیکستان بودند و نمی‌خواستند مواد مخدر یا شبه‌نظامیان از افغانستان به قلمرو آن‌ها برسند.

در اواسط و اواخر دهه 1990، پیشروی طالبان تا مرز آسیای مرکزی این نگرانی‌ها را تشدید کرد. پس از حملات تروریستی 11 سپتامبر 2001 در نیویورک، آمریکا و متحدانش از تاسیسات آسیای مرکزی برای پشتیبانی از نیروهای مستقر در افغانستان استفاده کردند.

تمامی این کشورها و بازیگران دیگر با اهدای مصالح مسکن و لباس زمستانی یا تامین تجهیزات نظارت امنیتی و تسلیحات، به دفاع مرزی تاجیکستان کمک کردند. این حمایت‌ها هرگز مشکلات مرزی را کاملاً متوقف نکرد، اما بسیار فراتر از بودجه‌ای بود که دوشنبه می‌توانست از خزانه دولتی اختصاص دهد.

«امامعلی رحمان» که در اواخر دهه 1990 و زمان نخستین به قدرت رسیدن طالبان رئیس‌جمهور تاجیکستان بود، طالبان را تهدید می‌دانست و سیاست‌های دوشنبه بازتاب‌دهنده همین نگاه بود.

دیدگاه او پس از بازگشت طالبان در سال 2021 تغییر نکرد و برخلاف سایر کشورهای آسیای مرکزی که با طالبان روابط تجاری و گفت‌وگو برقرار کردند، تاجیکستان در تعامل با حاکمان کابل کند عمل کرده است.

در ژوئن 2024، «رستم امامعلی» پسر ارشد و جانشین احتمالی رحمان، در نشست شورای مجمع پارلمانی سازمان پیمان امنیت جمعی گفت «افغانستان بار دیگر به بستر پرورش تروریسم تبدیل شده است» و بیش از 1000 مدرسه دینی افراطی در افغانستان و برخی نزدیک مرز تاجیکستان تاسیس شده‌اند که عوامل انتحاری را نیز آماده می‌کنند.

پایان پرتنش سال 2025 و کشته شدن کارگران چینی

در اواخر اوت 2025، مرزبانان تاجیک در شهرستان «شمس‌الدین شاهین» با نیروهای طالبان در سوی دیگر رودخانه مرزی «پنج» تبادل آتش کردند که دست‌کم یک عضو طالبان کشته و چهار تن زخمی شدند.

علت تیراندازی مشخص نشد، اما گمانه‌زنی‌ها حاکی از ارتباط آن با استخراج قانونی و غیرقانونی طلا در دو سوی رودخانه بود. نکته مهم این بود که پس از توقف تیراندازی، گروهی از مرزبانان تاجیک برای مذاکره با مقامات محلی و نیروهای طالبان وارد خاک افغانستان شدند.

در اواخر اکتبر نیز گزارش‌هایی از درگیری مسلحانه دیگری میان مرزبانان تاجیک و طالبان نزدیک محل حادثه اوت منتشر شد که بدون ذکر آمار یا علت، از تلفات طرفین حکایت داشت. سپس در ماه نوامبر، در خاک تاجیکستان پنج کارگر چینی در دو حمله جداگانه از سمت افغانستان کشته و چهار تن زخمی شدند.

در حمله نخست در 26 نوامبر، اصابت یک پهپاد تجاری حامل مواد منفجره به معدن طلا در شمس‌الدین شاهین سه کارگر چینی را کشت و دو نفر را زخمی کرد. حمله دوم در شهرستان «درواز» در شرق شمس‌الدین شاهین رخ داد و تیراندازی از سمت افغانستان در 30 نوامبر، دو کارگر راهسازی چینی را کشت و دو تن را مجروح کرد؛ امری که به خروج موقت کارگران چینی از منطقه مرزی و درخواست کمک دوشنبه از سازمان پیمان امنیت جمعی انجامید.

ارزیابی تهدیدها و روند کند ارسال تجهیزات نظامی

تاجیکستان در کنار بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و روسیه عضو سازمان پیمان امنیت جمعی است. رحمان در 10 آوریل 2026 در دوشنبه با «طلعت‌بیک مصادیکوف» دبیرکل سازمان دیدار و بر لزوم اجرای مصوبات آن برای مقابله با تهدیدهای امنیتی تاکید کرد؛ سازمانی که در نوامبر 2024 برنامه تقویت مرز تاجیکستان و افغانستان را تصویب کرده بود.

در ماه ژوئن، به نظر می‌رسید سازمان آماده تسریع کمک‌هاست. «ویکتور واسیلیف» رئیس شورای دائمی سازمان با ابراز نگرانی ویژه از تیراندازی‌ها از سمت افغانستان به داخل تاجیکستان گفت: «با وجود گام‌های روسیه و چند کشور آسیای مرکزی برای ارتباط با مقامات کابل، وضعیت امنیتی پیچیده باقی مانده است.»

با این حال، واسیلیف توجه زیادی نیز به مسائل دیگر سازمان همچون نشانه‌های فزاینده تعلیق عضویت ارمنستان، تنش‌های بلاروس و اوکراین و رزمایش‌های ناتو معطوف کرد.

در اواخر اوت، مصادیکوف به خبرگزاری تاس گفت نخستین محموله تسلیحات و تجهیزات نظامی در پاییز به تاجیکستان می‌رسد.

وی در 21 اکتبر اعلام کرد مرحله نخست ارسال کمک‌های نظامی شامل انتخاب تامین‌کنندگان و توافق بر سر حجم سفارش‌ها توسط طرف تاجیک تکمیل شده، مرحله دوم در جریان است و نخستین محموله‌ها پیش از پایان سال وارد تاجیکستان می‌شود.

او بدون ذکر نوع تسلیحات گفت این محموله «به هیچ وجه» تهدیدی علیه افغانستان یا مردمش نخواهد بود، اما کندی روند کمک‌ها ممکن است دولت تاجیکستان را ناامید کند.

تفاوت دیدگاه دوشنبه با کشورهای منطقه درباره افغانستان

مقامات تاجیک مدت‌هاست برای بازداشتن افراد مستقر در سوی دیگر مرز از حمله یا عبور غیرقانونی، خواستار دفاع مرزی قوی‌تر هستند؛ کما اینکه در دسامبر 2025 و ژانویه 2026 نیز چندین حادثه مرزی دیگر رخ داد و شماری از مرزبانان کشته شدند.

برای دولت تاجیکستان که به دریافت کمک‌های امنیتی کلان عادت دارد، این وضعیت فراتر از یک سرخوردگی موقت است. سازمان پیمان امنیت جمعی به رهبری روسیه فعالیت می‌کند و مسکو اکنون تنها کشوری است که دولت طالبان را رسماً به رسمیت می‌شناسد؛ سایر کشورها نیز دست‌کم با حکومت کابل تجارت می‌کنند.

طبق آمار 21 اکتبر کمیته ملی آمار ازبکستان، افغانستان پس از روسیه و چین سومین بازار بزرگ صادراتی ازبکستان است. مقامات تاجیک همچنان افغانستان را یک معضل امنیتی می‌بینند اما شاید نه به اندازه گذشته.

سایر دولت‌ها کمتر نگران تهدیدهای افغانستان هستند و کندی کمک‌های سازمان پیمان امنیت جمعی نشان می‌دهد جامعه بین‌المللی به اندازه دوشنبه نگران همسایه جنوبی تاجیکستان نیست. این سازمان شاید برای توجیه موجودیت خود به بزرگ‌نمایی تهدید بالقوه افغانستان ادامه دهد، اما دفعه بعد که دوشنبه به تقویت مرز نیاز پیدا کند، بار اصلی اقدامات لازم بیشتر بر دوش خود تاجیکستان خواهد بود.

انتهای پیام/